Epistolario di Coluccio Salutati

191쪽

DI VOLUCCIO SALUTATI. 73 teque dulcissimum illud caritatis vinculum mecum propenSi affectibus inchoare quis enim non gaudeat in hac rerum corruptibilium societate, inter quas quotidie subventionibus et consiliis indigemus, thesaurum amicicie reperire thesaurum amicicie qui '' in 'odi di

dem, qua, si vera contracta fuerit, nichil in hominum conversa ubj b' '' ' tione pretiosius nichil amentus nichil denique ad omnes humanarum neceSSitatum parte accommodatiuS etenim pene cunctaque extra no Sunt pecunia paramUS; amicum Vero, quem perfectum quero, nulla re minu quam muneribu comparamuS, Ut

IO quanuis beneficiis et largitionibu tum assentatores tum reconeS laudum tum benivolos acquiramus, fateri tamen oporteat VeroSamico e muneribu non pendere et quos dona exeniaque delectant, cum illa non Speraverint, desituros quid autem amico Ver iocundius nam, cum cetera singula singulis ad eliciam II nobis adsint, solus amicus delectat in prosperis, consolatur in adverSis, solo associat, in periculi tuetur, Speculante eXercet, egente adiuvat, errante opitulatur, adoleScentiam frenat iuventutem monet, Senectutem fulcit nec tempore ite contentUS, O- steritatem amplectitur generi et honoriS que, cum ita sint, te 'O Ort ce

ao Xhortor et moneo, ut non inter munera, non inter felices for ' Hi tuont,

non rari fortunati;

tune curSus, Sed inter Virtute amicum queras amicum, qui tali tecum glutino copuletur, quod nedum Sit idem velle vestrum et nosse, nedum dimidium anime tue, sed sitis penitus simul unum. ego autem, Si Sensero te taliter affici, quod veram amiciciam queras; an si non fueris, quod iuvenum commune vitium est, ut Flaccus ait:

amata relinquere pernix H; si de tua virilitate sive adolescentie tuae termino. ad cuius se amantener, uomo,

stinas exitum, dicere potero illud eiusdem poete dictum enino die dolescente; berti mei

3 Conversis studiis tas animusque virilis Querit opes et amicicias, inservit honori, Commisisse cavet que mox vitare laboret μ);

192쪽

EPISTOLARIO norma della di 1 te, inquam, talem sensero, si de te poterit illud dici me tibi

sapra compor perfectum amicum offero. sin autem id minus Quam exigo fe-

ceriS, quia Scio te Virtutem amare, me tibi reperies ad honesta benivolum et perfectiorem quam amicum vulgus diiunia me tibi, si volueris, exhibebo. vale felix Florentie, dies decimoquinto Gmartii.

Illustri principi et domino domino Alberto

i In seno alia citiadinanga ferrareSe, OppreSSa a vecchi e vovi balgelli, erasi eli' inverno et 138 sordita una Vasta conglura per atterrare ii dominio estens e ritornare lacitia a governo di popolo, a quale accolse aderenti in gni ceto cs. FRIZZI, op. cit. III, 368 gg.). a rivolias coppiti furibondacilo maggio, e colse principi cos ali improvviso, ch'essi, temendo per a propria vita, si videro costretii ad abban donare alia plebe inferocita che ne fece miserrim scem-pio uide loro tu fidi ministri, Tom-masino a Tortona, giudice de savi, la cui inesorabile duregeta era particΟ-larmente secrata a Ferrarest. Nel- Pimperversare de tumulto altri cor-tigiani. invisi lai ribelli, mercaronoscampo ella fuga se questi Pietro Montanari, ecchio servo di casad'Este, meZZ Segretario e meggo ussone. Adoniatis per a sua partenga, i marchesi si rifiutarono di accoglierlo arivolt domata, sicche i Montanari, per OmmuoVerti ricors at patrocinio

degli amici di qui epistola dimo-

193쪽

DI COLUCCIO SALUTATI.

