장음표시 사용
101쪽
hae tempestate acto triumpho, Eutrop. lib. 3. Frandiscus Robertellus tom. r. fol. m. Hieronymus Bardi in Chronol. alijq; tum Veteresicum Rec ente .
Romani Sardiniam tot laboribus, & periculis compararam, primam & Am signanam, sibi Prouinciam consecrant; Pri toriam,inquam, solemnissimam, ritualcm .
opus id ingens Marco Pomponio Ro. Cusuli demandatum est, ab eoque in primamz-. prae dignitate , Prouinciam Romanorum, euecta est. Praedignitate inquammimirum eo. quod, in Apparatust Mediterranei pelagi Insula lacile maior titulo decorata I coetu Aridq; Nationum Gentiumq; stadium, patrara,bramum polique tandem soliq; diuitijs opulenta; Italiς demum Galli , Hispaniae, atq; Astic ε clauis ianua: pacis postremo
gerula, ctua obtenta e vestisio pax sequuta ἐsanus Geminus occlusus. In aptemgigit glori monimentum, Sardinia, parens no draia populo Romano primatus Laurea re dimita , Prouinciarum omnium extra Italiam, Princeps erecta est; eo quod parta,tot Martii Vrbem leuarit rumnis; statumque ipsi tranquillitatis,& pacis inuexerit. Prouincialem Sardiniae Principatum, e iusq; primatum, apud illustres inre'antiquaria viros compertum plurimos inuenimuSI Onuphrius Pan uinus de Imperio RQ m. tit. Prouin. Sardin. Petrus Magnus de Repub. Rom. ibi in introduci. ibi. ς3. Pomponius I. C. in libris Pandectarum l. 2. S. capta ζ is origine ruris. Franciscus Fara de rebus Sardois alijq; tum veteres, cum Recentes 3 qui de rerum antiquitatibus agunt. Notitia insuper Dignitatum R omani Senatus expresiae testatur Sardiniam primam R Omam pOpuli misse Prouinciant; quod annotans Guido Pancirolius eiuste Notitiet scitoli stes
capta f. de oribue Iuris. l ipse Guido codem Notitiae Occiden Imperij libro, iterum ait,
o facta anno υνιis sa I. Hoc itam anno Gemini porta clausa,pri clareque gestis in Sardi uia rebus, festiuis tot iubilis, triumphisq; mlς mnibus constrem,
te, Iaramis, Sirν inia, vicaturi Roma erocia,
matur : & in Capitolio primari et Urbis Prouincis titulo consecratur, insignijs decora' turi picturaq; Martis appensa phano strenui populi animos efferatineq; ad plures, trium' phosq; accendit, & oxcitat clariores. Ast,
proli doloristabile paulo bonum pacis. M.
eere Sardinia victa, Gemini porn clausae
furor impius ιnrur sede fidens super arma, o ce tum νιn Iul abenis,post tergum nodis fremit horridus ore eruento: en iam iterum reserate valu
furor impius ardet, sede leuans, sese, rapit arma,solutus ahenas,post tergum nodis stemit horridus ore cruento. Post annum inquam erupit Mavors, porri Iani aperium tur, togarum sinus Patres excutiunt, λr. mantur phalanges,copis glomerantur, Spuriiqi Carvilij Max. Consulis ductu, in Sardos, dc Corsos adeo ivlgurant, ut de ipsis ta
M Arcus Pomponius,Rom. Cotis initactum sibi a Patribus munus exequi tuti di in ardiniam classe vectus, cum ni sibus, csteris'; Monticolis selicissime pretiatus, ad cohibendos eorum insultus, Prae sidia iugis adhibct, munimentaq; connivit multis locis . Insigni it iste, non modo structuris, verum & honoribus quoque amplissimis Insulam.Siquidem,& primariam Ro-mς Prouinciam sanxit ,& Pritorem fecit a Patribus ipli constitui. Praetor vero Caius Flaminius primus fuit, qui solus solam ab .sque Corsica Sardiniam gubcrnauit. Ita l. c.M. gitur libro Notiti εἰ testatur cap. 33. COM isto, menti Guido Panci rotius, in haec verba. ρ-'
Non igitur mi t M. Valerius, primus Sardin. Pritor,ut Fara scribitimi. 3 .sed C. FIDminius. Fuit autem M. Valerius, qui primus utramq3 Sardiniam scilicet,& Corsica insulam,Pistoris Ossicio gubernavit. Citat Solinum Fara, sed reuera Solinus alio se se gerit elogio,Vt Guido testatur. desideratum enim est nobis apud Solinum,quod Fara ex eo tradit et ium. Verum, quod se hoc anno Pomponius in Sardin. contulerit, Chronologius verax noster sardi ex aliis perhibet . Unde cum ei mrdiniς in Primariam tribuatur euectio, congruum est, Vt comet anno , completiue cresatur euecta . aequius namq; doctissimus Camat dulcia sis quam Fara temporum gerit lances. Ioannes donaras tom. 2. hist. relatus a Fara . prius a P. Cornelio Assile, deinde a M , Pomponio, Coss victos asserit Sardos. Et quidem Spurius Carvilius Macvit clunacit, non vero P. Corn. fuit, qui ante Pomponium Sardos adegit, α Marte
Placς ἶ quεχ, quod nemo non credit ν
102쪽
Gallurensem Prouinciam, tunc temporis a Romanis ciemini lani templi egregia dccoratam sui de structura; unci edc nomen traxisse non dubitam,1 teplo I)mpu ,a Gemino de Gem1nta, loca idq; nimirum ad celebris,& gloriosae pacis memoriam pollcris aetor
Per hoc tempus Lonarast m. a. Annal. scribit P. naelium hunc,cum alus morbo in Sardinia extinctu. n. G, inquit, cara χι
M Areus Amilius lepidus , & Marcus
obsitius Malleolus, Rom. OK vi Chronologia Camaldule sis varios Autho. res adducens. refert, in Sardiniam classe deuecti cum Sardis pugnant: victoresq; spolijsperonusti, Romamq; proiecti,Piratas a Coretis depraedati sunt. Sardos hosce, Iolenses Iliensesq; intellige g qui post ademptam a Catthagri. Insulae libertatem, quiete nunquam degere;ciuilesq; discordias, bella, tumultus excire , nutrire nullatenus saxi
re. Haec, proh dolor,omnis impetres clades: haec Regnis pernicies; hae plana extitium;
haec excidium urbibus. Quyles nam, opibus e Morentes, eueterunt, solo equarunt,
uerunt,exciderunt Resip. domestic rixe, intellinaq; bella Sardinia paruerarietam Romanis, Monticole tamen prorius impassi, Martiam diutius pestem cunctis populis inuexere . Ad incitanda igitur , I. Iientium bellis obtexta nubila, Ron ano xum gloriς splendor, Consules adiacntates, Regnum m statu pacifico firmate curabat: atq; iccirco in Sardinaam tot aduentu ,totisque expeditioncs,dc Praelia.
