장음표시 사용
111쪽
II. Sunt igitur Medius isti boni, vel mali.
III. E eius boni sunt Fructus ex iisdem provenientes,
suntque I. Salubritari 2. Tinctura. 3. Aquarum dulcium Alia mentum. 4. ProVentus pisicium. 3. Auri & margaritarum piscitura. 6. Lacuum & Flupiorum efformatio.
y i. Scaturiginum Salubritis-Medica DEI ipsius manus, quae Ele mentum Aquae cum aliis Hementis atque Principiis Chymicis Sale, Sulphure, Mercurio &c. ita miscet adque attemperat, ut inde Fontes & in alimentum homini, & in medicinam cedant. Praestant haec bona Thema dc Fontes msedicati. Adeoque Fontium medicorum ex mente Schotti, causa, est natursis constitutio partium terrestrium, Sale , Sulphure , Vitriolo, Nitro, Bitumine , Naphtha, Antimonio, Hydrargyro, Arsenico, Auripigmento &c. refertarum. Sic in Boeotia Fontes memoriam dantes & auferentes fuisse narrantur. CLITORIUM Arcadiae Fontem Vini fastidium creare dicitur, quod quidem fieri posse usque adeo non est absurdum ; praestant enim id ipsum etiam Acidulae in Hungaria, quod expertus ipsemet sum aliquoties. Hoc vero in summam nos rapit admirationem, quod Petrus Martyr in fuisAerum Indicarum Decadibin refert: salire e vertice Montis in BONI AInsula, non procul ab Histianiola Americana, Fontem ea virtute, ut limi stadi pota Senes ad juventutem revocet, etsi canitiem non aboleat, neque rugas impleat. Quod tamen forsan non de juventute proprie s. formaliter sic dicta, sed de vigore corporis pristino, homini aqua illa pota restituto, acci piendum erit. Plura de Fontibus medicatu Kircherus M. S. Tom. I, lib. s. se Z. 3, tradit, ad quem Lectorem curiosum remitto. β 2. Tincturά Fontium prae caeteris regionibus, Pannonia gaudet. In Comitatu Scepiniensi, qua itur Leutf hovia aut Neocomio Marallium, scaturit in campo stagnante Aqua acida, in quam strophiolum injectum colorem viri dem mox induit. Ratio est, mixtura Vitrioli, quod iuxta Scaturiginem mstrias & grumos ex aqua illa exsilit, induratumque ab Aere colligitur. 3. Hoc autem inter alios usus fructusque Cataractarum ficaturientium, tanquam palmarium, reponitur, quod AquM dulces gratasque hominibus &animantibus, in Alimentum naturae cuivis convenientissimum, suppeditet. Ni moveretur Aqua, periret ejus anima: nisi sub Terra ultro citroque com mearent aut Cataractice concuterentur, muriam cum salsamentis sumeremus, ni Aquae per glaream vel arenam, tanquam per cribrum, colarentur; quis Cervorum, canes fugiendo, lassus, urgente eum siti aut alio quovis ciniore, Aquarumgratiam anhelaret Qui ergo Aquarum Isb Terra Circula-L 3 tionem
112쪽
86 Lib. 1 DE CATARACTIS Cap. 19
tionem negat, ille unde, & a quo beneficium gratiamque aquarum habeat, ignorare de industria conatur. . y . Quo igitur necessitatibus humanis e Scaturiginibus ampliores proveniantsueZin, CREATOR O. M. Fontes concurrere, Flumina Lacusque Piscibus nutriendis, Urbibus & Arcibus muniendis, Navibusque ac Mercibus trajiciendis, Confluxu silo efformare jussit. . A Ut taceam, Fontes & Amnes quosdam in India A Regno Chinarum, cum arena & glarea, femina Auri & margaritvi secum vehere, quarum piscatura non unius gentis irritavit avaritiam, qua de re Geographi. Hoc autem minime praetereundum est, quod quidam Fontes, una cum aquis, pisces Paoque generu varii, scaturiendo, secum vehant, A. Schottin lib. eit. ex aliis Auctoribus refert, in Palaestinae Regione, cui Galilaeae nomen est, Montem esse, in quo CHRISTUS orare & concionari solebat r ad cujus radices scatet Fons qui dicitur Capharnaum, qui mox in Fluvium excrescit,