specialiter in oculis nostris effulget, patienter audire servulum spora indulgenη ,

fidelissimum excellenti tu tibi considenter domesticeque Scribentem non dedignetur, inquam, vel ista legere Vel me postquam

legeris, exaudire, precipue cum Verba facturus sim pro conservo o che propugna la

J meo, tuis laribus enutrito. quemve nefas est, cum iuvenis tibi se tello servo ς'

iocunde serviverit et nunc possit Ocundius deServire, a tu gloriose curi famulatu anni grandiusculum prohiberi qui nedum elici non debeat cognitus, sed etiam sit sola fame celebritate specialiter evocandus nam si quondam Senatus populuSque romanuSIO tybicinum collegium, indignatum quod ab accubitu in Iovis de prohibitum esset, per legatos Tibure repetivit, et opportunitate vinolenti plaustris impositos, non solum benigne recepit, sed epulis de more Vetusto restituit quid facere debet tua sublimitas de iocundissimo viro, de unico illo tuo equorum et hominum co-13 nitore, de illo perspicacissimo virtutum tam teste quam iudice et vitiorum effusissimo detractore Petro Montanario, cuiu nomen tuam curiam miris laudibus apud exteros preferebat - ille po-

periodico risulta che dei 389 ei

viveva, alcontent de suo stato, Pesaro, ove it Malalesta gli avevadato ricetto C Epistola missa perre dominum Philippum de uagalotis Petro Montanario D in cod. Laur. Gadd. reliq. IOI, c. I B. Sulle ulteriori vicende dei Montanari restiamo a buio per ora; ma traitandos di

Sulla data di quest' epistola tescedissicile pronunciare un iudigio Ilmodo con cui l . vi parta della ri- bellione errares lascia comprendere

che questa era n latio non molio recente Essa e Sara fors posterioredi re o quattr' anni at Pin circa.

1 CL AL MAX. II, V, 4. a Due personaggi di questo nome, usciti alla medesima nota ed antica famiglia de Montanari, issero aliora in errara. 'unta' essi, Pietro de fuPaolo della contrada dira Gregorio, era investito et 138 da Albertod'Este di alune terre in nome proprio de fratello Cristo ro Arch. di Stato in Modena Camera ducald, Og. Cam Giliolo Coadi I 389-Ι393, XVI, c. 23 cf. Og. OnaZZOli, 387-I393, XVI, c. 23 e di vovo i I agosto 1 od a litot ora' usola'una casa in er- raramella contrada dira Martino Camera duc rog. Nascimbene Delaiti, Id O3 - 1416 XXII, c. 26), alia quale inungi ava perti Panno opo Investiture, K, c. 238, I giugno 4OS). 'altro, Pietro di atteo, caduto verso it I 393

in disgragia de marches Niccol III

194쪽

I78 EPISTOLARIO

pulus, orbis princeps, illeque mundi prudentiSsimus senatus Voraces illos et ventri deditos, tanquam Sacrorum et imperii iocundissimum ornamentum rehabere tanta cum diligentia curaVerunt; tu, princeps humanissime, hunc virum honestissimum, cui precipuum Veritatis Studium est, cuiusque presentia terrorem affert inhonestatibus, ne per ipsum, sicut assolet, publicentur, non di-l inexta it m r naberis in tuam gratiam et statum pristinum revocare con

ἡάu ' .u Sidera parum quid illum a te, gloriose princeps, X torserit redeat, Σ' 'l'' ' in mentem ille tu plebis insanientis furor et impetus, quando,

quod cum Stupore memorandum est, tu SacrOSancto palatio, o

tuisque in id temporis laribus formidatis, vim illam terribilem

intulerunt et, quasi rabidi canes, imo tanquam immanissime fere, petierunt innocentissimo Sanguine saturari redeat in mentem, precor, non ut ulterius indigneris, sed ut de sua salute formido-d ut uegli, im clos benianius indui eas; nec velis servitorem tuum, illo tunc ric

