Commentarii de rebus in scientia naturali et medicina gestis

141쪽

virum per acidum salis praecipitetur, opus esse, ut solutio praedominans habeat acidum, quo, si quando adsit, saturari illud alcati queat; quod vitrioli acidum ex ea solutione deturbet, lente pulueris specie subsidere; aqu1m calcis ab alcati fixo esse uescente perinde turbari, ac ab aere fixo. Alcohol ini nequaquam omnia ex aqua praecipitare salia, quae spiritu vini non soluuntur, quo Claris Auctor

praeter salia vitriolica atque alcalia fixa est eruescentia omnia media reseri, quae ex connubio cuiuscunque acidi mineralis cum alcati nata sunt, et praeter tartarum vitriolatum, seleniten et salem

mirabilem Glauberi nullum, et de his etiam aliquid in latice supernatante remanere: Quod ex argenti vivi in aqua serti facta solutione ope acidi vitriolici praecipitatur, superadfusa aqua bulliento flavescere; selenitae vel parcissimam copiam ea solutione celerius prodi, quam quidem terra ponderosa salita; nisi aqua vitriolici salis quid contineat,

materiam extractivam nullam huic solutioni inducere mutationem; si praedominetur in ea acidum, et solutio in calore parata sit, eas solummodo aquaS nigrum praecipitare sedimentum, quae hepar sulphuris continent; eandem mutationem etiam inducere solutioni mercurii sublimati corrosivi albi, quae tamen, si cum aquis aere hepatico Metis com fundatur, album deponit sedimentum. Etiam ab aqua verum sulphuris hepar continente arsenicum album flauescere, sed lentius, quam ab aqua aer hepatico grauida. Alcati volatile causticum eo etiam nomine in examinandis aquis mineralibus Ure gium esse, quod ferrum forma metallica praecipitet; saturni saccharo, martis vitri olo, sepono carere nos posse; vitrioli concentrato acido acidum aereum non semper extricari. Praeter haec a b ManaMANNo eum in finem iam commendata eo P a

142쪽

pora ad manifestandum alcati fixum salem amarum, aut vitriolicum, aut, si omne vitrioli acidum abesse debeat, muriaticum, eo, quod neque terris, neque salibus vitriolicis in aqua haerentibus decomponi Possit, et, modo aqua antea ad dimidium usque in- costa fuerit, salem armoniacum praedicat; si es calivolatilis nullum euidens satis indicium se prodat, iubet supra vitrum, in quo commixtio facta fuit, obturaculum vitreum, debili salis acido madidum imneri, quod, si cum alcati volatili in contactum veniat, statim fumabit; acido sacchari nudo ad de- componenda salia calcarea praefert alcati saccharaturo; hepati sulphuris vulgari spiritum sumantem Boguini, saponi factam eius in vini spiritu solutionem, saccharo saturni plumbum acido nitri solutum, martis vitriolo vitriolum cupri; ad decomponendum alumen, si quando inhaereat, iubet

aquam in vase aeneo coqui.

P. I Io. Libellus de nebulis elect eis Iunio et Iulio anni i7 8 3 visis, et de terrae motu die 6. Iul. eiusdem anni Lausonii obseruato, aut L Dr. VENDET L. Accuratissimis obseruationibus tum tempestatem anni mox praecedentis, tum praegressam anni eiusdem , tum rem ipsam, cuius in inscriptione fit mentio, barometro, thermomere o, hygro metro, eleelrometro ipsisque reagentibus chemicis institutis illustrat, et euidentissimo praesertim demonstrat, non ex Calabria aduenisse admirandum illud met Oron, quum intersitae regiones multae nihil, aliae magis adhuc ad septentrionem vergentes citius id conspexerint: Neque humida erat nebula, neque alias nocivas in se habebat partes; nec sapore ullo, neque odore imbuta, magis tranSparens, quam aliae consuetae nebulae: Altitudo mercurii in barometro et thermo metro per omne illud tem Pu , quo nebula ista aerem obscurabat, ter de die notata;