I Aias Papyrius, Rom. Consul, contraea Saν Iliensium fragores enunias. fugatis iis dem, omnia pacat & sedat.Hinc ad Cyria seonuersus,cisq,cumomnibus prosperrime prῖliatus, illam in prouinciam redigit insulam . Hoc ipsornet anno nardinio, Patrum nutu, annectatur Corsica; PNtorq; amb hus insulis unus describitum,Marcus, inQua, Valerius; qui ora inq; primus admini Iu uit. Habetur in into Notatiς Occid. Imp.
Drente. Sol viuin autem consulto rc uolubiunx, oculis tamen uoltias huiuii nodi rei edlogium indignatum esic dispiscuit. Habes apud Laro talia, hoc ipsomet Minoin Saraomam Corsicani, rumiliantem, UIcto atrii iii in ha toremque Papinum: habus iterum penes alios, qui de Komauis rortiter sessa actitant bus, lingillatim Pliniuin Valerium Max.ὶ qui Gusuicni ipsuia dec Orsis et idem in monte Albai .ia trian i has se commemorant. Habes apud Sex. Rust uni. in Epitome Histor. Rom. Sigonium de Au liquo iure Piouinciarum , & apud Onu. phrium Pan uinum lib. I inscrti pOD. Rom. tit. de Prouin bardiniae Corsicananis temporibus haminiς attributam I & cxciuabus nam eficctam Prouinciam; eamq; sub v-lio Sardiniae nomine insignitam. Fuit prς terea Carthaginensium. tempestate, Sardinie Cyrnus annexa, ut Lucius Florus de gestis Romanorum lib. a. in hyc Ver
tum sardiniae Carthaginens cis do .nm tii traacte apud Authore usulam, vici cr i i isce. Hucussi annum decem illi, quos a Momanis in Sardiniam missos, ux Olmphrio, d Pomponio luris Consulto , Fara Legatos tradit; ad periectiorem Prouinciae sormam Insulam redegerc utramq; pariter insula Sardiniam , α Corsicam scilicet, sub unius
insulae nomine statuere vocari, hoc est am .ia, Regnum,& Prouin. Vna. Ucrum non
utipie Farq scribit, nuper tu m indita sorma fuit: neque tunc illi recens legati Nardiniam Romano Magistratui subiecere. Quippe quς pridem a M. Pomponio populi Rom. extra nimirum Italiam, antesignana simulque primaria faccisita, Romano Magistratui adm inistranda, iam erat. Hocce sic quo Sardinia nostra ab hisce I gatis muniorum honorificentia decorata, institutis, ae legibus informata cst. Annexa illi Corsica insula, Prouincia una, ex duabus conflata coaluit; utraq; sub unius insulς nomine,Sardinia scilicet appellata. Ita Pomponius, iurispruta nuς prς litus facultate. in lib. Pandect. testatur. Pritor, i Rationalis, Magister cinsus, Priscctus annonet, Praes ctus vigilum,Comes portus, Comus torma.
rum,Curator operum maximorum , Curator operum publicorum, Curator statuam, Curator horreorum, Centenarius portus,
103쪽
tariensis, ab actis, Primi scrinius, seu Nume rarius Cura epitholaruni, Rugendarius, Ex
ceptores ultores, Nomenclatores,Bastaga nec non alia, quibus Romana Reipublica regebatur,ossicia bardiniele Praetorium, ritu nior ἰ sole nini inititutum, in auctori. eatena cclcoritatemq; in imam adduxerc.
Habentui haec munia apud notitiam dignitatum,cum Pancimili commentariis.
Rationales Prouinciarum δppellabantur illi qui iii Prouinciis canones arcς largitio num debitos,& tributa, voctigaliaq; exacta, ct exigenda scribebant; coramq3 rationeS quisq; in sua prouincia notabat; qui quide
Rationales luminarum, raeli peciuni g. vincabantur. Consulito Iura, L. icto debemus, o puer. OMN. Ira accipitur sumina. Quadoque Rationalas , aut Procuratores lum-m rei appellati. Sic Iulianus Apostata. L. l. C. ubi .ausa Fiscat, .verecundum Ratioti em iii inmarum nona uiat; idest pecuniarii: Principis ossicium, seu cohortalis, habebat qui bona non soluentium tributa sub halla vendebant. Undecim: ant Rationales in diuertis Prouincijs Nunc Sardiniae, ae Corsicae peculiaris adscriptus pollea vero, hisce rariter ,& Sicili g unus ideniq; constitutus cst Rationalis Hic .Xt apud iura, l. in Lia c. T commv. diuidun. egiturni aditq; insuis
Praetor potesta te ordinaria iungebatur, a quo ad Pro ectum Prςtorio. qiti Rot n. de sebat,Prouinciales cause appellabantur lv t
i antino, qui ad Iaurum re tectuin Praelirio Itali: Iio. U. C. Theo. de Decur. quem Italiam rexistb Amianus astrumat 1cribens
ita latur. De Sardinia. Dcitia, Ompania, caιabria
nus Imp. qui Sardiniam primario loco nominat. Ad eundem P sectum , &.adquq ilorem palain prouocabantur a Spectabilibus caus*: Prςitati tamen ossicio litigantiuacta excipiςntc, dc iudicata exeque iuc. Duo
tantum in inlidum erant Pretecti Praetorio Italiς; quo diuisas , Valetiani temporibus, regiones habcre c*pcrunt. Praei 'ctus Italiqin Principis comitatu degebat, licui, dc Preiectus Orientis Constantinopoli, qui Praesecti Pretorio Comitatus vocabatur ita Gui do in Comment.
pallaga Onus crat transferendi res Principum, Vel arma , commeatumue ad naili-
m. Haec vehi nauibusKqui1q; solitum . Drat autem Romς Pr positus Bastagarum.
