장음표시 사용
241쪽
ΠHaenam me liberum causis physica ad physicum illum effectum deliberavit λ Habes quaestionis sensum paucis
indicatum e quam ut restavam ; sequentia prius statuo, seu potius pono apud Granes certa. 893. Statuo I. Nullum a voluntate actum elici , quin ad eliciendum ratione aliqua, fide, seu motivo alliciatur. Conscientiae nostrae testimonium rei verit tem Hemonstrat. Rationalia entia existimus, rationali modo agimus, ratione ducimur: cum aliquid nobis agendum proponimus, rem nuinquam aggredimur, aut
aggrediendam decernimus, quin & decernendi, & aggrediendi motivum aliquod nobis suppetat, quod vinluntatem allicrat, deliberationisque ratio sussiciens exiliat. Enim vero rationalis potentiae caussae est , agere propter finem, a quo ad agendum moveatur riri coque potissimum rationales caustae a mechanicis distinguuntur, quod ratione'aliqua ducantur primae econtra vero mechanicae caussae physxa virtute, &necessitate agunt, qnin cognostant, aut ratione ducan tur. Totum earum agere est physicum et licet que earum actiones finem aliquem habeant; is tamen acti rium , non caussarum sinis est: ad eum quidem finem agunt , in eo tamen fine non ducuntur: ad eum fi-riem praestitutae illae sunt a Deo , non illae sese πω
pria electione statuunt . Uno verbos, ratione sese Nion ducunt, neque moventur: finis tamen est, quem iis caussarum actionibus assequendum velit Deus. 896. 2. Bonum illud, ex quo ad agendum humana voluntas libera movctur, debet ab illa esse cognitum. Ea iterum est humanae voluntatis, rationabilis caussae indoles clarissimo conscientiae lumine & testimonio nota : id iterum rationabilis caussae a mechanica discrimen. Circa causias rationales, illas vero potisse sinum , quae libere agunt , notissimum illud proloquium locum habet, non entium, oe non apparentium eadem egi rarior sine ratione , seu rationabili aliquo fine humanas actiones non agimus: quamdiu rationa-hile illud motivum non cognoscitur, humanae volum tali motivum esse non potest . Rei per se certae , a nemine in dubium vocatae, & intima conscientia demonstratae expositio funiciat, di demonstrationis loco haberi potest. 897. Certum mihi est primo , vividum rationis lumen humanem voluntatem sepe ad amorem aut ad odium
242쪽
odium flectere, & physicam voluntati necessitatem imaueere . Id clarissime ex data superius nostrae animae actuum analysi consequitur .. Mentis cognitioncs in actibus quibuidam spiritualibus radiationibus, & molificationibus constituimus: ex vivida spiritualis luminis radiatione alia in anima affectio physice consequi potest , quae sit volantatis actus. Ita sane, ut rudissimo a que materiali exemplo rem spiritualem, dc subtilissimam
adumbremus, ex vivida illa materiae modificatione, quae lumen materiale constituit, ill x alia in eadem materia consequitur, quae caloris, aut ignis status nuncupatur. Mnima igitur vividistimo lumine oblinum percipiens ab e demracliatione, seu spirituali modificatione ad illam d citur . Atque hic Beatoriam spirinium casus est e clarissima, atque vividissima Dei crinitio a supernaturali tum ne excitata animam ad intensissimumamorem necesstate trahit. Hae etiam ratione in mortali hac vita obiectum saepissime amamus , odio habemus , in actus amoris. aut odii eliciendos trahimur; cum obiectum vivide adeo bonum aut malum repraesentatur , ut illud necessario amemus, aut Odio habeamus .. Uno verbo. , actus amoris aut odii humanae