Opera;

171쪽

BELLUM IUGURTHINUM 169rium, ac dein, Si placeat, R0mam legatos ire iubet agendarum rerum, et qu0cumque modo belli comp0nendi licentiam ipsis permittit. Illi matur adhiberna R0man0rum proficiscuntur deinde in itinere gaetulis latronibus circumventi Sp0liatique pavidi, sine decore ad Sullam pr0sugiunt, quem consul in

expediti0nem proficiscens propraetore reliquerat. I 08 ille, 0 pro vanis hostibus, uti meriti erant, sed ne urate et liberaliter habuit. Qua re barbari, et a maria Romanorum avaritiae salsam, et Sullam ob munificentiam in Sese amicum rati nam etiam lumlargitio multis ignara munificii nem putabatur,

nisi pariter volens d0na omnia in benignitate habebantur. Igitur quaes10ri mandata Bocchi palo faciunt; simul ab e petunt uti aut0 consultorque sibi adsit;

opias, idem, magnitudinem regi Sui, et alia quae aut utilia aut benevolentiae credebant, orati0ne X-10llunt dein Sulla omnia p0llicito, d0cti qu0m0do apud Marium, item apud Senatum verba sacerent, cirditer dies XL ibidem opperiuntur. CIV. Marius postquam insecto quo intenderat ne-g0li0 Cirtam redit, de adventu legatorum certi0rsactus, illosque et Sullam venire jubet, item L. Bellienum ' praetorem Utica, praeterea omne undique senas0rii ordinis quibuscum mandata Boechi cogn0seit, quis legatis p0leSlas eundi Romam ab consule, interea induciae p0stulabantur. Ea Sullae et plerisque placuere pauci ser0cius decernunt, scilicet ignari

humanarum rerum, quae fluxae et mobiles saepe in adversa mulantur. Celerum Mauri impetralis omni-

Bellienus, avus Catilinae, laudatus lurisconsultus.

172쪽

170 1LLUSTIIbus rebus, tres Romam pr0secti cum Cn. clavi Ruse, qui quaestor stipendium in Africam p0rtaverat; duo ad regem redeunt. Ex his B0cchus, quum cetera, tum maxume benignitatem et studium Sullae lubens accepit Romae legatis ejus, p0Si quum erraSSeregem et Jugurthae scelere lapsum deprecati Sunt, amicitiam et foedus petentibus, h0 modo reSp0nde tur Senatus populusque romanus beneficii et injuriae memor esse solet ceterum Boccho, quoniam paenitet, delicti gratiam lacit. Foedus et amicitia da

buntur, quum meruerit.

Ad Bocchum Sylla denuo missus, Volucem primo, deinde Jugurtham obvium habet.

CV. Quis rebus cognitis, Bocchus per litteras a Mario petivit uti Sullam ad se mitteret, cujus arbi

iratu de communibus negotii c0nSuleretur. Is mi S Su cum praeSidi equitum atque peditum, undito rumque balearium P praeterea iere Sagittarii, et cohors eligna cum Velitaribus armis itineris pr0perandi causa neque his secus atque alii armis adversum tela h0stium, quod ea levia Sunt, muniti.

Sed in itinere, quint denique die, 0 ix filius

B0echi, repente in campis patentibus cum mille n0n amplius equitibus Sese ostendit qui, temere et effuse euntes, Sullae aliisque omnibuS, et numerum mpliorem Vero, et h0stilem metum esticiebant. Igitur SeSe quiSque expedire, arma atque tela tentare, in tendere Timor aliquantuS, Sed Spes ampli0r, quippe victoribus, et adversum eo quos Saepe Vicerant. In

i Pelioni, o quibus ortus est Ovidius, inter Samnites et Sabinos incolebant.

173쪽

BELLUM IUGURTHINUM 47lterim equites expl0ratum praemi SSi, rem, Ut erat, quietam mulliant. CVI. Volux adveniens quaestorem appellat et ea patre Boccho bviam illi simul et praesidi mis

Sum v Deinde eum et proxumum diem Sine metu c0njuncti eunt. Post, ubi castra ossala et die vespererat, repente Maurus inceri voltu ad Sullam accumrit 6 Sibi ex speculat0ribus c0gnitum, Jugurtham haud pr0cul abesse η simul, Ut noetu clam Secum pr0 flageret, rogat atque h0rlatur. Isse animo ser0ci negat sest0ties susum Numidam pertimescere is Virtuti su0rum salis credere etiamsi certa pesti ades Set, an Surum potiu quam proditi quo ducebat, turpi fuga incertae ac sorsitan p0St paulo m0rbo interiturae vitae parceret Ceterum, ab e0dem m0nitus uli40ctu proficiscerentur, c0n Silium approbat ac statim milites coenulos esse, in castri igne quam creberrumos fieri, dein prima vigilia Silenti egredi jubet. Jamque, n0cturno itinere sessis omnibus, Sulla pariter cum ortu S0li castra metabatur, quum equi te inauri nuntiant Iugurtham circiter duum millium intervallo ante consedissst. Quod postquam auditum est, tum ero ingens melus nostros invadit credere se prodilos a V0luce et insidiis circumventos ac suere qui dicerent manu vindicandum, neque apud illum tantum scelus inultum relinquendum.