vehitque pisces in solo NILO nutriri solitos, unde vulgo R A Met, S NILI appellatur. Hic iterum novum suboritur dubium: An pisces isti, una cum aquis NIL I e Barathro f. Hydrophylacio subterraneo proveniant λ Quod quidem primum inficiabar: quia in Abyssis subterraneis nullus piscis, nullumque omnino animans, vel ad momentum, vivere aut consistere posset rium μ. ob perpetuas aquarum Catara FG & Collisiones. β. tum, ob alimenti,
temperamentique aerei defeetiim. Ergo Aquas piscesque NILI non pertingere ad Abyssum usque, sed per meatus Subterraneos ad orificium Scaturi ginis Capharnaiticae pervenire, ibidemque scaturire necessiim esse. Sed saniora postea a Magno Κirchero edoctus, Pis res, Ostreas, Cancros, & id genus alia animantia in Abysiis subterraneis dari rectius veriusque statuo. Namque Nicolaus Damas enus, citante eum Kirchero , tradit, quod belli Mithridatici tempore Lacus, Paludes, Fontes, & Flumina nova, atque ex his unus salsi vis prodierit, qui magnam Ostrearum aliorumque marinorum pis tum copiam effudit, Mund. Subt. Tom. I, lib. s,seZZ. q, c. 7. Sic in Lacu Venerico truttae aliique pisces: Item e voragine illa famosa Norvegica Atishestromaquis foras prorumpentibus piscaturam illo tempore copios m esse, cum agerem in Septentrione ab Indigenis accepi. y 6. In quodam Hungariae Superioru oppido, Smelnicium dicto, aliisque pluribus in locis, Fontes ea sunt virtute atque ingenio, ut ferrum in aes convertere, alibi etiam rude ferrum in chalybem , magno cum accolarum proventu, indurare possint.
IV. Efectus mali Maturiginum sunt Damna, Hominibus& Brutis iisdem utentibus in perniciem, aut jacturam Valetudinis , emanantia. y I. Ibi-
113쪽
Lib. 1 DISSERTATIO I. Cap. 19. 8
y 1. Ibidem in Hungaria, nec non Croatia, aliisque adjacentibus regionibus montosis atque asperis, Fontes halitu venenato infecti, frumis bibentibus generant: .quae plebejis ea sunt amplitudine, ut in tergum, ne ipsis in agendo obsint, rejicere eas cogantur. Quae strumae nobilioris quoque Ordini viros aeque ac foeminas infestare let, quas tamen illi, ne deformentse, dibapho, illae vero intra sinum reconditas, calantica pro more contegunt. Quod etiam Scaturigines quaedam halitu usuque suo Homines aliaque Animalia exaniment, Geographi & 'drostatici plus satis exemplorum hane in rem adducunt. ιβ 1. Tandem & hoe ibidem observavi, quod quibusdam in locis Aqua scaturientes, ubi foras ejectae derivari alio incipiunt, mox ab ipso Scaturigi nis epistomio, lapidescant. Causa in promptu est : quia Aquae illat scaturientes multum gro ac tenacis luti vehunt secum, unde Lapidibus materia. De quibus eisque pluribus Aquarum portentis cum Hydrographi, interque eos A. Schottin, Varenim, Vernherus &c. Viri clarissimi, pro lixe agant; nostrum erit hic subsistere, nosque ad DEO O. M. Liberatori nostro , votum nuncupatum publice ac deVote exsolvendum, qua parest devotione, componere.
114쪽
DE SPECIEBUS quibusdam CATARA-CΤARUM AQUEARUM,
hoc est, DE CATARACTIS MARINIS.
DISSER ΤΑΤΙΟ II. DE AESTU MARIS REFLUO sive RECIPROCO.