βςRmpQ 0d rugg furore perterritum, a quo non arma, Sed Verba, non pugnam, Sed facetias atque dicteria, non ire corporiS, sed acumen et prom

ptitudinem intellectus cunctis temporibus exegisti tuam gratiam,

2 ventri 'in neutri .i retrahere Io. y melle sancto II. R Ometteque doso tuis laudibus corretio, e parmi, altra mans, in laribus 4. ' formido doloso 15 L, MI G benignus

c. Io I) niun, de' due sara da si ea sentencia, sed passim proverbium identificare coli'amico de S., perche re frequens est liberorum Tarentibu :hanno Vissuto tropp'innanginei sec. XV, clerica quem cupias He-ed i casi loro non is pondono punio pravare Guidonis nostri Bolga- quelli di ut che i son noti Egli uelli, cui perfamiliaris fui, idoneo Θ), invece doura riconoscersi fors in que si ut opinor, casu sese offert hystoria. Pietro re filius quondam Rayneri Mon re ei, dudum sub Rearia 4 e principe tanarii de Ravenna, nunc habitator si militanti equus erat StatUra compa-κ civitatis terraries in contrata Go regeque cetera corpori pulcer, Sed si Smarie che ciet 4373 assisleva si piger et hebes, ut errari paludibus

195쪽

DI VOLUCCIO SALUTATI

quam hactenus habuit, perdidisse nescio alios ego de me ipso

fatebor licet studiosus litterarum semper extiterim, vidi tamen et parvos atque magnos hostiles hinc inde congressus, nocturnaSatque diurnas insidias, subito insultuS, caStrorum XpugnationeS, cuniculorum subterranea bella, terrarum irruptione atque capturaS,

et pene quicquid solet Martis evicia bella citer evenire; et quanuis fuerim maximo quandoque periculo inter illa versatus, nichil tamen unquam horribilius, nichil eque formidandum occurrit, quam, quod nimis vidi, popularis impetus et tumultuS an autemio ad ipsum illa plebis de ferro licentia non spectabat an, cum videret ad supplicium innocentes trahi, non ipse debuit formidares an forte Petrus noster unquam illius plebis ignavi veniam tribuit aut pepercis nonne quotidie ipsos deridebat in astris, dum stellam aliquam, quasi pestiferum sidus, de Summo celi cardine I demonstrabat nonne illo tum plumbum, tum ancora Sde ponderi magnitudine propter gravitatem ingenii vocitabat λ an non quotidie nunc istum, nunc illum quasi ridiculum spectaculum astantibus exhibebat an ignoras sordidos viros illis maxime derisionibus commoveri quis eum. Si dorsitan aliquis sura reXiSset, exclamans hunc detractorem OStrum, Petrum Monta

narium, impetamus in illius furoris articulo liberasset parce,

Certo te campali battagite, gli assedi

O Pietro deri- deva appunt laplebe stupida e

in molleplici guise; ed avrebbe polutopagare colla vitai fio delle sue besse.

3. atque L et 4. I melle atque diurnas 5. M G cumulorum R irreptiones Io. R expectabat 5-I6. δ 3netle nonne - vocitabat 18. R I adhibebat o R acclamans, derisorem 2I. Ain furentis renatum educatumVe credas evenit

ut inter loquendum cum P. Mon- lanario equus esset in fabula. si Sinistram, inquit, Sortem, Uido. gem pullum, domui, alui. VegetiSuest membris, validis horis, vasto si corpore, sed ignaviam bovis refert.

mallem calcitronem, mordicum, re pugnacem ac malum, quam mollem

adeo et imbellem tum Petrus cui fandi acumen et dexteritas inest: tute desipere videris caballum igno-gras vitiare imo illum pessimum

C redderem prece cumque instaret

Guido modum doceri audivit. i, si OdeS, agam ad barbicidam qui cle- ricam faciat crede michi deterior, si imo et deterrimus siet D. Un'altra arguta risposta de Montanari riserisceii VERGERIO, Epistole, ep. XCVI, p. I 3.