Per media Iugurthae castra Romani incolumes transeunt.

CVII. At Sulla, quanquam eadem aeSlumabat, a men ab injuria Maurum prohibet. Suos hortatur uti

Artem animum gererent Saepe antea pauci Stre-

174쪽

172 1LLUSTIInriis adversum multitudinem bene pugnatum; quanto sibi in praelio minus pepercissent, tanto tutiores o

re nec quemquam decere, qui manus armaverit, ab inermis pedibus auxilium petere, in maxumo metu nudum et caecum corpus ad hostes vertere. η Dein

Volucem, qu0niam h0Stilia saceret, maxumum Jovem obtestatus uti sceleris atque perfidiae Bocchi te stis adesset, castris abire jubet. Ille lacrumans oraren ea crederet et Nihil dolo actum magis callidi late Jugurthae, cui videlicet Speculanti iter suum cognitum Sset ceterum, quoniam neque ingentem multitudinem haberet, et SpesipeSque ejUS e patre suo penderent, illum nihil palam USurum, quum ipse filius testis adesset quare optumum actum videri per media ejus castra palam tranSire SeSe, vel praemissis vel ibidem relictis Mauris, solum cum Sulla iturum s a res, ut in tali neg0tio, pr0bata ac statim pr0secti, quia de improviso acciderant, dubio atque haesitante Jugurtha inc0lumes transeunt. Deinde paucis diebus quo ire intenderant perventum.

Tempore et Ioco statutis, Sylla et Bocchus coram Jugurthae legat pauca loquuntur dein occulte conveniunt.

CVΙΙΙ. Ibi eum Boccho Numida quidam, Sparn0mine, multum et lamilliariter agebat, praemiSSUS ab Jugurtha, postquam Sullam accitum audierat, orator, et Subdole peculatum B0cchi consilia praeterea Dabar, Massiigradae filius, ex gente MasiniSSae, ceterum materno genere impar, Mauro ob ingenii mulla bona carus acceptusque. Quem B0cchuS, si dum Romanis multis antea tempestatibus expertus, illic ad Sullam nuntiatum mittit, paratum SeSe

175쪽

BELLUM IUGURTHINUM

sacere quae p0pulus romanus vellet 0Il0quio diem locum, tempus ipse deligeret consulta eSe omnia cum illo integra habere. Neu Jugurthae legatum pertimeSceret quo re communis licentius gereretur, nam ab insidii ejus aliter caveri nequivisSe. Sed ego c0mperior B0cchum, magis punica si de quam ob quae praedicabat, simul Romanos et Numi dam Spe paci attinuisse multumque cum animo SUO Volvere S0litum, Jugurtham Romanis, an illi Sullam traderet lubidinem adverSum noS, metum pro nobi SuaSiSSe. CIX. Igitur Sulla respondit pauca e coram ASpare locuturum cetera occulte, aut nullo aut quam pauciSSumis praesentibu Simul edocet quae reSponde rentur. OStquam, Sicuti voluerat, congressi, dicit Se miSSUm a conSule, veniSSe quaeSitum ab eo, pacem an bellum agitaturus laret. Tum rex Ut praeceptum,p0S diem decimum redire jubet ac d Nihil etiamnunc decrevisse, Sed illo die resp0nsurum s Deinde ambo in sua castra digressi. Sed ubi plerumque noctis processit, Sulla a Boccho occulte arcessitur ab utroque tantummodo fidi interpretes adhibentur; praeterea Dabar internuntiuS, Sanctu Vir et ex Sen tentia amb0bus ac statim sic rex incipit:

Bocchus oratione gratum et beneVOlum animum declarat.

CX et Nunquam ego ratus Sum lare uti, re maXumus in hac terra et omnium quo novi, privat h0

Punicam dem proVerbio celebratam pro inlidet et insi

diosa, omnibus notum est. Qtiod forsan iure credas minu ex Veromanasse quam X Odi RomanOrum tu Poeno Inexpiabili Certe, in hoc negotio, romana fidesuo adeo laudanda.

176쪽

174 1LLUSTII mini gratiam deberem. Et hercule, Sulla, ante te c0gnitum, multistrantibus, aliis ultro, eg0met opem tuli, nullius indigui. Id imminutum, qu0d ceteri dolere Solent, ego laetor uerit mihi pretium eguisse aliquando amicitiae tuae, qua apud animum meum nihil carius habeo. Id adeo experiri liget arma, Vi-r0S, pecuniam, p0Strem quidquid anim hibet,

SUme, Utere, et, qU0ad ViVeS, nunquam redditam gratiam putaveris Semper apud me integra erit: denique nihil me sciente, frustra Voles. Nam, ut ego deStumo, regem armi quam munificentia vinei minus flagiti0sum. Ceterum de republica VeStra, cu-ju curator huc miSSUS es, pauci accipe Bellum eg0 0put romano neque feci, neque lactum n quam volui fine meo adversum armato armis

tutus sum. Id omitto, quand vobis ita placet aerite, uti voltis, cum Jugurtha bellum ego flumen Mulucham, quod inter me et Micipsam suit, non egrediar, neque id intrare Jugurtham Sinam. Praeterea, si quid meque vobiSque dignum petiveris, haud repulsus abibiS.

