C. Sallustii Crispi De coniuratione Catilinae, & De bello Iugurthino. Eiusdem orationes quaedam ex libris historiarum. Orationes contrariae, quarum altera Sallustio tribuitur, altera Ciceroni. Index rerum memorabilium

31쪽

imperia , binos imperatores sibi fecere. eo modo minime posse putabant per licentiam insolescere

animum humanum. Sed ea tempestate coepere se quisque magis extollere : magisq. ingenium in promptu habere . nam regibus boni, quam mali, pus ectiores sunt: semperq. his aliena uirtus fommidolosa est. Sed ciuitas , incredibile memoratu. en , adepta libertate, quantum breui creuerit. tanta cupido gloriae ince serat. Iamprimum ιuuentus ,simul ac belli patiens erat, in castris per laborem usu militiam discebat: magisq. in decoris armis, O militaribus equis, quam in scortis, atque conuiuiis, libidinem habebant. igitur talibus uiris non labor insolitus, non locus ullus asper, aut arduus erat, non armatus hostis formidolosus: uirtus omnia domuerat. sed gloriae maximum certamen inter imos erat . sic se quisque hostem ferire, murum ascendere, cons ici, dum tale facinus faceret, properabat . eas divitias, eam bonam famam, magnamq. nobilitatem putabant. laudis auidi, pecuniae liberales erant, gloriam iu- gentem , diuitias honestas uolebant. Memorare possiem, quibus in locis maximas hostium copias populus R. parua manu fuderit; quas urbes natura munitas pugnando ceperit; ni ea res longius nos ab incepto traheret .sed profecto Fortuna in omni re dominatur . ea res cunctas ex libidine magis, quam ex uero, celebrat , obscuratque. Atheniensium rogesae , cuti ego existimo,satis am

plas

32쪽

CATILINAE . qpla , magnificaeq. fuere , uerum aliquanto minores tamen, quam fama feruntur: sed , quia provenere ibi scriptorum magna ingenia , per terrarum orbem Atheniensium D Ia pro maximis celebrantur . ita eorum, qui ea fecere , virtus tanta habetur, quantum verbis ea potuere extollere praeclara ingenia. at populo nunquam ea copia fuit: quia prudenti simus quisique, negotiosus

maxime erat . ingenium nemo sive corpore exercebat. optimus quisique facere, quam dicere, sua ab alijs bene facta laudari, quam ipse aliorum

narrare, malebat. igitur domi, militiaeq. boni mores colebantur. concordia maxima, minima auaritia erat . ius bonumq. apud eos non legibus magis, quam natura, ualebat, iurgia, discordias, iras, simultates cum hostibus exercebant. ciues cum ciuibus de uirtute certabant . in supplic sdeorum magnifici, domi parci, in amicos fideles erant. duabus his artibus, audacia in bello, ubi pax euenerat, requitate, seque, remq. publicam curabant. uliarum rerum maxima documenta

haec habeo; quod in bello sepius uindicatum est

in eos , qui contra imperium in hostem pugnau rant, quiq. tardius reuocati proelio excesserant, quam qui signa relinquere, aut pus loco cedere ausi erant; in pace uero, quod beneficiis magis , quam metu , imperium agitabant', accepta iniuria , ignoscere, quam perseqIsi, malebant.

sed , ubi labore atque ivsitia res'. crevit; reges B q magni.

33쪽

magni bello domiti; nationes ferae , O populi imgentes uisubacti; Carthago, aemula impertis Romani , d stirpe interjt; cunIta maria, terraeq. patebant :saeuire fortuna , ac miscere omnia coepit. qui labores , pericula , dubias , atque asperas res facile toleraverant, i s otium , diuitiae , optanda aliis , oneri miseriaeq. fuere. igitur primo pecuniae , deinde imperii cupido creuit . ea quasi materies omnium malorum fuere. vanque auaritia mdem , probitatem , ceterasq. artes bonas subuertit; pro bis superbiam , crudelitatem , deos neglia gere, Omnia venalia habere , edocuit: ambitio