cunctis lingumq; Prouinciis destinans, ge-rcnsq; sarcidas. Bastaga demum Grecum nonam est, vigetq; hucusque apud Sardos, Sarcuri ercis, im vilisq; conditionis homi
PRaetore M. Valerio, populus Romanus
Sardiniam,vii primariam,extra Italiam Prouinciam, priuilegiis inclytis coloninq, Romanorum nobilitat,ornat, illustrat. C larim , quae iugi Romani obsequio cernua extitit, Urbem Ciuium Romanorum: Tu res coloniam Romanorum secundam; Sulcim tertiam, Vsellum quartam . Asserunt Calarim Romanorum Cimum Urbem, Pliniim lib.3. cap. 7. naturalis histori . Dominicus Marius Niger in Geographia coniment. S. Franciscus Fara de rebus Sardois, lat. 13. Nigri hA: calaris, civitas, siue ν a
uel Archiepiscopus in Relatione ad S. D. Paulum V. Pont. Max. sol. 4. Dimas Scipi in Chronica SS. Sardin. loannes Laptista Cetrinas in insormatione ad Catholicam Maiestateni Philippi III. Ioannes Carnicet in tractam Primatus Ecclesiae Calacitame
cor cludadanos jonranss. Lo que se duri se desis Ventri mr Hr qae era ti mas no&e, 3 eabesa dia My ,γas para enabiecer et imperae L Itia. γa Drrocacion en Fu maγον parte dependia de tener lea Romanos obligati is la nobi a cati mana, i similantes θοπν sytitulis . Idipsum de C alari penes alios, scriptis consignatum inu nies. Qi ς quidem Romanis aediticiis , risi misi me tuit hisce temporibus decorata. Capitolium, in urbis extruliunt fronte Orientcniq; vcrsitis mole magnifica, Omatio more. 1ltiis cinicun . Romano equid amore ad Romani liquidem Capitolii limblitiidinem, i v tapud A ut hores habemus,prabatq: dillula Dia nandus de Mendosa in eoianrm. Concit. l liberitani in in Prouinciis Capitouatim mori. erat. Extant hos ad no
104쪽
stren dies eiuste Capitolii non promi 1lit
diso antiqui II inra vviderialis, C lari liis xc districtus, uno A partis insule pol Min. .ni ulla eat tunictum; sub limbrijs,eq virilabandis ico dicitur, id icarunt, cuius structav vestigia perinluntur Orchestrae, ae& gradus ad Amuum. Mentinit Dimas Serpi, ub. a . sol. os . tutius Amplii theatri, Tel danda inqiu S. Me αν νη trit seo que ba lav
nus Serpi ilatio submeat, qui subterraneas Icretaucci I saniit. spelunca , ab ipsis nempe omarusve Martiis casibus proludentibus,
is ean ircia quoenuarum, ad Iudos, atq; spectacula. Fomae more e puteus d mum duleiis lavis rimeq;. aquς; quem proculdubio ad genti uni, quq spectac talis aderant,commodum. Romani ipsi mdisse creduntur. Appelluant Sardi Amphitheatrum
aedificaturi tetiam Romani turres , ωρο- tes; sed enim quia Carthaginenses Elepha- tu turrim e mixerant. aliam ipsi edificare curarunt,. Aquili; turris dictam. Hasce lacu Iis reuolutis, bellorum concussi blis erutas Palam reaedilica tunt , marmoreumq; Hophantem uni, marmoreamq; Aquile alam, turri altra Cartilagi nitum ille, Romanorum liae monumenta, labretassilia polito re. Fuat in illi rix, in quo ei hodie, montis vertice,arx munitistima. Iolai Regis a saec Io condita lIanuunt Antiquarii, ratio su det Non emi absq: prodio, urbem limius modi, araris ad littus .structores Antiquii maximo reci . . prisertim tot in Asia tot in Attica,'tototalium tanto tumqt temporibus priliorum in condere debui ijd existima di . fuisse Rutem Carthaginiensi una quo, eastrum. lari, E Polybii verbis elici mriqui
lib. I. sic ait. Peridem tempus conducti mi res qui Sardiniam eustodiebant, δυ bonem ae' pendistinitati , satorginensis omnes, qui in Insula eνantinuadunς. βμιarum D eis, ac reliquosum cum ea rant in Arcem adtactu, paulo strii obretineant.
Dux autem Calari erat; ibi en impreclarissima uti urbe quam sibi ipsi in Reti.ini clo an umq; Senatoriam conlectaranti insulael gubernator, nailitaresque Proc res reli de- tanti ut ex dictis Scriptorii melin potest ex periclitia docet, requirit Politica. in diti- cauere Arcem eandem Pilam diam inclγtis eam illustrante decoribusn l. . 1 l. . Rem propemodunt aridit Seraphinus Squirro Manorita , duin in Sa Miari .dri a ter, tib E. cap. Is ante Fisanos Ecclesiam
B. C cili in superiori monii vertice fui fleasseuerat,ijs verbis. Porque antes que lis PiIanos edificassen eue teniplo, avia ori m Met duar ν utesia, δε cadala Santa ecfli dela quia no que- Guasino una fla Capitia, que hasta in se hastata .
Progreditur ipsea Romanorium Sulb,t uitie huic , non Romana nqqitidula sed Calatitani Matronae Ptemplum illini extructussisse, viriliter asseverans. Amplectimur vltro; liben ter subscribimus: Ceciliamq; hanc Minyrem Calaritanam, creatntiis fide pia; templumq; illud una cum e tetis priuetu- stis extructum; quin etiam diusdem viventi C ciliae templum id ipsum, fuisse domum. Antiquitus tamen Arx calaris vicinior crat Vahi, quo nunc piscatorium forum I quo nunc R egitim vectigalium telonium, loco, orris Lennis, inscripto. Erat enim locus hic, P mia, quam Reges Praetores, & msides
incolebant: non modo Carthagineuitum Rotnanorumq; bc Sarracenorum k itemq; Pisanorum , vcriam de Aragonili in quoque teporibus. agit Serpi veracissimus, ac fide. et inmus Choronista, sic fatus. Eeis a n lar
M.tharonqNon enim arx illa unquam defuit ipso quo nunc dierum insidet loco. Fecerunt quoque Romani Fontenciuia, sic dictum , alios Priscis constructos hoc nomine reserentem. Erat sonsiste iuxta Saturnini Iemplum; cuius aqua per subli-mom fabrefactis arcubus aqueductum ab Occidenti tractu per amplissimas leucas asstuebat. Quorum arcuum fragmina ad iam sitos adhuc permanet dies. Meiuinitaque-
ductus huiusce Franciscuὴ Ferreti libio destite Militari. ibb ir . Meminit Fonianoui
105쪽
Ioannes Area de ues. Sardin. lib. I. λl. s.