143쪽

notata; in illo maxima per omne illud tempus erat Io -- ael lineam ultra 26 pollices, minima vix tres il lineas ultra 26 pol iees, minor, quam quidem

unquam per decem praegressos annos Lausonii fuerat obseruata: Calorem minimum per omne illud tempus thermometrum in modum Clariss. DR Lucfabrefactum denotabat 'maximum 22'. Deventis eo tempore aerem agitantibus; de immensa ex tensione illius nebulae. Motus terrae duabus se prodebat concussionibus, alia atque alia vi in aliis atque aliis Lausonii regionibus agentibus; barometro uullam in aeris grauitate factam mutationem,

thermometro caloris imminutionem monstrante, ventis nequaquam mutatis, nebula euanescente,

post reduce. Deducit Clariss. Auctor nebulam istam

ab aqua, magna eo tempore copia et in terra et in aqua latente, caloris adminiculo in vapores eleuata, et fluidi et effrici in superioribus aeris prouinciis accumulati ope in ea forma conseruata; eius

enim insignem penum in nebula ipsa adfuisse, experimentis demonstrat; a subito, qua nebula gam debat, electricitatis augmento et quasi supersaturatione prouenisse illum terrae motum sibi persu des; excedentem enim istius fluidi copiam , quum adhaerere globulis istis vaporum non amplius posset, subito terram intrasse, illos secum abripuisse,

et transeundo per alias atque alias in terrae sinu delitescentes materias fulminis ad instar concussiones illas excitasse. Obseruationes de modo praeparandi nonnulla P. 138 reagentia, ad examen aquarum mineralium adhibita, aut . STRUVE. Docet hic sagacissimus Auitor magna cum Cura, quae exempli l0co esse potest,

parationem alcati phlogisticati, alcati fixi aerati, al-cali volatilis tam aerati, quam caustici, acidi sacchari, nitri et vitrioli concentrati, solutionis vi

trioli

144쪽

trioli martis in aqua, argenti et plumbi in acido

nitri, salis amari et salium, quae terra ponderosa ingreditur, alcoholis vini, spiritus saponis, cha tae tinctae, et tincturae gallarum; certissimum enim est, discrimen in examine eiuSdem aquae a

pluribus suscepto potissimum ab incuria reagentium confectione pendere Praeparat autem sibi aleati phlogisticatum Clariss. Auctor sequentem in modum: digerit caerulei Berotinensis procul dubio contusi in maiorem copiam, quam quidem ad saturandum alcati opus est, nonne potius e stet pondus eius certius definire) cum lixivio caustico, quam diu Zὶ traiicit liquorem per fit trum, et traiecto pauxillum acidi cuiusdam adfundit; unde cae-xulescit; superfundit nunc omnem calci uiuae in puluerem tusae , subinde cum ea agitando; horis aliquot elapsis denuo per triplicatam chartam gri-seam traiicit, et si transire renuit, parca aqua Cali

da an distit lata Zὶ diluit; quod nunc per chartam

transpluit, ab acidis ne hilum quidem mutatur, et ne miculam quidem serti continet; et si quando Propior nimiam chartae laxitatem quaedam ferri

particulae una transeunt, mox in standum cadunt.

Commendat etiam loco lixivii caussici aquam calcis et magis adhuc alcati volatile causticum, tum quod facilius ea puritate, qua hic opus est, haberi Possit, tum quod materiam tingentem multo potentius extrahat, tum quod non adeo facile atteratur; quod ut in alcati, priori ratione phlogisticato, evitet, ad siccitatem usque in spissatum in lagenulis vitreis firmissime obturatis asseruat, et si adhibere velit, pauxillum eius in aqua pluuiali distili ta dissoluit: addito vini purissimo spiritu praessa Id xi id non posse, sibi persuadet: Ut omne metallum Praecipitetur, iubet huic alcati, antequam adlibbo tur, aliquantum acidi cuiusdam, sed purissimi,

