Michaelis Angeli Giacomelli Prologi in Terentium ab Antonio Matanio illustrati

61쪽

et xvDI. Insterhovius. Comm. iv. Terent. mor. p. mLvii I. Non ita fortasse in Lugaunensi , veneto , Pulmanniano , Argentoram tensi , aliaque b ne multis . t e 3 Ego viderim .... optimum. Terent. Phorm. Aet. II. sic. ni v. xx. Triplex , quadruplex , & quandoque multiplex ejusdem vocis repetitio ab Latinis pro ligis alaena non est,' quum eadem fere Tatione, qua de iusio , di bono loquitur Plautus, loquatur de optimo Glacomellius .

Iustam rem i haec dictio Plautina 3 er facilem esse oratum a nostis nolo . Nam juste ob ustis usius sum orator dapus. Nam( sermonem prosequitur 3 injusta ab iustis impetrare nou dem cet; justa autem ab injusis petere in pientia est . Prolog.

Amphitr. v. xxIHI. Iniuper bonum. malumque inter se I vicem conferens mala malis, inquit, ut qui mali sunt habeant mala , qui boni bona; bonos quod oderint mali Det mali; malos quod Merint Ioni bonos esse oportet . Prolog. Heudol. v. III. Hac sanh ratione etsi Plautum utilia permulta laconico, ut inquiunt is congessiiue stylo nemo non videt , id ipsum tamen .fatetur quispiam vel a Giacomellio fuisse praestitum , quippequi hos absolvens versiculos a me illustratos, quibus edictum populo de variis agendis Teret iii fabulis, non pauca angustis contineri finibus Noluit o quae solutam respuunt orationem . me mam 2 et Ginam ac F

62쪽

ALIA TE

SUO MATA NIVS

mae n

et e mutua nos jungit benevolentia . Eam vero et Ze in dies foverunt epistolae complures , quibus factum aliqua ut invicem itudiis daretur nostris accessio . At miratus sum vehementer jamdi in initum inter nos familiare commercium nunquam medicinae, & anatomiae vix ac ne vix quidem naturalis historiae, fines praetergredi fuisse ausum . Attamen in eo recte video magnam tibi positam lain dem si bene de reliquis scientiis . & artibus omnibus Inereare.. Annet ita comparatae est studiosorum natura omnium, dissimilia. melius ut aliquando diligant si dia, atquci aliena dijudicent , quam quae animum quotidiano pabulo recreant 3 Nunc autem, pace tua digerim, do medicina , de anatomia, de naturali historia rie verbum quidem . Quid 3 Modo de rebus comicis ( obstupesces, fateor amice tecum loqui animus est , atquet his novus occasionem praebuit prologus in Terentii Andriam, quem lepide olim eleganterque conscripserat Giacomellius. Id fasturus videor me non leviter commoveri qui suspicer risum abs te forsitan extorquere , perinde ac si me hominem studiis deditum severioribus e domestico .& umbratili vitae genere declinasse , & ad theatralia spectacula, a quibus ego calentibus quoque annis abhor. rui . me denique ipsum contulisse judices . Cave ita sentias . Vix tamen adducor ut credam . Joco haec C ti. dixi

63쪽

et xx. D

dixi tibi volens, lubensque ridiculi causta. Patiaris

quaeso tui auctoritate comicam hanc magis, ae magis me tueri scriptionem , quam certe non improbabis ispero, quum ea e calamo exciderit viri praestantissimi, cuius sapientiae celebritas statim ac ex Italicis excelsit provinciis fieri nequit quin ad municipes advolans tuos Helvetiorum illico fines pervaserit. Andriae argumentum complectitur ejusmodi prologus aptioribus expressum formulis, ac me qui scin judice nullatenus a Plautina, & Terentiam accitandi ratione diversum . Stupore quodam , pene deserim , aificior, quo & ipse forsan alliceris . animo volutans

eum Latinum perfecte non minus, quam vernaculum sermonem calluisse, Atti easque adeo enucleaste die io. nes, ut eas ex uberrimo Graecorum fonte parce detortas minime fucatis artis praesidiis ad veram traduxerit , ac genuinam Italicorum , Latinorumque si ini-litudinem. Ejus revera insita erat animo non vulgaris quaedam alacritas, industria prorsus mira, linguarumque probe addit cendarum summa celeritas . Nae tu

vides nativam inter . S arcessitas linguas haud exiguum esse discrimen, quum ab incunabulis ipsis haec, quam cum lacte pene ebibimus, familiari, reddatur, atque domestica; illae nonnisi moroso fastidio , atque

improba exercitatione molliantur, & consuescant in biscum; haec itidem firma semper haereat , atque constans ; illae memoria excidant quam saeptis me , avolentque facile mobiles. Jamque sitis verborum est. Et ne videar operant ludere iam res pec se ipsa loquitur , quam quidem satius signosces , opinor , si tantillum de industria in manibus oblatum gestaveris prologum, ac delibatum impensius aliis exaequaveris et Aedos enim, ut fertur, paratae, expolitaeque Disitired by Go le