multos mortales fusos fieri subegit; aliud clausum in pectore , aliud promptum in lingua habere ; amicitias , inimicitiasq. non ex re , sed ex commodo aestimare; magis q. uultum , quὰm ingenium , bonum habere . haec primo paulatim crescere , interdum uindicari. post, ubi contagio, quasi pestilentia , inuasit; ciuitas immutata; imperium ex iustissimo , atque optimo , crudele, intolerandumq. factum. Sed primo magis ambitio , quam auaritia , animos hominum exercebat: quod tamen uitium propius uirtuti erat. namgloriam , honorem , imperium , bonus , O ignauus aeque sibi exoptant .sed ille uera uia nititur: huic quia bonae artes desunt , dolis atque fallaciis contendit . auaritia pecuniastudium habet: quam nemosapiens concupiuit . ea quasi uenenis malis imbuta , corpus animumq. uirilem effeminat; fem-

34쪽

per infinita , insatiabilis est; neque copia, neque inopia minuitur. Sed, postquam L. Sylla , armis recepta rep. bonis initi js malos euentus habuit; rapere omnes, trabere; domum alius , alius agros cupere; neque modum, neque modestiam uiitores habere; foeda , crudeliaq. in ciues facinora facere . huc accedebat, quod L. Dila exercitum , quem in Asia ductaverat, quo sibi dum faceret, contra morem maiorum luxuriost, nimisq. liberaliter habuerat. loca amoena , uoluptaria, facile in otio feroces militum animos molliverant . ibi primum insueuit exercitus populi R. amare , potare , signa', tabulas pictas , uasa caelata mirari , ea priuatim ac publice rapere , delubra stoliare , sacra , profanaq. omnia polluere. Igitur hi milites, postquam ui Ioriam adepti sunt, nihil reliqui ut Iis fecere . quippe fecundae res sapientium animos fatigant: nedum illi , corruptis moribus , MI Ioriae temperarent. postquam diuitiae honori esse coeperunt , O eas gloria , imperium, potentia sequebatur: hebescere uirtus, paupertas probro haberi , innocentia pro malevolentia duci coepit. igitur ex diuitiis iuuentutem luxuria , atque auaritia cum siuperbia inuasiere. rapere , consumere; sua parui pendere , aliena cupere; pudorem , pudicitiam , diuina, atque humana promiscua; nil pese, neque moderati habere. operaepretium est, cum domos atque uillas cognoueris, in urbiu modisi aedificatas,uisere templa deorum,quae nostri maiores,

35쪽

CONIURATIO

religiosi ssimi mortales, fecere. uerum illi delubra deorum pietate, domos suas gloria decorabant, 'neque uictis quidquam, praeter iniuriae licentiam, eripiebant . at hi contra, ignauissimi homines , per summum scelus omnia ea focijs adimere, quae fortissimi uiri uiEIores reliquerunt: proinde qlia , iniuriam facere, id demum esset imperio uti. nam quid ea memorem, qua, nisi ijs, qui uidere, nemini credibilia sunt ;dpriuatis compluribus subuersios montes, maria constructa esse ἐ quibus mihi ludibrio uidentur fui se diuitia . quippe, quas honeste habere licebat, per turpitudinem abuti properabant. Sed libido supri, ganeae, ceteriq. cultus non minor incesserat . uiri pati muliebria rmulieres pudicitiam in propatulo habere: usendi causa, terra, mariq. omnia exquirere: dormire prius, quam somni cupido e get: non fame, non stim, neque sidus, neque lassitudinem opperiri,

sed ea omnia luxu ante capere . haec iuventutem , ubi familiares opes defecerant , ad facinora incen .debant. animus imbutus malis artibus, haud facile libidinibus carebat. eo profusius omnibus modis, quaestui, atque sumptui deditus erat. In tauta, tamq. corrupta ciuitate, Catilina, id quod D tu facillimum erat, omnium flagitiorum, atque facinorum circum ste, tanquam ctipatorum , cateruas habebat. nam, quicunque impudicus , adulter, ganeo, uentre, manu , pene bona patria

dissipauerat; qui . alienum aes grande conflauerat,

36쪽

CATILIN AE.