145쪽

addi; plerumque enim acida, quae audiunt mineralia, ferro esse inquinata. Acidum sacchari etiam cum aqua forti vulgari parat, sex ad octo eius partes cum una sacchari igni et retortae committendo , adfundendo toties latici crystallis supernatanti nouum acidum, donec nullae amplius ex e prodeant; omnes crystallos, ut ab omni nitro ac, do liberet, toties aqua distillata soluit et denuo in crystallos cogit, donec nullum amplius acidi nitrosi odorem eructent, et forma sicca adhibet: Adacidum nitri purissimum obtinendum, non iubet modo nitrum purissimum sumi, et retortae collum a vitrioli acido liberari, sed ad huius unam partem tres illius recipi. Argentum, quamuis facie metablica indutum, modo subtilissime diuisum sit, in cu-pri c0nsortio tum aceto, tum alcati volatili caustico solui; ad soluendum plumbum opus esse acido nitri temperato, si quidem tam forte sit, ut dimidium sui ponderis argenti soluat, duas eius partes tribus vel quatuor aquae diluendas esse; absque

calore externo paratam praesert Auctor aliis: id examine aquarum acidum ex vitriolo, non ex sulphure extracturis, quippe longe impurius, adhibendum esse; ad probum alcohol impetrandum, ex

Vino parandum, et modo, a LUDOI ro descripto, aliquoties de aqua abstrahendum esse; ad spiritum sa- ponis parandum non conducere seponem Cum pinguedine quadam animali confectum. Ad separandam ex spato ponderoso terram carbonum puluero odito opus quidem esse, si alcati adhibeatur causticum, non autem si vulgari utamur, et antequam adfundatur acidum, materiam igne tostam aquae ope eluendam esse: Vt solutio vitrioli ferrei non contineat, nisi ferrum phlogisticatum, quatuor par tes vitrioli ferrei cum una parte scobis serreae iasedecim Partibus aquae coqui, et elapsis 3 - Io m nutis

146쪽

nutis per chartam traiici iubet Clarisi . Auctor. Ut alcati fixum purum habeat, tartarum crudum in carbonem conuersum, postquam refriguit, cum aqua coquit, lixivium ad siccitatem in spissas, in aqua aere fixo saturata soluit, et in crystallos cogit; ad

parandum alcati volatile aeratum salem ammoni cum cum quatuor cinerum Clauellatorum, ad parandum causticum cum calcis Vivae quatuor partibus igni committit; posteriorem tamen prius ea aquae copia exstinguit, qua Opus est, ut in puluerem dilabatur. P. I 9. Descriptio nouae minerae ferri albae, austCOm. G. de RASUΜo SKI. Ex Sina in Belgium venerat externo habitu lapidem potius referens, quam mineram, licet satis ponderosa; proxime certe accedere videtur ad alabastrum, quod recentiores Calcareum appellare gestiunt; manifesta tamen, siue sicca, siue humida tractetur via. ferri largius inhaerentis indicia praebet. P. IS 2. Descriptio specierum nonnullarum geranti, ausi. REYN1RR. Illustrat historiam et differentiam geraniorum dissecti, colwmbini, pulsit, rotuudi solist et mollis; adiicit speciem ma uomotium, quae

ta, a b. LINNEo oirussa ipsi videtur, ad vias, in vallibus alpinis, et in ipsis alpibus obuia, maiore omnium partium, et florum inprimis ambitu primo iam intuitu a pusillo discrepans.