Via sacra,quet a trivinphali porta Capenna ab Iberis lese , cub. na dicta V vique ad aream Apollinis templi per Sancti Saturnini tractum, ingentibus strata lapidibus vς-niebat. Testantur Monibritius, ct Ioannes Arca viam hanc lacrain, in hist. S. Saturni.
SArdiniam Consularem Prouinciam Δ.
ct sortitus est C. Attilius Regulus Rom. Cons. ut ex Polybio, & Guspiano elicitur, refertq; Fara. Extemplo Consili in Nirdinia nauigauit, ibiq; anni terme dinaidium d CcnS moras, Proconsulem creauit; ingentesq3 copias comparatas in italiam deuehiti Nauigationem habes apud Polybium veh
rat. Exercitus iste ab Attilio in Sardinia glomeratus,contra Uallos,qui per Italiam luctemporis grassabantur, Pisas delatus est . Audi Polybium ipsum. Per idem temptis c.
Cecidit Consul sortissime dimicans, eiusque caput ad Reges Gallos delatum est. Nec ob eam rem Sardoi equites animis cecidere, sed longe atrocius praelio incumbentes, i, deni non solum codem, quem tenebaut, tutati sunt,uerin etiam Gallorum equitatum omne fuderunt. Vide Polybium loco citato. Nec subtrahat q ais, huiusmodi toditi tergestae rei decus, & gloriam Sardo militi, quod Romanis Auctor dicat;patet enim bardos ibi nomine Romanorum intelligi, cum verum sit Attilium Cosulem, Ide quo eiusq; exercitu,ibi citi)rmo e Sardinia cinpias, cqiutatumq; duxisse; nec alias, quam eas,quas u Sardinia detulit,copias tecum habuit, ut ex eodem Auctore Polybio fatis costa t:cuius verba hic nO inserimus, res enim
ex iis pluresue pagellas implercnte vide illum. Principio Sardi cum Taurinis, Boius. arrisq; bc quet circa Padum habitabant, sentibus,strenuissimis pretiati sunt. Pcrcmpto Attilivi bardous peditatus accessit, dc subAmylii imperio valide dimicauit. Α di Polybium de peditatu Attilij iam mini,
st utilas vis. . votivi etiam lateris auditu Myren
QVinquennio Cosularis Pronimia sin
dinia perstitit,ab anno videlicet 3 4 Vsque ad 3 4 o. usq; ed * tuibus Romanis Conlulibus Insula Proconsulem ei annuum adscribi ribus recta est . Fueronymus Bardi anno 374x a Iretoribus Thulciet SarodinIae res ominoia; compositiis lx tuisse κrbbit.Viade sequeretur non Proconlulemam Pro praetoren annuum Sardiniam adminis strasse. Quod nos penes aliter carpitur; ni mirum non I'raetores 1 huiciae, seu potius, dictum iam,Consulem ι'. Attilium, tempe stare illa. editionem apud Sardos abonam. Omp irtam sedaramque tuisse, sentimus Ioannes cuspinianus in Aurelij Cassiodori
copias ex seme. Memorant etiam Polybius,& Sabellicus. Hanc eandem, illam, quam Baldi rescribasserimus,& firmamus.
G Rassante Annibale; Cornelius Mam
mula, Sardiniς ProprWor, ad Senatum ex Insula scritat, neque stipendium nequestumentum militiet tuae ad alem dari, nequa unde detur, esic: m ignoqs suadebat, ut qua primum ea mitterentur ubiq; ii ita videre. tur, ex nouis Pr toribus successorem mite. rentur sibique si ita vidcretur, ex nouis Praetoribus 1uccessorem mitterent. Haec a Mammula cx Sardinia scripta in Senatu recitata sunt, una cum Octaciti, Siciliae Propraeto literis , quarum series ipsa mei sermet crat, qua ac Mammulae. Erant Praetor S, M. E.-m Iius, & L. Furius: qua tunc ex Africa caclasse Lil um umit, grauiter sauciatus,&in vitinio viis discrimine consti tutus. liqua vero Pr tor Sardiniae erat. Audi Liuium
Dec. I. lib. 3. Lucium Farium Pratorem rum
106쪽
& ut ipsi elassibus, atq; exercitibus sitis consulant,iubet. Triponsum utrisq; non esse νnde mytereturi iussis , ipsi elassi Λήιs ,atq; exercitibus suu consulerent. Cornelio in sardinia ciuitates Iociales benigia contulerunt. .Haec loco citato Titus
Liuius: quem penes plurimum Sardinig be - mgnitatum, & fidelitatem commendata mhabes: quod iam non cetterum. Cum enim de Octacilio Siciliae Propritore loquitur, isthaec praebet. Octaeitas ad νmeum subsidium
populi Romam Hieronem legatos cum misissem, i sipentum quantum argenti opus μιt, oesex mensium frumentum accepit. Dimisius de iis . M.
Antonius Coccius Sabellicus in lib. En-nead. Hunc sub annum prodigia; illa quae I iuius, Orosius, & Sabellicus reserui,in Sardinia visa 1 unt. In Sardania , inquit Liluus, in muro circumeunti vigilias equiti Scipιonem, que a tenuerat, arsisse ι tittora erebris unibus
fustisse , o scuta duo sanguinem sudasse, σ milites quosdam ictos fulminibus, O bolis orbem mimi νι- Ium. Haec ille Dec. I. lib. a. Orosius autem lib. . In Sardιnia Ianguine duo scuta Iudauisse in.
Vinius M utius Scevola Sardinis P - dtor adscribitur teste Liuio , ibi. Ap.