rea, omnes undique paricida, sacrilegi, conui- Ii iudicitis, aut pro factis iudicium timentes; ad hoc, quos maημs, atque lingua, periurio , aut cinitis Muine alebat; postremo, omnes, quos flagitium , egestas , conscius animus exagitabat, hi Catilinae proximi , familiaresq. erant. quod si quis etiam 2 culpa uacuus in amicitiam eius inciderat ; quotidiano usu , atque illecebris , facile par , similisq. ceteris liciebatur .sed maxime adolescentium familiaritates appetebat. eorum

animi molles, O aetate furi, dolis haud disculter capiebantur . nam, ut cuiusque Iudium ex aetate flagrabat , ali s scorta prabere , aliss canes, atque equos mercari, poctremo neque sumptui, neque modestiae suae parcere, dum illos obnoxios, dosq. sibi faceret. Sciofuisse non nullos, qui ita exi limarenti iuuentutem, quae domum catilinaestequentabat, parum honeste pudicitiam habuisse .sed ex alijs rebus magis, quam quod cuiquam

id compertum foret, haec fama lialebat. Iampriamum adolescens Catilina multa nefanda stupra fecerat cum uirgine nobrii, cum sacerdote Vestae , ct alia huiuscemodi contra ius, fasque. postremo, captus amore Aureliae Orestritae, cuius, praeter formam, nihil unquam bonus laudauit; quod ea nubere illi dubitabat , timenspriuignum adultum

aetate; pro certo creditur , necato filio, vacuam

domum scelesti nuptijs fecisso. qua quidem res

37쪽

mihi in primis uidetur caussa fuisse facinoris ma

turandi. nanque animus impurus, duis , homin busq. infestus, neque uigiliis , neque quietibus β- dari poterat: ita conscientia mentem excitam ua flabat. igitur color eius exanguis, foedi oculi, ciatus modo , modo tardus incestus: prorsus in facie, uultuq. uecordia inerat. Sed iuuentutem , quam ut supra diximus, illexerat , multis modis mala facinora edocebat. ex illis testes , signatores fati .fos commodare; fidem , fortunas , pericula uilia habere. post , ubi eorum famam, atque pudorem attriuerat , maiora alia imperabat cis caussa pe candi in praesens minus suppetebat; nihilo minus

insiontes , sicuti fontes , circumvenire , iugulare . scilicet, ne per otium torpescerent manus , aut a nimus , gratuito potius malus , atque crudelis e rat. His amicis ,soc sq. confisus Catilina; simul, quod aes alienum per omnes terras ingens erat; O

quod plerique Syllani milites, largius suo usi , rapinarum o uictoria ueteris memores , ciuile bel tum exoptabant; opprimendae reip. consilium c pit . in Italia nullus exercitus: Cn. Pompeius iuextremis terris bellum gerebat: ipsi consulatum petendi magna stes: senatus nihil sane intentus: tutae , tranquillaeq. res omnes. sed ea prorsus oportuna Catilinae erant. igitur circiter hal. Iun. , L. Caesare. O C. Figulo cos. primo singulos appellare ; hortari alios; alios tentare; opes suas,rmparatam remp. magna praemia coniuratioms. docere.

38쪽

docere. ubi satis explorata sunt, quae uoluit; iurinum omnes conuocat, quibus maxima necessitudo, O plurimum audaciae inerat. eo conuenerei. Jenatoriij ordinis P. Lentulus Sura, P. Autro nius , L. CaJus Longinus, C. Cethegus, P. OSer. Sylla, Ser. fili , L. Vargunteius, sta Annius, M. Porcius Laeca, L. Besia, in Curius; praeterea, ex equestri ordine, M. Fulvius 2 Ubilior, L. Statilius, T. Gabinius Capito, C. Cornelius ; ad hoc multi ex colonins O municipiis , domi nobiles. erant praeterea complures paulo occultius confiiij huiusce participes nobiles: quos magis dsminationis spes hortabatur, quam inopia , aut alia nece situdo. ceterum iuuentus pleraque, sed maxime nobilium, Catilinae inceptis fauebat. quibus in otio uel magnifice, uel molliter uiuere c pia erat, incerta pro certis, bellum, quam pamcem, malebant . fuere item ea tempestate,qui crederent, M. Licinium Crassum non ignarum eius