DE CAUSIS EXTERNIS AESΤUS MA RINI RECIPROCL
Ataractae Aquei pro ratione Subjecti vel Marini sunt, vel Ruritatiles. II. Cataractae Marini sunt triplicis generis: I. lassistus Maris refluus, 2. Charybdis Italica, 3 Charybdis Mostana NorWNica. III. IVus Maris reciprocus est Motus aquarum Maris Cataracticus, statis horis, cum impetu assiuens iterumque re
fluensos x. Dari Cataractas in Mari , totius orbis gentium Magistra
teste, nemo jam dubitat. Caeterum, omissa vocis astus homonymia, Maris aece sum ac recessum significare eam nobis volumus. Graeci venuste sane ἀυξιμ ta.dio reddidere. Italis latravasto det mare. Gallis idem quod Latinis,leflux in reflux de la mer. Germani nomina ei bina, & propria quidem athribuerunt: aEuxum enim die Jluth refluxum die Ebbe communiter vocant. Puto derivari vocem a Germanica praepositione ab: quaevis repetita,
M ab , vel Eb eb i tandemque per metatb6in literarum, E,be, dicitur. Soli
115쪽
Lib. 1 DISSERTATIO II. Cap. I. 8s
nos Poloni R Hungari, quid sit e flus Marinuι, ignoramus, nec, quo no mine vernaculo eum esteramus, nisi forte et awrot mors. datur: non-Entis enim apud nos, nulla sunt praedicata.
IV. Caus eoiciens hujus 2Estus principalis procreans est O. M. Naturae opifex, qui diversis Corporibus naturalibus suos, eosque diversos, motus definivit.
r. Adeoque & Uui ncarium reciproco suos motus, eosque reciprocos, nec non stata incrementi atque decrementi tempora attribuit. Et pro secto iste tam vehemens & grandis Maris Cataractes, potentiae & sapientiae Dei ostentum est admirandum.
U. Causa se iens Afrumentalis procreans est mota, Vel
VI. Essiciens Instrumentalis procreans, remota causa, vel esst Solitaria, vel Socia.
VII. Causa Myciens solitaria quibusdam sunt, Angelus
3 I. Angelos, Intelligentias, sive Formas assistentes esse, tum Motin prι- mi Mobilis & Astrorum, tum in 'us Maris reciproci Causas essicientes, Interpretes Aristotelis docent, probantque id rationibus in Natura parum fundatis , quas in Academia Mittebergensi egregie confutavit Praeceptor olim meus observandus . Sperling. In P. P I lib. I. &c.
r. Qui Lunam Maris aestum emcere statuunt, eam , ceu Humorum Dominam, Maria, occulta qualitate magnetica sympathica, ultro citroque versare, docent. Cum Luna, inquiunt, Uirendens ab ortu in Meridiem ma vetur , Mare intumescit. Cum a punEZo Meridiano in adversam Horitontu partem, Occasumscil. movetur, Mare detumescit. Cum Luna movetur ab eo puntito, quod in occasu est, ad oppositam Meridiano partem, rursu Aqua intumescit. Luna recedente a puncto Noesu mediae rursum detumescit. Tum etiamsingulis diebus una fere horastrius Mare intumespit,quia Luna una etiam hora tardius ad Horieontem venit. Quae sententia adeo me delectat, ut in eam, utpote tot excellentissimorum Virorum autoritate confirmatam, manibus propemodum pedibusque tanquam in amplexus ruerem, nisi me, dc pietas voti Deo nuncupati, & ardens tantum argumentum ulteriori studio indagandi desiderium, in diversum traheret. Fovent autem hanc sententiam
116쪽
sio Lib. 1 DE CATARACTIS Cap. r.
Oper. Dei pari. 2. lib. q. cap. I. 9, 5. Thebi I. Magirus, Phs Peripat. lib.