Claudius Pulc-ν Siciliam ι . Mutius Meuola sardiniam sortiti sunt; Decad. I. lib.'3. Is Insulam cum accessisset iam inistratione, prudenter iniit ; resq; dexterrime gerens, morbo decubuit; inceptaq; deserens, Romam suas cum Cornelio lueras dclii nauit, ut rebus Sardiniς Patres consul crent, Accipito Liuium Dec. 3. lib. I. Roma cum .eulus Cornelius 1 Mammula ex Sarin a prout icta decedens, retatisse qui flatus rerum in Insula e set, ad bellum ae defimonem omneis spectareοῦ κ Mutium,qui successisset sibι grauitate caesa, Muia νum: aduenieaιem exceptum, non tam in ' -- , quam longum morbum imbeιtum, duwa μιι rim sustinendam,inutιlem fore; exeretrumn ibis νtDιitFνmum pacata 'Pronocis praside melye I ιιa parum bello uid motum iri videretur.
Annus hic belli Punici secundi tertius erat; quo quidam Harii coras non Sarit iis, sed in Sardinia opibus longe. pri' us, ii Ri
sie euoluit. Erant qua η uagonem: caemctalle ea, opesq; omissa Italia,m Hispaniam auerte reu, sardinia reeιpienda repentina spes afulsit mau mibi exercitam Rumanum esse, νeterem Prasoremande Cornelium, Oumes peritum, cedere , ui. expectari, Ad Mefusos ιam animet Sardorum esse dιuturnitate ιmperit,'proximo his amo acerbe, . tq; auar8 imperatum, g raui tribulo , ἐν collati ne
qua frumenti oppressos a vibit deesse a ad , quam
Aut borem, ad quem descerent. Me elandestina legatio per Print i s rvilia erat, mra mὸ eam rem moliente Ha1 1liora; qar tum aucta. itate atq; opibus
sens primus erat. Eutropius aluem tib I ab Hannibale Carthagulentinui duce Iolicitatam,Sardiniam Romanos descruisse, tradit. Volaterranus tandem ab Imrsicora Rege Sardini g. Hinc re satis vera negotium omne sordescit neq; ex Liuii Eutropii minusq; Volterr.ini, ex dictis Sardiniam Romanos deseruisse; Sardo'; clandestinam legati ncm ad Carthaginenses mitisse, probari pintest Harsicoram , Principeiq; illos Sardos fuisse Liuius neq; exprimit, neq; innuit. Principes enim titulis tunc temporis in Sardinia decorati, ta messi eran si non eo q uide dicti nomine nisi in populos ditionem exercerent. Qui si Principes pro Primariis ,&optimatibus accipiatur non ideo seci uitur, cx eadem natione fuisse; cum insulam ex omni gente, & natione itumq; nuperrima Thusca,Sicula iberaq; cultam esse non lateat. Cum igitur Liuius neque Harsicoram, rein molientem, neque Principes, clam lcgante Sardos fuisse ncc asserat,n q; innuat Sardos fuisse diccre, tcmcritas ingens esset. Nonne idem lib. 8. Liuius secundς aciei milites , ex robustiore fere qtate collecti, a Iaris maxime insignes , Princi era vocitate Consule ipsum et adito AmbrClium Calepinum, vobo Princeps: in muιιιa Romana, In quit, Principes dicebantur secunda aereι multes,
iri uti stib. g. Vbi quεsO Liuius Principesn uncti pauit, principa les, pii moresve homines 3 Quod legerimus Principes ubiq; vocat,qui iopulis principantur, & locis . Nec est audiencus Iacobus Nardi iii 4 liuscum e Latino ictomate, Livii id cadum traiau. ior; is enim ly Principes inti incipali, tr1stulit: quod et, .lm dc Principibus militiae intςlligi debet. Patet latius, pellucetq; C-ram, rancipcs illos, Sardos natione non csse; clarior siquidcm Sardoςgentis nobilitas, Calari,uti Regni Rinia,Vrbe Jς ciuium - inanorum; Turribusq; Vcluti Romanorum, colonia,r sidcbat. Atqui Calaris, atq; Tu res constantes iligiter arq; stabiles fidelitate fuere, hinc est, quod Principes a Liuio ia mulati, Proceres Sardi non fuerunt. De Calaris sidelitate liquet apud eundem Liuium Decad. 3. lib. I. ibi, osantius nauibus longis ad calaris Iabductu. . per totum:fulgentius atq; nicidius,quin & clarius ibi. semens υν-
ω cornus eadem, qua linte,fuga reeeptaculum fuit t μὰm LI santius victoνe exercitu aggressus, intro paucos dies μ't. vemde alia furii cιuιrates, qua
107쪽
emtum reduxit. Ibi nauibus longis dedacti ν, ιm. positoq; quem secuin aduexerat m lite. Romam naui.
gat En , qua sese Calaris suos erga Dominos,fidclitate firmarat ; eccere Calaris Romanorum sinus Sc gremium; receptaculu, anchora , fulcimetitum in reiq; tam grauis vrgentissima tempestate, tutela. De rurribus, etsi non pateat, creditur.
Eutropio autem hac in re fides accomodanda non est; cum tot scriptorum elogiis proditum sit; Praetores suisse, omnimodo longe interstitio misso, Sardiniam moderatos; ut passim ex Liuio, Polybio, Sabellico, alijsq; exacte probatum habes. Non igitur Sardinia Romanos deseruit, sed cui verius atque veracius Liuius retro ibi Roma eum ulus cornelius in eos deserendi indiscrimen adducta ost, Carthaginensium scilicet astu, solertia, vicinitate. Dixisset melius Eutropius aliquas Sardiniς non vero Sardiniamin ciuitat s,deserturisse lio autem deseruisse Romanos. Mirum ne, quod nondum firmare nescia gressus, labet puellula' Nouum paries recens structus aliquam trahat rimu- Iami Pcregrinum, vento procellisq; trinqs agitata, nutct ad ima talis 3 Similis plane Insula Carthaginensium hinc, Romanorum illinc armorum turbine conuoluta, exculsa concussa, proflicta, adhuc in fascia tela xisque unguiculis, Prouincia. puellascens, in aliquo lui corporis membro labare,delicereque visa vitio verti non debet. Quandoquidem dum in fieri res versitur, quo in facto esse constituta sit, perfectionis gradum at tingere nullatenus potest. Accipe Franciscum Lobortellum, Utinensem, de Mita, o
ineianos sebant. Dedecus nullum Sardiniet nostret quod aliquq ciuitates labarent, duna caput ipsius,Casaris inquam, firmum, stabile, a d immobile pcrdiurauit, perstitit, pers rauit adeoq; restitit, victus Florentissima pubes Romanis copiis,quas Manlius classe deuexit,ad prilium sit annexa; Calariqς prinsectus, Caetarimq reuersus exercitu quierit. Habes apud Liui uni Calaritanum decu Rom*cermium, in Harsicoram defectionis Arrcto ronii armis iussureis, atq; victricibus crupisse. Habes nec non ex ipsi sinet Liui j verbi , v aritanos suis miuitibus aggregasi
se innuens, ita fatur. Colaris exercitum redu xle,riu ua ibue longis de sis. imposit3q: ouem μcum aduexerat mitite, Romam nauigat. Nota C tam/πrrGtum, non cium, ait, Calarim exem
stissimus codex ibiblioth Florent. sub stem. F. I u. anu diuo in fine libri igitur Calarix
ni erant milites. Quod etiam clarius, eius.