consilis fuisse: quia Cn. Pompeius, inuisius ipsi,magnum exercitum ductabat , cuiusuis opes uoluisse contra illius potentiam crescere: simul confisium,s coniuratio ualuisset, facile apud eos se principem fore . Sed antea item coniurauere pauci contra remp. in quibus Catilina fuit . de qua, quam versssime potero, dicam. L. Tullo, M. Lepido cos. P. Autronius, P. Dila, designati consistes, legibus ambitus interrogati, paenas dederat. post paulo Catilina, pecuniarum repetundarum

39쪽

reus, prohibitus erat petere consulatum; quod intra legitimos dies profiteri nequiuerit. erat codem tempore Cn. Tisio , adolescens nobilis , summae audaciae, egens, factiosius: quem ad pertumbandam remp. inopia, atque mali mores Rimulabant. cum hoc Catilina, O Autronius, circiter nonas Dec. consilio communicato , parabant in Capitolio halendis Ian. L. Torquatum, O L. Cottam cos. interficere; ipsi, fascibus correptis, Pisonem cum exercitu ad obtinendas duas Hilanias

mittere. ea re cognita, rursus in nonas Feb. conflium caedis transtulerunt . iam tum non consul

bus modo , sied plerisque lienatoribus perniciem machinabantur. quod ni Catilina maturasset pro curia signum focijs dare: eo die , post conditam urbem Asmam, pessimum facinus patratum foret.

quia nondum sirequentes armati conuenerant; ea

res consilium diremit. Poctea Tisio in citeriorem Hssaniam quaestor pro praetore missus est, adniatente Crasso; quod eum infestum inimicum Cn.

Pompeio cognouerat. neque tamen senatus prouinciam inuitus dederat.quippe foedum hominem ὀ rep. procul esse uolebat : simul, quia boni complures praesidium in eo putabant; iam tum potentia Cn. Pompeii formidolos erat. sed is Piso, inprouinciam iter faciens, ab equitibus Hilanis, quos in exercitu ductabat, occisius es. sunt qui ita dicunt, imperia eius iniusta ,superba , crudelia barbaros neqt isse pati: alq autem, equites illos s

40쪽

illos, Cn. Pompeii ueteres, fidosq. clientes, uoluntate eius Pisionem aggressos: nunquam Hispanos praeterea tale facinus fecisse ,sed imperia saeua multo antea perpellos. nos eam rem in media relinquemus. Desuperiori coniurationesatis est di tum . Catilina, ubi eos, quos paulo ante me moraui, conuenile uidet; tametsi cum stingulis multa saepe egerat ; tamen, in rem fore credens uniuersios appellare, ct cohortari, in abdita partem aedium secedit; atque ibi, omnibus arbitris procul amotis, orationem huiuscemodi habuit.M

Nisi uirtus atque fides vestra satis iste lata mihi foret : nequidquam oportuna res cecidi siet: 'es magna , dominatio in manibus stustra fuissent:

neqμe ego, per ignauiam, aut uana ingenia, i certa pro certis captarem . sed, quia multis , O magnis tempestatibus uos cognosi fortes , fidosq. mihi; eo animus ausus est maximum, atque pulcherrimum facinus incipere; simul, quia uobis eadem, quae mihi, bona, malag. esse intellexi. nam, idem uelle, atque idem nolle, ea demum firma amicitia est. Sed ego, qrea mente agitaui, mnes iam antea diuersi audistis. ceterum mihi iudies magis animus accenditur, cum considero,quae

conditio uitae futura sit, nisi nosmet ipsios uindicamus in libertatem . nam ,postquam rest'. in paucorum potevtium ilis, atque ditionem concessis rsemper illis reges, tetrarchae uectigales esse: pompuli, nationes, stipendia pendere: ceteri omnes, Irenui,