64쪽

examussim laudant fabrum . Ibi Atheniensem hominem prodire voluerat in scenam Terentius cognomento Chremetem, aetate gravem , & Phaniae cuiusdam fratrem , qui commigrare quum deberet in Asiam, filiolam unicam , cui Pasibulae inditum nomen , frater. nae fidei credidit . Fortuitam quidem hanc rem ad vix um, ut inquiunt, declaratam , expositamque videbis per Giacomellium . Magnos vero id temporis excitatos in Graecia bellorum tumultus effugere Phania dum vellet, in Asiam , ipso auctore Terentio , cum puellula navigat ad Chremetem. Atrox interea initio prologi commemoratur tempestas , qua de repente concitara , saevientibusque ventis ita exaestuat mare, ut Confracta navis in Andrum insulam eiicia. tur . Hospitio comiter ibidem receptus non multo

post vita fungitur, relictamque sibi Pasibulam hospes

vocare Glycerium coepit immutato nomine , eaque

pari studio cum Chryside filia ingenuis instituta moribus ipse quoque abiit ad plureS. Atque ut accuratiorem servet fabulae ordinem Giacomellius ad relictam convertit sermonem Chrysidem . Ea enim deis serta . egensque abrepta secum Glycerio Athenas navigat , atque inde labore victum quaeritans quum vitam aliquandiu lana . telaque tolerasset , cum Nam ditiis victa complurium amantium, tum pollicitati nibus ( ut forma ei at egregia, simulque premebatur inopia ) quaestum corpore facere incepit e Adeo v rum, uti vides, quod rara est concordia formae , atque pudicitiae. Scriptorem autem nostrum heic eleganter perifringere animadvertes quae fusius ab Mureto, strictimque ab Apollinari congesta quum fuerint , Andriae vides argumentum essicere, ac vinculum fabulae . Nec temere factum . dictumve . Ad

65쪽

eam namque quum clanculum ventitaret Pamphilus quidam Simonis filius lenissimis moribus , ac liberali praeditus ingenio adolescens Glycerii amore perculius animum explet suum, vitiat virginem , gravidamque serum sibimet uxorem fore dat fidem . Sed vide quaeso, amice suavissime . quomodo se res habeant. Filiolam aliam . ut Glacomellium persequar scriptitam

rem. Philumenam nomine , Chremes uxorem Pamphilo dare cupiens eo inconsulto Simonem patrem , senem nimirum, illum quidem agrestem , ac truc lentum alloquitur; atque ambo poti transactum negotium nuptiarum diem constituunt Age vero , mi

Halleri, quam multa in hoc prologo dicta familiariter, quam multa perspicue , venulle, suaviter, quam multa prudenter e comicis suinpta veteribus, quae si perpendens attentius ad Latinam conferas linguam, eorum facetiis, leporibns, amoenitatibus mirifice famulantur . Inopinatum tamen , ut rem prosequar , demortuae Chrysidis funus multum acerbitatis fingit Terentius stubtristi peperisse Glycerio , qui parum

abfuit ut in ignem coniiceret sese . Non enim , ut foemina erat, fui iIe illi putandum erat ferreum pectus, nec dura praecordia, non ex silice natam Hyrcanas aluisse tigres . Quo factum ut Simo ob excitatos inde rumusculos haud levi suspicione perstrictus .& de filii tandem amore certior redditus alienis eum amoribus iam implicitum ad nuptias celebrandas dum impelleret vehementius, illius angeretur animus tam paterno Pudore, quam data fide. Interea eloquenter de more innuit Giacomellius Charinum amicum Pam.

phili ancipiti cogitatione distractum , sed tamen Philumenae irretitum amore. ut disturbet nuptias, eum enixe rogitare eam ne ducat. Quid, rogo, apte magis