voluntatis, qui ex ratione sua liberi esse deberent, ex vivacitate luminis, seu cognitionis , qua mens 1ese veluti in objecta explieat , evadunt necessarii. In hac propositione probanda ulterius non immoror; propterea quod ex an lysi superius proposita evidenter illa deicendat 398. Hisce omnibus praemissis quae quidem vera sunt,& licet propositionis casum non contineant, non m dicam tamen illi lucem affundunt; quaeritur modo it liberae actionis hypothesi, quodnam ex tribus illis re latis principiis , quae Iiberam actionem praecedere imtelliguntur , eiusdemmea actionis ultima physica des beratio existit λ Neque motivum, neque mentis lumen , seu iudicium voluntatem ultimo ad agendum
deliberare dico. Quod primum attinet: Motivum seu bonum illud obiectum , quod actionis finem mihi Ra- tuo , non physice adhue , sed mente solum existit quod is cum non est , effectus etiam physici caussa physica esse nequit . Quod ego me ad actum bonum elisendum, atque eliciendum deliberem, & statuam , aliquid es physieum : existens igitur debet habere principium . Futurae actionis bonitas, bonum illud hori sum, quod agendi finem mihi flatus, sola mente coheipse
243쪽
cipitur, nondum existit, dc si quando etiam mittit a me ut plurimum est remotum: quid isitur λ a caussa non existente, a caulia non praesente physicum E1- sectum ella, & prodaci, lumini rationis opponitur :humanorum igitur actuum finis , bonum aut malum mente cognitum liberam voluntatem phisce non d liberat. a. utraque etiam pars ex secta Q hoc capite evincitur: cum objecti honestatem, & actionis ponendae bonitatem cognoscimus, veI libera ad actionem --nendum existit voluntas , vel potius cum cognitione obiecti numquam conjungitur indisserentia voluntatis rnihil est inter utramque ailemmatis partem medium. Si primum; rem consecimus: obiecti honestate, & mentis cognitione iam positis. adhuc voluntas est indifferens:
quod igitur haec indifferentia tollatur , & ad unum
prae alio deliberetur voluntas , ab iis duobus principiis non est Si secuntam diceretur; tum Uero nulla amplius esset humana libertas , 3c voluntatis indifferentia : antequam enim objectum cognoscat, agere non
poteti ; postquam illud mente cognovit, nullam iamnabet ad omittendum , aut ad Oppositum actuin y mendum indifferentiam : nullus igitur libertatis , seu activae indifferentiae casus esse potest: esset tum vero
libertas ζ899, 3. Si mentis lamen, iudicium, seu dictamen ,
quodcumque tamen illud sit , volantatem necessario nectit; aut nulla omnino est libertas , aut inutiliter prorsus haec inter nos agitatur quaestio , & de nomitie tantum disputamus. Ut primum constet, actum illum animae quaeramus, qui liber nuncupetur , atque existat. Actum voluntatis a mentis lumine bonum V. g. repraesentante necessario consequi dicis: lumen illud mentis ad datam in cerebro motionem ex indolementis necessario irradiat, & fulgurat: excitatio illa materialis in carebro, aut in aliquo alio sensuum organo facta, neque est actus animae, neque etiam est liber, sed materiale aliquid & pure mechanicum existit. Haec sane est animae nostrae actuum series , eum objectum aliquod primo volumus: e citatur Organum , mens cognoscit, Voluntas amat: imprimitur affectio; elicitur seu explicatur mentis lumen et post explicatum lumen amor elicitur: ubinam, amabo, existit libereas Primum est pure mechanicum, ab anima nostra non pendet: tertium necessaria per te ponitur amem Mont. Metaph. T. I. P. II. N n iis