1 A questi schergi uel Montanari,

che par fossero molio gustati a corte, allude anche i Guaggalotti eli epistola citata si habes etiam quem tuum

si rideas populum, a n claram tu VO- si catum agnomine, quemque SepenU-α mero ultro trahas et in coronam ad

sigippulum tuum et sidera contem platurum . Pietro furanche poeta: cf. AMBRINI, p. cit. 4' d. Ol. 67Ι.

196쪽

18o EPISTOLARIO

Perdoni unque precor, UStiSSil ne formidanti, parce servo tuo; et cuius iuvenis

non a torto pau- loriam habui Sti, non patiaris apud alios cum tu e curi viduitate

Senescere providiSti contra temeritatem illam cingratae plebis quantum oportUit, quantum decet J utinam posses quem illi crudeliter occiderunt ab inferis evocare quod potes nunc age; cito richiami quasi reduc ante oculos inSanissimorum hominum hunc, quem torvis

ffida a que volgo

cli it c ςcio, aspiciant oculis de more suis temeritatibus in Sustaturum; non glorientur intra se et hunc letificatorem curi tu Suis clamoribus eXpUESSe nunquam e victos esse cognoscent, nisi te viderint cuncta que depulerint reduxisse. revoca, si quid in hoc inter IO ad allietare cor cessio potest mea, singularem aut palatiique tui iocundatorem; sit qui letos essiciat aulicos proceres, deterreat a vitiis praVOS et a morirri, quando bonos incitet ad virtutes . et sicut hactenus tuus familiaris et

no Str*m xx i servus fuit, sic, cum natur concesserit, moriatur Vale feliX,

Domino Bernardo Mugiens parte se Coluti Pieri cancellarii Florentinorum. NDIGNARIS tecum, dilectissime fili, nullam tibi diem sinceram et iocundam HvXisse, cum gaudia matutina vespertinus tibi a j5. y melle nunc age . 1 GR I glorietur S. R expulsisse I . L natura I 5. O mi dona. 22. Cos Ai A sero melle Pieri; ira Colutius poeta florentinus Bernardo de Muglo Idem Coluccius poeta clarissimus Bernardo de mugio M anepigra et . A P dulcissime nulla 25. A iocundum assiuxisse

rhSulle misure preseda marchesidopo i moti dei 38 per provVedere

alia propria sicureZga, c FRIZZI, p. cit. III, 373. Questo storico tace peroquanto affermano cronisti contemporanei ch'essi facessero ammaggare pi di in quecento popolani colpevoli diaver preSo parte alia rivolial cf. Aun. Mediolan cit. XVI, 789.

197쪽

Nulla uo esserqua gi stabile ne duraturo

meror Obnubitet. gaudeo te ista perpendere dummodo post ex illa. 'ogni

perientiam plurimam et indignari desinas et mirari quid enim ' ' i'gsolidum aut Verum aut, si hoc modo melius exprimi sensu potest, quid longiusculum gaudium in hac caducarum rerum O- cietate caducis et corruptibilibus esse potest nulla sunt in hac Vite nostre conversatione stabilia aut nos illa deserimus aut nos ipsa deserunt hinc et inde, si bene respicias, incessabilis fluxus ac refluxus est quid prodest fortune benignitatem arridere perpetuo, OStqUam, licet ipsa non desinat, tu tamen es illi, dum ine-IO vitabile fatum mortis evenerit, defuturus λ sed rariora commemoro frequentius enim est mutari fortunam, quam a felicibus derelinqui quid igitur mirum, fili dulcissime, si diem integram tibi serenam effluxisse non vide. docent hec nos non huic mundo, sed ad aliud natos esse. nullos, crede michi vere dicere id*rgyςi