, cap. 8. n. 22. Guicciardinus in Best. defcr. gen. tit. Dissert. de Oceano. Contarenus lib. 2. de Element. FromonduS lib. s. Meteor. cap. I , a. IO. Sen-nertus epit. Nat. scient. lib. q, c. Io. Adeoque tribuunt Lunae qualitatem tumefactivam, eamque in Plenilunio & Novilunio, maxime tamen in Plenilunio Mare ab ea concitari volunt. Probant hoc: quia facies Lunae in Plenilunio Mari perpendiculariter imminet, in Novilunio autem, in conjunctione cum Sole, tota facie a Mari avertitur. Sed restondeo I. Lunam in Plenilunio non uni alicui Mari, sed uribus perpendiculariter imminere, quae tamen non omnia tum reciproce aestuant, uti sulit: Mare Mediterraneum, Callium,
Euxinm: Et vastum illud Mare Pacificum per spacium I 33 graduum Aleu. poli, hoc est, bis mille milliarium spatio, in Plagis Septentrionalibus plane
quiescit. Nec Mare nostrum Balthicum a Luna se trahi, aut retrahi sinit. r. Si Luna in Plenilunio Mare in impetum reciprocum concitat eo, quod tum multas creet humiditates, quod ipsum confirmant experientia, quia in Mari Calecutio in Pleniluniis incrementa tumoresque fluctuum sunt maximi;
qui igitur fit, quod ad Indi Fluminis littora non Pleniluniis, sed Noviluniis nant Maris incrementa, cum tamen, Luna vertente & oriente, minores sint humiditates: pauciores, inquam, humores Z 3. Si Nova tantum &Plena Luna Mare reciprocant , Cur, qua or eadem periodo atque vi in uuadraturis Secundae & Quartae Lunae etiam reciprocatur λ q. Luna, insta nostrum Horizontem existens, apud qua ratione aut virtute ex inferiori Horizonte in nostrum Superiorem a ere, Marisque aestum concitare potest Θ Nonne actio Lunae in Mare tum alio reflectitur Z Luna ergo sola 4 Estin marini causa adaequata esse nequit. Si tamen Luna quidpiam in . Uu Maris agit, facit hoc ipsum tanquam Causa externa & remota, adjuvans, promotrix, idque non 1ola.
VIII. Efficiens , procreans, Remota , & Socia causa AE-sus marini sunt Sol, Luna, & reliqua Astra.
6 1. Planetas & Sidera agere in Terrae & Aeris inferiora, eaque ut & corpora Animalium influendo inclinare ad certum terminum, nemo ambigit. Quippe tonsores inter stylum & cucurbitas, nec non inter crines & forfices, crescente Luna, calorem, humores adeoque & sanguinem corpori humano accedere, deficiente vero eosdem quoque remittere clamant: quin & lippis, Luna plena, Cochleas , Ostreas, Cancros, Carnesque pecudum coquendas magis esse carneas, notum jam est Sed Solem, Lunam & Astra in Ele
menta Ab ssubterraneae agere, tantasque ibidem & periodice quidem turbas excitare, plane negamus. Ratio negationis haec est, quia Planetae & S
117쪽
Ub. 1 . DISSERDATIO II. Cap. I. si
dera agunt quidem in longum, latum & profundum ultro citroque, verun- tamen non agunt in profundum indefinitum, sed tantum in Terrae super ciem cum profunditate exigua. a. Quo pacto autem So . Luna & Astra reciprocum Maru . flumeDficiant , vulgo ita docent: nempe Planetae & Sidera nunc memorata, calore& virtute sua halitus calidos in Maribus atque antris terrestribus e rmant. Quibus halitibus aquas perrumpentibus Aquae sursum prorumpunt, fluxus que in eis efficiuntur, ac demum, dissipatis hisce flatibus, Aquae marinae ad conceptacula sua refluxu praecipiti relabuntur, Basso, Phil. nat. l. Meteor. int. 2, art. 8. Piccolom. l. meteor. c. 2Ο. Keherm. SI'. P s. l. 2, c. ult. theor. 3, c. 3. Claubergius Defen. Cartes c. 3 I, q. s.. 6. Sperling. Inst. P s. l. 3,
3 3. Quae sententia non usque adeo absurda est. Caeterum veritati rerum Naturalium parum esse consentaneum videtur. I. Halitus sive Spiritus sub terraneos Aquis marinins periodice, continuoque sex aut septem horarum motu, trans & permeare. 2. Venti & spiritus, quocunque illi veniant nomine, non flant continuo impetu in uno eodemque loco, sed jam intendunt virtutem, jam remittunt. Haec sit vera sunt, quomodo Fluctus sex horarum spatio, motu aequali , nec remnorante, ad littora tendunt Θ 3. Sed haec omnia
sapientissimis Academiae H niensis proceribus, & quidem magno illi & probato Naturae extispici ac Heroi Dn. D. Thomae Bartholino & Dn. D. Olao Borrichio aliisque decidendum submitto. Fateor enim ingenue, me caUsam nec legisse uspiam, neque excogitare posse, cur Pbilosophi in producendo Maris aestu, Mercurii, Veneris, Martis, sevis & Saturni ac reliquorum
siderum virtuti nil quicquam attribuant ρ qua de re cum Chymicis aequa men te transigere vix datur. Quae vero argumenta Peripateticorum in hanc rem quidam afferunt, accuratam Sapientiorum censi iram sustinere nequeunt.