244쪽
tis lumine consecutio: unum superest fecundum . si
ergo aliqua in nobis e1l libertas; tota illa est intelleri s seu judicii libertas , atque indisserentia. Ita sane, respondent. Bene est et judicii ergo nostri voluntatem praecedentis analysim instituamus: ex ea sane analysi secundum illud in dilemmate positum, inutilem scilicet a nobis quaestionem excitari, mani seste apparebit mo. Ad mechanicam excitationem in cexebro prima in mente boni cognitio G plicatur t prima haec Cingestio quae theorica nuncupatur , necessaria ab omni
bus statuitur et post primum hoc mentis lumen alium anima elicit actum, atque iudicium sibi efformat, i men a lumine eYplicat , quo scilicet obiectum illud priori iam actu cognitum, bonum sibi esse, atque a plectendum pronuntiatur : quem quidem actum judicium practi cum Communiter appellant . Ab extremo hoc mentis actu voluntas, inquiunt, ad agendum modi vetur , dc flectitur i in eo uno animae actu eliciendo, 3c efformando humana libertas consistit. Bene es: in
hujusmodi iudicio vel unum est percipere, vel duo insimul haec percipere bonum, dc illud sibi agendum esse statuere. Si hoc secundum admittas; illud iudicium
ex aliquo iam voluntatis actu componitur, atque i circo pest tot verborum atque idearum ambages in id semper devenimus, ut humanam libertatem, & a-Mivam indifferentiam voluntati nostrae vindicemus. Si
unum in judicio percipere agnoscas, & statuas , id quod
res est, atque ab Omnibus statuitur; tum vero nihil nisi nece starium admittis , libertatem omnino tolli naus. Perceptio illa, seu lumen , quo objectorum v ritatem, convenientiam, aut falsitatem intelligimus , ad quasdam mentis excitationes per sensus in cerebro factas necessario in anima elicitur, irradiat, explica tur : aut igitur nullam habemus libertatem, aut t0t quasio in inanem disputationem redigitur. WI. q. Sed ut omnia haec paucis colligamus, & quam stionem, nisi fallor, brevi aer definiamus, ita ego adixumentum instituo: Eleemosynam dare honestum bonum este percipio: purum hujusmodi iudicium, quod
theoricum dicitur, cit purus mentis actus omnium conri iussione necessarius, ex clara idearum connexione ne-
ssario consecutus. Si hoc unum mentis iudicium satis est, ut eleemosynam facere velimus ', de ad id, rei
Meliberemur; una sane voluntas est , quae sese active, α
245쪽
libere deliberet. Iam vero unum illud sufficere in mente iudicium , adeo clarum mihi est, ut de illo dubitare vix possim . Partium3 studia deponamus, homines, qui nanc scholarum quaestionem parum curent , aut numquam etiam audiverint, consulamus : ab iis
rem totam secundum sensum nostrum iudicandam so- re non dubito. Unde enim alia in mente judicia ante voluntatis actum elici probabitur λ Posito illo mentis actu humana voluntas in incognitum non sertur quid rei sit eleemosyna, agnovimus : illam in praesentibus circumstantiis dare, rem esse honestam videmus: neque igitux in ignotum sertur, neque prudentiae dictamen desideratur: nihil aliud ad prudentem electionem opus csse ex rei visceribus video. 9ox. s. Iudicium illud theoricum , seu mentis lumen , quo mihi obiectum aliquod bonum esse repra sento , humanam voluntatem per adversae etiam sententiae fautores ad absolutum objecti amorem non deliberat , sed potius post ejusmodi in mente lumen libera adhuc remanet ad amandum aut non amandum