P FS Obseruationes et experimenta, Occasione eget

sae cathedralis Lausoniensis fulmine ictae instituta,

auct. VERDET L. Praeter exactissimam omnium, quas fulmen produxit, mutRtionum enarrationem,

et egregia ex iis deducta corollaria, memorat etiam, Quae serro et 'S vi percusso contigerint; aliquae tantummodo eius quasi squamae magnetis indolem nactae erant. Conside-

147쪽

Consideratio generalis atque obseruationes no puae examen aquarum mineralium spectantes, aues .sTRU v K. Discrimen inter particulas in aqua suspensas et in ea vere dissolutaS, enumeratio earum, quae in alterutro statu frequentius occurrunt; nitrum, quamui S non ignoremus, dari aquas, quibus in dubie inhaeret, his frequentioribus accensere aquarum contenti S, NOS dubitaremuS, quemadmo- . dum etiam postea Clar. Auctor inter ea allegat, quae paulo rarius Occurrunt, Dispescit scrutinium aquarum mineralium I in illud, quod fit per sensus; α in illud, quod fit ope re gentium ; 3) in illud,

quod fit analysi; signa eorum, quae aqua continet, ex minore vel maiore pelluCiditate, permanente aut sugaci, ex colore; praesertim sedimenti in receptaculis; signa inhaerentis sulphuris set, si quidem abundet aeris fixi ex odore; signa ex sapore aquae depromta. Examen Per reagentia debet institui cum aqua eo momento, quo ex fonte hausta est, cum aqua, quae, postquam hausta est, per aliquot horas aeri libero exposita stetit, cum aqua parumper in spissata, et cum aqua, quae ebulliit, et traiieiendo per filirum sedimento depurat fuit. Modus detegendi in aquis materiaS alcatinas; aqua,

quae recens colorem Chartae fernambuco tinctae in caerulescentem commutat, et postquam ebulliit, aquam calcis, cui adfunditur, non turbat, terram quandam absorbentem continet; modus in salia media genuina, terrena et metallica inquirendi; ferrum absque alius menstrui interuentu nunquam

obuenire in aquis; si alcati simul illis insit, a gallarum infuso potius rubescere, quam violae colorem adipisci; suadet alcati phlogisticatum acidui, tum adhiberi; ut experiatur, an ferrit in aquae inhaerens, dephlogisticatum sit, nec ne, iubet laminam chalybis polit in aquae immitti, et hanc co-

148쪽

qui, donec media tantummodo eius pars supersit; ambiguum valde nobis videtur arsenici praesentis signum, si aurum ab aqua adsus a post aliquod tempus forma metallica praecipitetur. Modus, quo sulphuris hepar, ster hepaticus ac fixus in aqua manifestari possit; destrui a nitri acido adfuso odorem , quem aqua hepate sulphuris Deta spirat, augeri a vitrioli et salis culinaris acido; instituenda

tamen esse haec experimenta cum magna aqua

copia; si aqua non contineat nisi aerem hepaticum, neque vitrioli purum, neque salis acidum phlogisticatum, Odorem eadem, aut augent, aut minuunt, vel aquam turbidam reddunt. Multas aquaS, v. g. ther' mas Ualesiae, et alias frigidas Asrracaniae, quarnuis non acidulas, aerem tamen fixum continere, quem ad fontem numerosarum, ast exiguarum bullarum forma cum sibilo elidant. Nunc progreditur Auctor ad analysin proprie sic dictam, qua scilicet, quantum uniuscuiusque materiae in se Complectatur aqua, definiri certo possit. Diuidit hanc tectionem, reliquis, uti nobis quidem videtur, minus persectam i) in modum separandi partes Volaticas; r in modum separandi eas parteS, quae facile decomponuntur, aut separationi reliquarum obstant; 3 in modum separandi partes fixas et invariabiles. Vt aeris hepatici copiam determinet, uni portioni aquae nitri acidum adsundit, et pro singulo grano praecipitati inde sulphuris quatuor

illius aeris pollices numerat. MOdO BERGMANNTaerem fixum aquae innidulantem vapores etiam aquosos secum trans argentum vivum rapere, et hos

in argenti viui superficie in aquam condensatos multum aeris fixi absorbere, cuius praeterea pD tio, quae videlicet retortam replet, in calculum non veniat; potius igitur esse, aerem istum, calO-το aqua OXPulsum, trans aquam calcis agi, postea