IX. Causa ergo Dciproci Marium desius proxima, sunt Baiarathrasubterranea, quae Aquas marinas, certis locis ΕΚ statis temporibus, recipiunt in Crateres suOS, iterumque soras ultro ejiciunt.
1. Non mea solius est, sed multorum magni nominis Virorum Basso nis, Kehermoni, Cartesii, Sper lingit, Xircheri & plurium aliorum sententia, quae tamen caeteris, quod ajunt, distaribus accipienda eae Evictum quippe jam est, Solem, Lunam &. Sidera ad tantae Cataractae impetum, aut parum virtutis conferre, aut spectatores duntaxat esse, quod praefiscine tamen diverim. Ratio I. quia Astra non infimini periodo determinata v. g. horis si M a tis-
118쪽
s, Lib. 1 DE CATARACTIS Cap. 1
tis. 2. Luna & Sidera non semper agunt influuntque in eadem inferiora, quando aut sub Horigonte latent, aut a Nubibus Tempestatibusque in influxu impediuntur. Sed Maria periodo non interrupta eunt redeuntque impe tum Solis, Lunae & Astrorum habentes insuper. 3. Planetarum & Siderum vires minores longe sunt, quam ut tam vastum Oceani elementum in subitos fluctus possint agere. q. Si tumor tantum Vel affluxus aquarum solus in Mari, - isque tempore incerto & per accidens, esset, tum tumorem illum a Sole, Luna Astrisque fieri probabilis utcunque suaderet ratio. Sed α. refluxus, s .ejusdem continuatio, γ. tempora stata, λ certus locus hoc in Marinos aestus dominium Soli, Lunae, Astris, totique adeo Coelo negant. Non tumor igitur Maris facit Aistum, sed decrementum simul & incrementum aquarum e Barathris Subpolaribus ejectarum. 1. Quod si palpare eis Zm istaris refui causam proximam veramque efficientcm lubet, Coraginem Norvegicam aetos te proom Nautis dunam, tanquam nobilissimum atque toti Orbi admirandum Oceani Septentrionalis umbilicum, contemplemur. Hanc ipsam enim esse indicium, exemplum atque signum . 'u tum Subterranei , tum Supraterranei, assero; quanquam Vorago ista tanti in Oceano Ristus causa Effciens non sit, de qua inferius de industria agemu S.
De Causis Internis astus Marini reflui, ω primum quidem de Materia ejusdem.
& absolvunt, suntque Materia & Forma. II. Materia risus marini reciproci trifariam sese insinuat.