voluntas . Eadem igitur ratione de alio mentis lumine , seu radicio , quod practicum nuncupatur , est omnino pnilosophandum : eadem scilicet est utriusque cognitionis ratio: ut prima obiectum absolute bonum repraesentat , ita secunda idem in datis circumita tiis exhibet: si erso ex primo illo generali lumine ad
generalem etiam amorem non movetur voluntas, un
de iὰ specialis luminis ad specialem alium amorem es-ficaciae adstruetur ζ 6. communis etiam sensus, & non
Obscura consitientia rem conficere visitur. Agimus enim vero, quia volumus, non qitia intelligimus: quoties eniri illud in nobis animadvertimus , & deprem hendimus , video meliora proboque, deteriora sequor λcuius sane sententiae sensus ad practicum iudicium spe Etat . Quid melius mihi in datis circumstantiis agendum esset, intelligo , de meliori bono dictamen , sseu
iudicium mihi e Drmo, deterius taman eligo: contraonane rationis dictamen saepe peccamus: igitur ratio nis dictamitia humanam veluntatem non deliberant ,& ultimo flectunt: libere nos ad oppositam partem fle- imur. 7. Tandem liberi proculdubio existimus, nostraque hominum libertas in illo mentis actu non consistit , quem indifferens iudicium appellant: quo sciliret objectum aliquod bonum, aut malum esse absol -
246쪽
te iudicamus; quin in datis circumstantiis illud nobighonum esse statuamus: duo haec ex utraque parte a
mittuntur. Id igitur superest, ut vel in mentis dictamine , & practico, ut dicitur , judicio efformando, vel in actione post efformatum dictamen eligenda , &exercenda litari misamus. Libertatem in primo, n cessitatem in secundo ii statuunt, quibuscum modo diseputavimus : mentis dictamen est liberum: libere illud nobis efformamus: operatio secundum dictamen necessaria r post e matum dictamen libera amplius non est humana voluntas . Bene est: illa dictaminis comparatio duobus aut tribus hisce constat, pura agendae actionis cognitione, examine, sententiar res intelligitur, examinatur, decernitur. Illud primim , purum intellifero non est liberum; id quod a nemine in dubium vertitur e duo alia sequentibus actibus comprehenduntur , dc consant, rem agendam intelligere, assensum parumper cohibere , mentem ad alia re alia obiecta,& praesentes circumstantias considerandum flectere: ab ulteriori tandem rerum perpensione absinere, & sententiam, seu quid tibi agendum sit, statuere. Animum tuum, cum prudenter agis, considera : hanc illius analvsm cse comperies . Jam vero primum illud , ut dixi, non est liberum: reliqua omnia voluntatis munera existunt: quacumque igitur ex Darte rem examin
mus, in id semper devenimus, ut libertatem non quidem intellcctui , aut cius actibus, sed voluntati tantummodo vindicemus. Quae cum ita fiant, cum eumdem fore sensum in rei fundo nobiscum teneant; citra pulverem tota haec scholastica quaestio deeidi posise videtur. Neque enim modo cum optimistis agimus ratia iis est philosophandi, & statuendi ratior satis cum iis suit suo loco disputatum: atque ex hoc etiam humanae libertatis capite & veritate θssema optimi fabsum esse demonstravim .
9o3. Sensui nostro hucusque probato duplex phil λphorum classis opponitur, primo quidem optimistae, qui ab optimo, hoc est , a meliori motivo voluntatem festi , ἐχ moveri existimant . culenter cum iis insuperi Cribus disputavimus . Secundo ii sunt , qui de optimiimo parum soliciti, libertatem humanam in vi potius iudicandi , quam in volendi facultate constis tuunt . Quae pro sese ii philosophi adducunt, ad se.