149쪽

eum ea concuti, et pro Iro granis delabentis furn terrae caleareae I S grana aeris fixi assumi. Posse etiam ad determinandam aeris fixi copiam, si quidem certum sit, nullum inhaerere alcati, aquam absque ambagibus cum quatuor aquae calcis parti bus commisceri, et tum per fit trum traiici; si al-cali ineste indicent reagentia, experimentum istulbis, cuin aqua eo momento hausta, et cum aqua,

postquam ebulliit, instituendum, et quae in posteriori periculo in fundum cadit terram, ab ea, quae in priori deiicitur, subtrahendam esse. Rationem Partium sal ammoniacum constituentium iustius

indicatam esse a WENZKLao, quam quidem a b. BERGMANNO. Principiis, quae facile evaporations

possunt decomponi, accenset Avictor sulphuris hepar et salia metallica; haec igitur, antequam euaporatio fiat, segregari iubet. Salem sedatiuum, quo tamen frequentius occurrit nitrum, crystallisatione separat a reliquis principiis, quae alcohol vini subeunt, calcaream terram ab acidis, quibus nupsit, sacchari acido per alcati saturato, terram ponderosam tartaro vitriolato in aqua distillata soluto, et his demum separatis ope alcati cuiusdam fixi in agnesiam. Ad determinandam alcati mineralis aquae inhaerentis copiam suadet, ut salis amari definita,

sed safurando illi alcati plus quam par, tripla aquR

distillatae copia soluta cum aqua confundatur, Ut e terra, quae in fundum deiicitur, alcati inhaerentis copia diiudicetur; magnesiam solutione in aqua aere fixo impraegnata a terra aluminis separati se lis Glauberi, quam aqua ex eo, quod post uuapo rationem aquae superest, extraxit, copiam adfuso nitri acido terra ponderosa saturato, salis communis adfusa, postea argenti fasta in eodem acido solutione definiri suadet. Seleniten separari etiam posse a serro ac terris puro salis communis acido, quod

Κ a praeter

150쪽

praeter siliceam terram et seleniten reliqua omniadi statuat. Addit denique Clar. Auctor ex ψKΝκκ-LIO et BKRGΜANNO depromtaS tabulas, quibus ratio partium alia atque alia salia media, terrena et metallica constituentium, portio aquae, et aeris si xi, quam continent, et illa, et magis adhuc al-calia et terrae, necessaria ad saturanda alia atque alia acida aliorum atque aliorum alcatium terrarumque copia, necessaria ad saturanda alcalia fixa pura tum acidorum, quae vulgo audiunt mineralia, tum aeris fixi eopia, et denique metalli aliis atque aliis praecipitatis inhaerens copia determinatur. P. a II. Tractatus de methodo peculiari, solanum tub rosum et rapas colendi, auct. D. V AN BERCHEM patre. De Commodis culturae istius in solum ipsum redundantibus; rapas linea recta seriebus solani interseri iubet. Ρ- 218. Obseruationes generales de climate Lausonii, et euentus obseruationum meteorologicarum spatio decem annorum in hac urbe institutarum, auit VER DRI L. Egregia certe huius urbis topographia medica; non enim solum exactissime notauit atmosphaerae, siue grauitatem, siue calorem, siue ventos et alia meteora respicias, statum ac variationes, et in tabulas redegit, quibus uno intuitu considerari illa possint, sea sequente tractatu. P. 24S. Obseruationes de constitutione aeris et morbis per annum I 783 Lausonii grassatis easdem aliis atque aliis in locis eodem tempore iactas continuauit, denuo per singulos menses, singulis diebus

notatis, in tabulas redigendo, morbos epidemicos, decursum atque exitum, medicationem, quam inuenit felicissimam, mortes, quas intulerunt, muscule atque ingenue deseripsit, et numerum eorum,

qui singulis mensibus defungebantur, adiecit.