I potes in presenti vita felices quod si nulla alia ratione pateat, satis est sine dubitatione cognoscere felicitatis bona taliter redundare, quod nichil prorsus indigeat quem contigerit esse felicem. atqui rege et principes et, quos fortunatissimos dicimus, divites

di qui a notiam monimento di con-

s. f. infreddo in Firenge quasi ognis gente e non fu per grande reddore che osse mari da calendi di no-uvembre insino a gen nato Sempre Paere calda e umida e disses che quella gener questo infreddare n. Cosi 1ER MINERBETTI, Cronica cit. col. IO6 col quale, come a Solito consente OZOMENO DA PISTOIA, p. cit. col. II 3O: in partibus Tusciae quasi omnes homines frigore et febri gra vati Sunt . f. CORRADI Ann delle

epidemie c. I, 238 g. Or essendo quest'epistola posteriore uor di dubbio at 383 e lamentandovi l . i anni

recati alia sua salute alia pessima invernata, anni gravi Osi che Orse, per quanto embra, voce cli 'egli avessedovut Soccombere, io m induco a ri- teneria critia el 387, anno per tanti nefaSto, come attestano i cronisti surri cordati.

198쪽

182 EPISTOLARIO

comech camm

ipsi, aut fama clari vel conspicui dignitatibus seu nimia potentia formidandi, tanto pluribus indigere videmus, quanto maiore Statu cernimus repollere ad felicitatem itaque nati, donec illam adipi- ScamUr, UieScere non alemuS. noli itaque mirari vel etiam indignari si diem integram cum dulcedine non transisti, Si quo Stidie asperitate quadam urgetur Suavitas, si continua eXpeririSvicissitudines inter tristia atque leta nulla quidem Vie tanta reperitur amenitaS, que non afferat viatoribus lassitudinem sipstil*grini, nescis, Bemarde mi, pere prinus es, non natus ad viam, Sed ad pa-

R. Qix' 'ii' ' triam, ad quam nisi perveneris, semper tecum de te incommodi IOtate riXabere. corruptibile corpus in corruptibilium societate ViXUno momento manere potest illesum aut enim extrinsecus aliqua incommoditate feritur aut in se languescit properandum igiturove godram'odi se in patriam, ubi non una dies, sed infinita sunt secula felicitatis

licita perpetua.

transigenda. ISNq obhophi ' Nec invidendum est vita defunctis quod ad illam beatitudi

ii K'15 nem O preceSSerint, Sed gaudendum. premisimus perpetuum

D Ononte decUS, Umculque 1rtut1 Spectimen, patrem tuum et doctorem meum, cuius laudes nulla unquam abolebit oblivio sed S mori tetro donec studiorum erit Bononia mater, Petri nomen Super cuncto QO

rum aethorum memoriam celebrabitur eg autem Spero Virum innocuum virumque catholicum, nedum diuturnam famam habiturum in terris, sed feliciter fore receptum in celi S. se tanti altri 0 uid autem de ceteris dicam, quos tanta cum assectione con

βV0i ς0mp'y ψ ψ, quereris patrie fuisse subtractos, nisi quod, cum vivi fuerint nomen a SDomini venerati, debitam portionem meruerunt recipere Xtincti Θnon ' dolg consolare, fili carissime, nec sic dolori relinquas habenas, quod

et Ri S plurimum debemus e in margine videmus Hi acconcia videntur tanto plurimum indigere A RI ' Ri S maiori . Ri adipiscimur A mette es 5. Riindignare Omette quotidie ri A expiris experieris . P tristici M Ber-nalde natum Io 2DP ad vi incomoditatem Ri PS de incom vie incit opodi vi da in ii. R i ita incorruptibilium 12 P remanere Ri extrinsecum I . A ad atr. 16. Nec Ri non AP metton est A omette defunctis Ι 8. bonum decus R Ri uniuscuiusque A uniuscunque e iniet te specimen unicunque 2o. Bon erit supra ut ni rectorum memoria 25. A melle SubtractOSΝ detractos e omette quod A mette cum 'viri nomine 26. veneratiJ Sie-Πert sic cancellat e corretto P reci p. mer omette recipere e da meruit extincti 27. Ri ut ultra quod