dem Liuis verbis illis, a 'Hatere exercitu acce
pio, Pritor siquid cm Mutius, tamettiaeger, q uem conflara exercitum dedit Manislio Duos igitur teste Liuio exercitus habuit Manlius Roma deuectiun,& Calari glom ratum. C terum , quod Calaris firmum t tu mq robur fuerit, lRomani'. suis tum dominis, fidelissima;ex eo, quod Asdrubal Calarim ad eius agrum populandum, prose
ctus fuerit, exploratur. ι Alantius,inquit L, uius, post famam nulla mea classis, alari βrecepitrea oerasia H is ora data ess,ritis ρ isv i. A drubal, eo i/s a terram ex sitis , cs' elasse remissa Carthaginem. Duce Naincora, as sociorum populι Romam Ogνum populandum prefectas hic ager, non alius quina campestria Calatita.
na 3 Corni siquidem, & finitimorum locorum regiones ex liuio paret, inimicas tunc Romanorum P Cal. rim permutum erat I m
e antius obuio exercitis ab εμου eum populatι
ne fuge. Visum oppido , notum ple , nulla iam Calarim nota posse defectionis
Volterrani demum expendentes et tu, Harii oram Sardorum testans Regem, elut a fide respuimus alienum, Carahagine sium etcnim Romanorum'; aeuis, Sardinia Regena non habuit: nisi velimus Harsicora isthune Iliensium Ducem fuisse Regioq, tistulo sic insigiti tum quemadmodum, &
xercituum Duces, imperatorio; Harsicoras ita Iliensium, Aconitoru, dc Balarun1 Princeps Rex appellatus cst. Aliter Volterrani dichum stare non potest. Caute Faram te
nim Principes bardi, ait, sed, Sardyν-; qui& Iliensium, Balarumq; duc eorumqς miriliti arcium denique presidiorumq; apices qui requidem vera Sarda non crant in inte, Iisi possunt, prout intelligendum ducimus.
arthaginenses igitur elandestina de Sa dinis rebus legatione fuscepta , Magonem
cum elasse sua, copiisq; in Hiianiam mit-.tuntun Sardiniam vero Asdru lcm cognomento Caluum deligunt Ducem;& tantu serme copia tum, quantum Magoni decer
nunt I tutiore loquimurὶ Aderat iam Ro-m A Cornelius Mammula quiq; in Sardinia osset rerum status, Patribus nuntiato,decreuertat Patros,ut in lutus Flaccus quinque millia peditum, quadringentos equites scriberet: eamq; lmionem primo quoque
tempore in Sardiniam traiiciendam curaret ς mitteretq; cum imperio, quem ipsi videretu r:qui rem gereret: quoad Mutius co- ualuisset. Ad eam rcna minus est T Manlius
Torquatus, qui bis Consul, Censorq; filii
108쪽
subegitq; in Consulatu Sardos ut uiximus
supra . Aldrubal interea Dux in Sardiniam velificans,seda tempestate vexatus,ad Baleares inlatas ducitur ; ibique adco nnn ormamenta modo, s ed etiam aluci nauium quases alii ulu subduc ς iraues dum rcficiuntur, aliquantum temporis triuit . Accesso In Sardiniam, T. Manlius Propraetoratum , Q.
Mutio Praetore omissas,aggreditur,admini strat. Hinc extemplo longas 1 ubducit Calarim naue iS,naualet qῆ socios armat, Vt terrarem gereret; a Pritore iam prius in Istructam accipiens aciem, duo & viginti millia pedi. tum, mille Sc ducentos equites coniicit.
Cum his peditum equitumque hostilem profectus in Ucum, haud procul ab Harii. corae castris castra posuit. Harsit cora tum forte protectus crat in Pollidos Sardos hoe Liuias cpitheto Vocat montanos populos Ilienses, Balaros, & Aconitos quia pelliti plures incedere soliti: unde Harsicoram
Montanorum eorum Ducem tuis eici aerius elucescit in ad iuuentutem armandam, qua copias augeret. Henric. Glarcanus I ornus in Annoti ia T. Liu, lib. 24. ait. In Pι tidos
raptum fortasse. νt sunt in bac Decade Mevaque . Teguntur prisco de more parentum, Montani illi animaIlium pellibus; vernaculε ped- dirimis, ab Herculi . forsan Arini dicbus: qui pellitus inccssi se scribitur. Filius eius, nomine Hi ostius castris praeerat Is adolescentia ferox, te incre prelio inito lusus,fugat utq; ad 'o millia Sardorum eo priliocpia; mille trecenti sermo vivi capti . Alius exercitus primo per agros, Pyluasi fuga pa- Iatus: dein quo Duccin tugipta Cama erat,ad urbem nomine Cornam, caput ei as regionis,cnnfugit. Debcllatumque eo praelio in
sardinia esset; nicussis Punica cum Duce diubale, quq tempestate deiecta, ad B,
Dares erat , in tempore ad spc in rebellandi, aduen et . Mualius post fama in appulsa P lcae classis, larim se recepit. Ea occasio Hassicorae data cit cino te a ungendi. Asdrubal copiis in terram expositis, dc classe remissa Carthaginem Duce Harticora ad foetorum populi Romani agrum populandum profectus, Calarim peruenturus erat, ni Maulius obuio exercitu, ab effusa eum populatione conlin isset Primo castra castris modico interuallo sunt obiecta. Deinceps procursationes, leuiat certamina vario eventu inita; postremo descensum in a.