66쪽

gis, atque concinne poterat enunciari , quam quod fuerit peractum a Giacomellio 3 Adeo verum quod ea . facilius, quae pluscula sunt lenitate sermonis ac peris . in animos illabuntur. Hoc denique velim animo reputes quod prologo ad eritum properante non minus quam caetera dictum oportet , advenientem scilicet Davum vafro alioquin servum ingenio fallere veteratoria industria unumquemque, assentari , mentiri , iactare amicitias , & clientelas , incredibilia solliceri , alere credulitatem . Hinc , ut sunt humana . ex falsis veras pene nuptias per fallaciam factitat imprudens. eodemque tempore Glycerium arit, ruris hae concitantur maximae, neque unus desinit maledictis alium discerpere. Vin ridere e Chremes denique obviam procedens filiae eam invenit , omnes paullatim in aliorum sensu delinitis vicissim animis Conquiescunt; uno verbo res procedit ex sententia , promissa exsolvunt; Charino nubit Philumena , Glycerium Pamphilo, hisque concordi animo gestis hilarem illam traducunt cliem . Sic Terentium videsis fabulam claudere , prologum absolvere Glammellium . Sed & ego , amice suavissime, hanc scriptitando epistolam defesssus sum , ac subicione ducor

te quum legeris hoc Andriae argumentum a me tam verbose descriptum fessum fore . De animadversionibus meis prologo adjectis quod cogites nihil est, propterea quod festinanter minus, opinor, maturari per me debuerant. Quod si minus Placuerint , eas me neque obstupescente , neque , ut solent alii , aegre ferente repudiabis . Attamen Praeterquam quod plus otii non habui, non is ego sum , qui in tantam doctiorum interpretum lucem Prodire quum illaudeam, iis elate nimis exaequari velim. Absit . Lu- l

bens

67쪽

bens, volensque in opellis meis , quantulaecumque sint, sponte me abdidi, ingenui, si non sapientis,

hominis fama contentus. Seausturium , virum cum

primis doctum, ut valde ames te rogo , quippequicum suavissima conjuge magni Bonneti filia superioribus annis pervagatus Italiam de te multa retulit, quae singularem attulisse mihi fateor voluptatem . Advs I. Xal. Majas perlatum est ad me, quod mihi jucundi illimum repente fuit, litteratum hominem, nescio quem . praeteriisse Pisas, ut inde Insubriam pertransiens Helvetiam appelleret . Illico quaesitum ivi, plateas perreptavi, diversoria , gymnasia, bibliothecas, ut haberem cui alias ad te scriptas darum epistolas; sum defessiis quaeritando , nusquam inveni ; res tamen, quae temere obtigit, iniquo licet animo ferenda fuit , quod graviter , ac permoleste acceperim abiisse . Ad socios meos cum Gottingensis, tum Bernensis academiae mittam aliquid quando plus otii habuero. A me omnia in te studia . ossiciaque , uti soles , experer. Non fallam opinionem tuam . Tu velim tibi ita persuadeas nil esse minimum, quod ad te quum pertineat mihi non gratius sit quam meae res omnes . Vale He,etiorum decus, parum dixi , decus Europae, decus aetatis nostrae, & perge scriptione ipse tua institutum probare, meisque favere conatibus, si non inutiles judicaveris.

68쪽

PROLOGUS ANDRIAE

DICTUS QvvM FABULA DARETUR POPULO.

Iulum hoc morae Neu taedium afferat , tantis

per so dum suo

Se quisque nostrum ornatu(c) exornat, &

Eti a 3 Quasi dicat re est vestram grave, aut molestum

sit a Terentianis phrasibus non recedens . Demea enim senex Micionem senem alloquitur, de in haec verba promrumpit i Aegro es. Adelph. Act. I. sc. n. v. Tvl. scilicet molestum est mihi eum ( de Aesthino loquitur iuvene luxa perditum vivere. Sed Antipho adolescens alteri ad lescenti, cui Phaedriae nomen fuit , fuisset, ait, rum mihi illas aure aliquot dies. Phorm. Act. I. se. III. v. vli. AEquanti giorai s sic Italice reddidit Pagninius Pistoriensis avrei patito. sed Italicas alias expedit inter sese conferreversones, eas maxime, quae per Christophorum Rosarium, Ioannemque Iustini alitum , duasque foeminas . Flaminmetiam nempe Malaspinam , & Ludovicam Bergalliam , quarum altera ementitum sibi sumpsit Irmindae Partheniis dis nomen , peractae sunt.( 5 3 Tantisper caret. Terent. Adelph. Act. I. se. g. v. XLv. Tantisper hic ego ad januam corumcessero . Plaut. Aulul. Act. Iv. se. v. v. vlis

t e 3 Pro apparatu iuxta Terentianam dicendi formu- D lam

69쪽

xxvi.