Sylla Jugurthae, Jugurtha Syllae proditionem a Boccho postulant. Utrique re pro Voto respondet. Jugurtha Syllae traditus, ad Marium deducitur.

CXI. Ad ea Sulla pro se breviter et modice, de pace et de communibus rebus multis disseruit. Denique regi patefacit Quod polliceatur, senatum et

sent, non in gratiam habituros saciundum aliquid, qu0d illorum magis quam Sua retuliSSe videretur. Id adeo in promptu esse, quoniam Jugurthae copiam

177쪽

BELLUM IUGURTHINUM 175 haberet quem si R0manis tradidisset, lare ut ill plurimum deberetur amicitiam, laedus, Numidiae

partem, quam nunc peteret, Ultro adventuram.

Rex primo negitare is Assinitatem, c0gnati0nem, praeterea foedus intervenisse : ad hoc metuere ne, fluxa side usus, p0pularium anim0 averteret, UiSet Jugurtha carus, et Romani invisi erant. B enique, Saeptu fuligatus, leniter et ex voluntate Sullae omnia se acturum promittit. Ceterum ad Simulandam pacem, cujus Numida, deseSSus bello, avidissu-mUS, quae utilia viSa constituunt. Ita c0mp0sit dolo digrediuntur.

CXII. At rex p0ster die Asparem, Jugurthae legatum, appellat si Sibi per Dabarem ex Sulla c0gni tum, p0sse conditi0nibus bellum poni quamobrem

regis sui sententiam exquireret scisse laetus in castra Jugurthae venit. Deinde ab illo cuncta edoctuS, pr0perat itinere, post diem octavum redit ad 0cchum, et ei nuntiat ugurtham cupere omnia

quae imperarentur sacere, Sed Mario parum c0nfidere saepe antea cum imperat0ribuS 0manis pacem conventam frustra suisse. Ceterum B0cchus, Si ambobus conSultum et alam pacem vellet, daret operam ut una ab omnibus quasi de pace in colloquium veniretur, ibique sibi Sullam traderet quum talem virum in potestate haberet, lare ut jussu senatus atque p0puli 0mani foedus fieret neque hominem n0bilem, non Sua ignavia sed ob rempublicam in

hostium potestate, relictum iri. CXIII. Haec Maurus secum ipse diu Volven S, an dem promisit. Ceterum, d 0l an Vere, parum Omperimus Sed iterumque regiae Voluntates, ruti

178쪽

SALLUSTII

vehementes, Sic mobiles, Saepe pSae ibi adversae. Postea, tempore et loco constituto in coll0quium ulide pace veniretur, Bocchus Sullam modo, modo du-gurthae legatum appellare, benigne habere, idem umbobus polliceri. Illi pariter laeti, ac spei bonae pleni. Sed nocte ea quae proxuma sui ante diem c0ll0quio decretum, Maurus, adhibitis amicis ac Statim, im mutata v0luntate, remotis, dicitur Secum ipse multa agitavi SSe, voltu 0rp0ri pariter atque animo varius quae scilicet, tacente ip80, Occulta pectori pa lesecisse. Tamen postremo Sullam arcessiri jubet, et ex ejus sententia Numidae insidias tendit. Deinde, ubi dies advenit et ei nuntiatum est Jugurtham haud pr0cul abe8Se, cum pauci amici et quaeStore O Stro, qua8 obviu honoris causa, pr0cedit in tumulum sucillumum visu insidiantibus. 0dem Numida cum plerisque necessarii Suis inermus, ut dictum, accedit ac statim, Signo dato, undique simul ex insidiis invaditur. Ceteri obtruncati Jugurtha Sullae vinctus traditur, et ab eo ad Marium deductus .

Victor Mario triumphus, consulatus, et Gallia provincia decernitur, A. U. 650 ante J. C. 104.

LXIV. Per idem tempus adversum Gallos ab ducibus n0stris . Caepi0ne et M. Manlio male pugnatum quo metu Italia omnis contremuerat. Illique, et inde usque ad 110stram mem0riam, Romani Sic habuere alia milia virtuti suae prona 8Se cum

Vinctus Jugurtha, et Romae per triumphum ductus, tu earcere mortuus est. Numidis pars prOVlnelae romanae annexa; cetera

inter Bocchum et Hiempsalem II, Gulussae sillum, divisa. Gallos, Cimbris et Teutonibus, Germaniae populis, iunctos. A. U. C. 48 et 49.

179쪽

BELLUM IUGURTHINUM TICallis pro salute, non pro gl0ria, certare. Sed p0SNquum bellum in Numidia consectum et JugurthamR0mam vinctum adduci nuntiatum est, Marius consul absens tactus, et ei decreta provincia Gallia; isque calendis anuariis magna gloria consul triumphavit. Ea tempestate Spes atque opes civitatis in illo