eiem signis collatis, iusto prςlio per quatuor horas pugnatum Diu pugnam ancipitem ritu Sardis iecere: poliremo
cum omnia circa, strage ac fuga Sardorum rcpicta essent, iiiii. Ceterum terga dantes circumducto cornu,quo pepulerat Sardos, inclusit Itonianus. Os inde magis,quam pugna fuit. Duodecim millia hostium c 1a : Sardorum simul, Penorumq; serme φ. millia, S 7 . capti; & ligna militaria scpte,&ko. Ante omitia claram, Sc mc morabile
pugnam tecit Asdrubal imperator captus,& Hanno, dc mago; cx gente Barchina propingua cognationc Annibali iunctus.Hanno auctor tumultus, huiusce rebellionis , de helli ,haud dubie concitatur Nec bardorii
Duces minus nobilem eam pugnam classibus suis secerunt. Nam & filius Harsicorse Hostius in acie cecidit;& Harsicoras cum paucis equitibus fugiens, ut super afflictas. rcs, necem quoq; filij audiuit, nocte, ne cuiusquam interuentus c*ptum impediret, mortem sibi consciuit.Cς teris urbs Cornus cadem, quq ante, tum receptaculum fuit. Quam Manlius victore cxcrcitu aggressius, intra paucos dies recepit. Deinde aliς quoque ciuitates,quae ad Harificoram, Pgnosq; defecerant,obsidibus datis dediderunt sese, quibus stipendio frumentoque Imperato, pro cuiusq; aut viribus, aut delicto, Calarim reduxit exercitum; ibiq; longis deductis nauibus, impositoq. quem secum aduexerat milite, Romam n auigat,Sardiniaq; perdomitam Patribus nuntiat, Ac stipendiuquaestoribus, frumentum aedilibus , captiuosque Fuluio Pretiori tradidit. Haec Livii series de hoc bello. Eadem serme Coccij Sabellici narratio
est lib. 3. Enead. s. carabasimensi s. inquit, au-dua elade in Hispama aceepra. populorurnq; ad ' manu defectione, Magonem fratrem Haianibatis. cum duabus cν m. missibus pectum. Er quingentis uatibus, ct aliquot Elephantis in Hιspamam mi eunt, o si copia illa ad hoc parasa eras, ut eum iis ille in Italiam traiiceret: σ AIdrubriem caluum in Sardιniam ire iubent; cui tantundem eopiarum decernunt. Iaiai tributo, σ collatione fumoti a Romanis eo anno pressi ad Panos, Harsicora Insulanorum long/ρrincipe, mItigante, nudia conuerteis
cipes esuιtatum,'νe ut si exercitum m Insulam mitisterent, eam sine aliquo maiori certamme reciperent.
Tulerunt idcirco prospeia Regis mandata; sed prius
actas circumacta est, quam ex Macedonia qinquam moueri potuerit. Nola, H priore anno Senatus Ro.
erat, plebs ad Panam inclinabat. Quo metu M. Mareellus PGprator eum bis eo ir quas babebat, est a Fabio consule missus T. . cantius in Sardima. Eodem ferme tempore cum 'pra νeteres copias ex sociorum auxi*s, ad duo ao. misi pessitum sub
signis haberet,equιtes mil. cor 3oo. eapti: fuissetq; haud dubιὸ νηο secundo praeho in sardinia debellaia
109쪽
fuerat tempestate compulsus, cum classe er exercitu afuisset. Mantius auito appulsu, calarim se mepirier uassicoras se cum M pdrubale iunxi . Nec ira multis ιnteriectis Lebus. baud procul ὀcavis Ollatis signis Mantias eum boue, atroci praelio consaxit. Quatιιor horis dimicatum,fortuna neutri inclinante . Postremo Romanus victor ad ra. missi homum Psnorum, sardorumpi ιnterfecit. Triami ha, 2 o. sunt ca ιι σ iu ras Asdrubal Impera or, Hanno,Cr Mago, Barcbi sangvirus, Hannibati propinqua cognatiane iunctus . Harsecoras , qui pratio Huas excesserat, audita filii morte, sibi manum intist. Manuus cornu νrbe, qua eaput belli fuerat,alvsq; vilisus, qua defeceram. receptu, pacatoq; insule flatu, cum ea classe, qua venerat, R mam reuerbus, Iardiniam sinimam , pacatami, Pa
ribus nuntiat. Haec Sabellicus. Cornus belli caput,ut ait Sabellicus, sulta ibiq; Asdrubal classem subduxit, ibi suas in terram exffosuit copias:eOq, se effugae recepere. Verii certamen hoc dirum in ill:s larg-cii spatiosi munis campis gestuin est. Asdrubalis copis a Sulcidis, Cornique littoribus, canipestria ipsa operuerunt: Harsicora: Vcro exercitus, Arborensi e tractu, Manlio in- fruit :&inter Vras, dc Oristaneum consticius extitit Hiustio Duce: dum pellitorum monticolarum ad armandam pubem sese
contulerit pater. Certamen aliud, quum Harsicoras P nose iunxit po dictu iam lincoi Graecii nimirum campus cibus, initum per ctum'. est. Expositu. ut diximus 1 Duco Asdrubale,
in terram exer itu. L meque remit fac ac th
sine, a T. Oct cilio Pigiore classis'; Ro in
luctare, Daves multae propemodum dii lipat sunt. Perhibet relato loco sabellicus
ta Histomet Liuius agit verbis , tametsi parum diti crat; Per idem, inquiens, temρμs T.
.c. magna Puena, quam te Sardinia laudem Τellus op ma, verna, frugi sera, omnipara;diuitias,alimentaqi suggerens prodiga. Quam te cientium, Voluptas, celebrem 3 Athletis inclγtis vallum nobile, arenarium generosun , palsstra purpurea nationum. In te,ob te Pentathli,lucta, pa-gilam,cuisu,sal tu , pancratio certant. In te romatici Aphe inspersi valide se consti sunt. In te ob te, Acrochirim,o mater amplissima Cadasone digna nomine,nullo O-plexu hqrentes, summis inter se manibus depugnant. In te ob te Pyctes, Gymnici, Discoboli sub sedera volvunt sese. In te ob te, Insularum Medit. mai.s Principe , Hal tici triumphorum saltus pernicitates comtendunt. In te ob te Stad odromi geniales nulli cedunt periculo; nullas irtuns minas ob te formidant 'caput obiectant laboribus uniuersis tuiq; pretiosissimq mar Saritv pintiundae s pes, in v ulnere seruat animam. Causti belli huius desiderium amorq; tui est:g niosa feracitas , generositas magnific entiae, gloria Regni. Manifestὸ deprehenditur: cartha
xisse Ripendia: 'Hirbiuslib. r. Idemque eodem
lib. est. Si verὸ propter oblatam Saraimam au ctumque ni pratum exarsisse et sm id bellMm αι ii mer: proicton mimi erito id obissis factum νι-
ribitur. Adstipulatur Henricus, in Eutropidlib 3. Romam,rum inmmam, qua e/s Sardin iam ademeroni. Eis, nimirum Carthaginensibus.