Et nomen (a) sabulae, quam acturi (H nune

summi

lam , eui archaismi nomen indiderant rhetores. Ipse enim Terentius Davi personam referens video in aedibus. inquit. sit ornati , scilicet ornatus . Andris Act. II. sc. ii. v. xxvII. vid. Umberger. Veri Germau. A D. Gnatio autem exclamat coram Parmenone e suid isuc , iuquam, ornati es 3 Eunuch. Aest. II. se. N. v. vl. Parasti te . Terent. Eunuch. Act. II. sc. n. v. ix. Ita paret sese. Hec r. Act. I. sc. I. v. xl.

a 3 Haec sagacissimus proligi auctor q'um profer

ret Latinam comicorum respexisse Uidetur scribendi rationem . Nam iisdem fere verbis , etsi negandi a.nmo . Plautus non argumentum . dixit, neque hujus uomeu fabulae nunc proloquar ego . Prolog. P. eudol. v. . xvii.i Fabulam agere idem est ae eamdem recitare sae repraesentare, neque se inper ridiculum quidpiam significat, etsi contra sentit Lucianus is ab heliatarae stareractc. Nigr. c. xxx. Hinc inscriptiones, quae singulis praefixae sunt argumentis comoediarum Terentii , eo facta evidentur consilio , ut cum certum exstaret quasi earum testimonium , tum moneretur iuveutus de consuetudine , quae viguit apud Romanos in ludis megalensibus maxime , funebribus , Ramanisque repraesenta.idis . Servitus obnoxia L en quomodo fabula orta ei quia quae volebat nos audebat dicere , affectus proprios in fabellas transulit , Phaedr. Fabul. Prolcg. L. DI. v. xxxiv. Ad inscriptionem vero quod attinet, se a titulum fabulae, monendum censeo veterea titulos a me fuisse praemissos Giaco mellianis verscidis, atque prolcgis ab iis non longe dixersos , qui Terentianas praecedunt sabulas a Nestertiovio, Minellio, Fari bio, aliisque illustratas. Sed tamen diversum quid piam inijciendum putavi , quod tamen commentus non sum de mea sententia. Eui enim parum in Audriae. & Heau

70쪽

tontimorument titulis immutandum censui . non dissiteor tamen nonnihil in reliquis adinveniri a vetustiori Codd.MM. lectione dissentiens. Atque ut exempla aliquot conferam in compendium, atque nonnulla h variantibus proferam decerpta lectionibus . iam constat legi consuevisse in Eunuchi titulo modos fecit ; MS. vero Parisiense habet modulavit . atque insuper tibiis duabus dextris , licet MS. Venetum habeat tibiis duabus , dextra , or fleti Ira . In

Adelphis autem haec intercedit varietas a Funebribus in MS. Romano funeralibus . a iditque A S. Parisiense quos fecere Fabius Maximus cte. Pro Sarranis legitur in MM. veneto. & Parisiens Liris, sive odiis , & Sarranis . In Phormione pro Romanis alii legunt consularibur . In Hecyra tandem pro megalen ut legendum alii putent Romanis, consualibus . & cerealibas ; pro data MS. R manum supplet relata est iterum, atque in MSS. Veneto , & Parisiensi additur data lassis funebribur. Quod quidem exemplum est .s a 3 Argumentum proloqui idem est ae praefari, siave in prologo declarare quid repraesentetur in fabula. Prologus Grecis x OMγoe antecedens est elocutio fabulae, diciturque c-ταmaebe si poeta , vel fabula commendetur .mαpopiroe , quo aut adversariis maledicta , aut gratiae populo referuntur . uxoririx e fabulae argumentum exponens , Itix, cuncta haec in se continens. Factum id omne in Terentianis ut quum maxime prologis animadvertitur , atque in iis etiam , quos illustrare conamur elucubratos a Giacomellio. Neque semper opus fuit antiquis comicis esse spectatores uno tantum contentos prologo squum duplieem aliquando ab Terentio ipso, ut in Hecyra . legamus consectain, atque inceptis iam fabularnm acti nibus immiscete alterum necesse fuerit . Quod quidem D ii. praem