199쪽

I 83

ultra quam deceat conturberis perdidit patria tales cives, sed memoria lo-

habuit perdidit Studium et scolarium illa frequentia tantos prin xi0βR;cipe et doctores, sed nunc gloriosiore cum fama quotidie celebrantur et denique si quid quotidie in oculis nostris videtur esses deflendum consideremus quali rectore cuncta tam supera quam ne e te cito det re

infera gubernentur, et pudeat aliquando deformia dicere que scio h Di h Volux0.mus tantum illum opificem ad universi pulcritudinem ordinare. desine conqueri pestes et presentis frigoris intemperiem lamentari. nam, cum Deo rectore cuncta Sine dubio gubernentur, sic Io nobiscum agitur, ut portet. De me autem, quem iam licet in mortali sarcina degam, quasi h tro

mortuum deflevisti scito quod valeam, licet frio oris huius mole m ' x0, da RQΠς

stia iam ter amictus non leviter egrotarim. vale Florentie, eXto februarii. 13 Tuus Coluccius Pieri cancellarius Florentinorum.

XIIII.

N c. 94 A JReverendo in Christo patri et domino domino Angelo episcopo Re canatens et Maceratensi. REVERENDE in Christo pater et singularissime domine mi Filaenae

magnis testibus multa de te audio, quibu Veneratione di Di tui mola elo

I. AP perturberis I -2. a meite perdidit, habuit 3. A glorio pol uno spatio blanco illilotio comat da altra mano. Omette pol quotidie . 'MILR Omettono quotidie A 'sostituiscon est a vid esse P dos nostris ag g iunge noster . A mette cuncta . Sismette gubernentur ' uideat per pudeat, mutat da i in provideamus, come aliquando in aliter P ducere per scimus Dyge sanius . M S illum tantum . Ri Ri presentem i. Squi P licetque Simmortali 13. iam niter 13-I5. AN Ri S mettono a data e la otioscripione. I5. A PColutius jangellarius

1 Angelo di esse Gellio a Be-

Vagna non recanalese, come asser-

200쪽

i84 EPISTOLARIO

egi spera cherato adip1scar, sed ut te Dotius horter ut ad meliora nitaris nam.

aifar ς' pro ς' vi ra Je instrumenta simus, nichil in his que facimus, imo que Sempliei citru idemUr facere, nostrum est Ille quidem per nos facit quicquid

divino niui me facere dicimur aut putamur si quid per voluntatem et se

rito noi possi amo

avere elle nostre uace Voluntati Potentias cooperando ne laimus, Ostrum est. S

qui non fecimus quod debuimus quid enim agere poteS Secunda causa quod non agatur in prima, imo, quo rectiu dicatur, omnino post primam P ut Vanum, imo superbum sit aliquid nobis quod agamus ascribere, cum totum ius sit qui principaliter per nos agit nunquid, ut ait Propheta, gloriabitur securis contra Oeum qui secat in ea, aut Xaltabitur Serra contra eum a quo Se Anhelo duo trahitur J non expectes igitur ut te laudem quod non sis su-

dellodi evangelico perbus, non iracundus, non Violentu S, non percuSSOr, non turpis

lucri cupidus, sed hospitalis, benignus, Sobriu S, UStUS. SanctUS, continenS, et denique talis, qualem determinat Apostolus episco IJ palem esse debere pastorem ' ; sed expectes velim ut in bonis, que in te refulgerint, laudem Dominum quid enim habes quod la ode ne a data non accepisti laus igitur et gloria Deo sit, qui in te musta bona formavit, qui in te virtutes operatur et Stendit VirtUteS, inquam, que licet sint habitu electivus consistens in medio, non Oe operibus acquiruntur, sicut philosophi tradunt, sed sunt bona

mentis qualitaS, qua recte vivimus, qua nemo male utitur, et quam fonte 'ogni virtuo Solus Deus in nobis operatur AE si virtutes enim solus Deus

II. Od. Ops contra reca nos I 2 Cod ut a cui ho ostituit quod