Diodorus Deniq; lib. Carthaginisset, muti
Sol & in oratione sua ad Scipionem arridet Annibalia pud Livium. Dcc ad. g. lib. Io.1
strenui incertamina proci x eniunt:vnde nil mirum est ea sic pedum agilitate praestantes excia' curtii: quo tandem Sardonichata te ado recciis pomiger 'talanta iuuatur in bus q uo aureis arripiaris malis: Atheniensitani: Romahab ic: voluendis seculis iberica Monarchia A Tito, Tio Casaris regionii gemis illatum: a Manlici familia Manliora in eadςm regione genus, quod Mallos pro
Manilios et cant,rejictum creditur.
Anno isthoc Innius singularis prae
stantie carinicen, indi ardiniam cum Manlio veni cibiquc vixit annis ac quo nimirum a M. Porcio Catone Sardiniς Pr torri Roma deductus. Pet hibet Plutarctius Cheromus. crusque interpres Prancucus Barbatus, ibi
110쪽
de Catone,resertur . Fara: canit Silius Italis
am. M. 374s. Au. D. 2I9I. Interea assuetis finiον Toνquatus in armis Sardoas patrio quatiebat ἰire terras Namq; ortum Ili ea iactans ab origine uome In bella Ham agoras orior renouata ν caras Protes piacbra νινο, nec lati digna parenu
cus eras Noe babitu terra nem νssa permata crebra Torquatum ludens binis , . ιdoma pugna
Hoc etiam anno,cundem Mutium Sardiniς Prgiorem prorogatum esse, Liuius tradit. Capitolium amplius exornatum ; supremo auctum masnificentissime Ioui templum in eo appensa donaria Manliis 3 in eo fixus c lauus annalis; in ipso tan dem Sardinis Procerum munera, dicataqῆ vota : Milliarium itidem aureum, viarum omnium teste Plinio centrum,in media Vrbe, Leapoli nunc dierum in columnae altissiim simulacrum,crectum, Calaritanam molem, manς potentiae, haud modicam
QVinius Mutius scevola, Manlii, qui
valetudinario illi fuerat successor da. tus, abscessu, proroSatus Sardiniae Praeto res in eo,quum pse reliquit, pacifico serrat statu; eiq; omnia ex sententia succedentia, tractat, dic curat Eodem hoc anno ad hostium impetus obtundendos ,
urbemq; RUni verticem,conthiendam, tu- . tamq; ab inlultantium turbine furiarum, reddenda ui,Bonai te montis in culmine, turrigeram arcem, MutiuS creditur nauiuuisse.
Tumq; iampridem 1 Carthaginensibus in
promontorio Sancti Eliς, conli ructam imaroq; percinctam eductiorem firmioremq; turrim cffecit. Naumachiam sub id aeuum,
Romani in Sardinia instituere. Quo sed loco i ii insul uia stagno septa: quam, L hieta, Cives appcllitant. bic traditum quodamq; ex M. SC. solertissimi Recentioris Calaritnensium verticis rerum, cuius clucubrationes penes nos exrant, adstruimus. &firmamus. Insulula h*c, ad occiduam plagar vin ciuitatis conspectu sita, eo modici gurgitis cincta stagno , adco uniculis scatet, ut quἴ olim erant, destruxerint prridia,
vineas, hortos cros crint. Stagnum autem ipsiun tanti secere Pisani, ut Surita teste to. a. lib. o. c. . Aragonum ad Regem orat
res miserint, cunctis, quae in Sardinia diti ne tenebant i quatenus Calariin urbem simul ac stagnum hocce, sub selido ipsis imdulgcrcti libenter abdicaturi Campum Martiam, ad Montis fimbria, Boream vcrsiis, loco videlicet. Est alladas, dicto, huiusce sub anni curriculum statuerunt: ibi,sicut in Insulula narratem, campalem pubcs exercere solita, pugnam: ibi ni,
itaria fieri pronii uata, ibi aciem expli-
ΡRorogarias ipsemet Pr tor, Mutius la
pidem,quem meminimus, milliarium suis oppido nactis,atq; tiarminis clanciuit. Primum ab Vrbe lapidoni Pyrrim: Secuu-
dum . . . . . . . . TCrtium . .
Quartum egregium oppidum Quartum :Quintum sextum, oppidum eiusdem mei nominis Sextum: scpti- imam villam Septimum : sicque dcinccps , vsq, ad decimum ab urbe lapidem Decimum scilicet, lςὶ Dexim uiri, nomina iit. Forsan hinc verum, quod MS. ad nostras perductum manu Auctu statis fragmcntum, continet, via Mus:a. quondam dicta,ca quae a. Decimum,quaeue ad Campaniam ducit. Forsan ex eo, Maecius, quoc alaritana scatet amnitas quod quident absq; forsan crediturin genus Ortum . protracto nimirum , igrammate, lςsa propemodum dictione, Mutius. Prorogationem autem Multi,utclictu est,apud Liuiuin habes,toc ad. 3 I b. q. f
inde imperium omnibus qQ ad exercitum erct, tu Ris in Prouinc is manere. Ex 'P ιον. bus prioris anni. Froprator Q. Mut aes obtineret sarrimam.
Vbi Iaecibus Nardi, I iuit Decadum fidelis
interpres,sic vertit. numero re P reteri delistia uno pasiato, Quinto mim si νε msse in is digna teore ore. Anno mct ipso,quo sic res eae.
prodigia conlisere per orbem , ut idem, tidem eadem lautus Decade scribit, multa . Ante huitisce anni volutionem litorae 1 Publio, & Cnco Scipionibus Romam venerunt ; quantas, quanaq; prosperas in Hispania res gessissent:sed pecuniam in stipendium Livii verba haec limr,Deca. Iib ρ.)vestimentaquc,& numcntum cxercitui, α sociis naualibus omni adcesse; quod ad stipendium attineat, si aerarium inops cinci, se aliquam rationem inituros, quoi nodo ab Hispanis sumat: cettera utiq, ab Roma imit- S tenda