1. Ut Materia in qua . 2. Exqua. R. CirCaquam.
III. Materia in qua est Subjectum si ve Locus, in quo Ma
re aestuat: Suntque I. Oceanus universalis. 2. Poli, Arcticus& Antarcticus. 3. Sinus marini. 4. Flumina. s. Fontes 2Estum Maris reflui imitantes.s I. Oceanum Universalem fluere Motu aeterno, ferrique ab oriente versus Occidentem per modum Circulationis, supra evictum est , tanquam
119쪽
assertio certissima. Observant enim Motum istum navigant-ab India ad Madagascar & Asticam lItem in Oceano Pacisco, inter Novam Hsaniam
de minam, nec non ad Moluccri. Idem Motus observatur inter Asticam &Brasiliam, Varenim libro I Geogr. cap. I q, prop. I. Eundem quoque esse restium & nos assirmamus, distincte tamen; namque Oceanus Universalustuit ac refluit, sed non universaliter, & πανωους, seu ubique locorum ac gentium. Refluunt autem Oceanus Septentrionatu, ab ipso Polo Aretico: Germanicin item, Indicin , Sinus Adriaticus, Lusitanicum Mare , &c.
1. Motus iste Maris Universalis est vel Infensibilu, estque Motus totius Maris Systematicus, qui observari non potest; vel Sensebitu , qui sensibus obvius atque manifestus est, ac dici potest Horieontatu, quia sub Horito
te certo observatur nullo negotio. Qua autem Maru motin sub Horigonte
visibilis ac manifeste rapidus est, Currens Nautis vulgo: nobis Torrens sive Pegasim Neptunius, aut, torrens Oceani, Thalassodromus; Germanis citis ecprolim, dicitur. Sane, qui ex Canariu Infulis in Mexicum versus Occi dentem solvunt, Torrentibus istis Oceani maximam partem vehuntur; qui Torrentes Neptunii, intra Cubam, Hi staniolan 3c Continentem Novae Hispaniae, adeo vehementes sunt, ut Fluminis impetum referre videantur, Navibusque semel in hujusmodi fauces conjectis nulla recedendi facultas detur, quod Nautae concordissime testantur. Inspice , quaeso, Athanasii nostri torrentium Neptuniorum ideam, in Mundi Subterr. Tom. I , lib. 3, cap. 3, eleganter delineatam. Torrentes isti Marini nihil aliud sunt, quam Pegasi
sive Equi Neptunii, aquas Maris ab ortu in occasum, motu perpetuo, eoque concitatissimo rapientes, qui ad littora impingentes alio resiectuntur, concurrentes vero alicubi sese nisu contrario semper impediunt. Non tamen Currentes isti ea sunt in impetu potentia, ut non quandoque transversim, aut ad latera, vi Ventorum, in que sinus certos a regulari suo cursu Circulato
rio reflectantur. Observabam hoc, Anno I 67o proximo, in feto Codano, quem quoties non trajeci) & de industria quidem. Flante enim tum Coro, alio tempore Borea, Oceanin in Mare Balthicum silmmo cum impetu irrum pebat. Sic flantibus Zephyro & Africo Oceanus Atlanticus Mare Mediter raneum petit. Stoc holmia in Succia quotannis id spectatur circa Urbem sub ipso ponte Boreali ut plurimum, ubi flantibus Euro, Subsolano, vel Vulturno Currentes s. Torrentes Neptunii, tum ex Mari Balthico, tum ex Sinu Bot μco retro summa vi aguntur, Lacumque MELERUMvassiissimum aquas a se insciunt: quae esculentis cerevisiae aliisque rebus coquendis adhibita, atque cum cibo sumpta, accolis morbos sporbuticos creat, unde mortalis ego ipsemet mortalitatem, scorbulo ignavo indice atque monitore , cito ibi senseram.
120쪽
g 3. Forma sive Modus circulatἰanli Oceani est duplex: I. Naturalis 3 directin, quatenus Torrentes Neptunii aquas Oceanil ab ortu in Occasum raptu perpetuo trahunt. 2. Violentin & obliquin, quando Currentes f. Torrentes illi ad littora v. g. Amm .e impacti, ac repulli aquas in cochleam obliquant, atque versus oppositae plasae littora easdem agunt: juxta Kirch rum. Qua de re mentem meam amplius aperiam cap. III & v. q. Locum, In quo, & A quo , .ssistus Oceani primum fluit ac refluit, esse duos Polos, Arcticum V Antarcticum, existimo. α. & quidem Bara'
sera aquao sub Polis Arctico & Antaretico vorantia & evomentia esse