qucntia capita reducuntur . I. Si Voluntas a mentis
247쪽
3udicio, seu dictamine non movetur , sed ipsa te post dictamen deliberat; sine ullo rationabili motivo,1eu ratione sussicienti voluntas ageret. Prudens ratio
nis iudicium tibi dictet, in praesentibus rerum circumstantiis datum aliauod opus esse agendum; si contra hoc rationis dictamen agere potes; sine rationabili motivo agerest quandoquidem igitur sine rationabili
motivo agere non postumus, id unum sapere' dicendum , humanam voluntatem a rationis dictamine peni
tus flecti, dc moveri. a. Nihil humana voluntas eligit , aut sibi statuit, quin mentis iudicium praecedat: Unde illud est proloquium , nihil volitum , quin praecognitum : ecquo autem de capite huiusmodi agendi ratio descendit, nisi ut a cogitandi lumine volentis i differentia tollatur ' 3. si contra rationis dictamen &iudicium sese potest humana voluntas deliberare, at que agere; peccare quidem homines possemus, quin error in intellectu praecederet: a recto enim & vero dictamine deflectere possemus. q. EYperientia notum habemus, nihil a mitra Voluntate agi, quamdiu rationis iudicium definitum non est. 3. Humana v luntas semper agit secundum ultimum iudicium praAi- cum intellectus , illi numquam opponitur : stare id in
tem concipias , si post eiusmodi iudicium liberam adhue
Voluntatem dicas λso . Respondetur e Primum argumentum contra
optimi stas Jate superius explicavimus. Socundum ibi dicta dierum respondeo, quidquid libera voluntas agat, etsi a iudicio non moveatur, immo contra illi potius
Onponatur, sine motivo nunquam aget . Rem videre
est & superius explicavimus in illa duplicis oppositi atque inaequalis boni hypothesi, in qua secundum optisinistra humana voluntas ad optim Im necessitate sectitur; secundum alios vero philosophos nobis oppositos a iudicio melius dictante necessario etiam trahitur voluntas. Neutrum admittimus: neque ooeliori bono ut motivo, neque a practim ejusdem boni iudicio adactum eliciendum neressario trahitur voluntas e primum omn2m tollit humanam libertatem et secundus explicandi modus illam quidem in speciem videtur humanae naenti asterere, reapse tamen aut voluntati vindicat , aut penitus etiam destruit. Quale tamen voluntati esse
potest ad minoris boni electionem motivum p ipsiusmet libertatis usus, & exercitium, ipsamet libertas. Neiaru
248쪽
ό- dicta repetamus, lectorem ad Iuperiorem de Ortimismo quaestionem remittimus. id praeterea semper Oppono, undenam practico iudicio prae theorim vindicabitur libertas ὸ non quidem a pura obiectorum perceptione, seu vi intelligendi, quae utrique actui Communis exictit: uterque actionis honestatem mihi repraescntat. Ex alio capite , inquiunt, res est derivanda : secundum illud iudicium , pergunt, actum non modo repraesentat bonuin , sed eum praetetea iaciendum esse dictat. Quid tamen est illud dictare λ e duobus unum est statuendum, aut actum elicere in praesentibus circumstantiis bonum esse intelligit, aut decernit: primum est purum intelligere, nulla in eo libertas, nisi theoricum iudicium liberum esse statuas. Secum dum vero proprium est voluntatis munus r velis igitur nolis , quomodocumque rem tentes , voluntati liberta tem vindicabis: quod in iudicio, seu dictamine apparet Iiberum , ad voluntatem spectat. Adeo verum est, omnem decernendi , atque statuendi actum 'munus ad voluntatem spectare, ut probabile a quam plurim s teneatur , nullum in mente posse esse iudicium , quin ad eiusmodi veritatis assensum aut disse sensum seu mentis sententiae prolationem, aut reiectionem non praecedat etiam aut comitetur Voluntas.
9os. Ad Secundum facillima etiam est responsio :nihil vollium, quin praecognitum, priusque esse inteIsigere , quam veIIe, rectistime statuitur: id tamen ex eo capite peti, ut indifferentem voluntatem vis inteli, tendi moveat; id sane est ex precario fine argumentum petere. Ad voluntatis actus aliquam rerum cognitionem in mente praecedere , voluntatis indoles est, atque humanorum actuum conditio, & ratio postulat . Ita rem esse, necessarii etiam voluntatis actus demonstrant: voluntas physica necessitate agens sine praecedenti cognitione non agit: non igitur ad tollendam indifferentiam, quae in hoc casu nulla est, sed ex v luntatis , & humanarum actionum indole praecedens cognitio requiritur. 9o6. Ad Tertium: Ita quidem est , saepe nos precamus , quin error aliquis in intellectu praecedat , sed totus moralis error in voluntatem refundatur , Rem ab Omnibus admittendam explicemus. Dupplicis opposita actionis s sumendae vindictae, aut condonandae meli rem quidem . injuriae scilicet condonationem mente vi
249쪽
deam, atque iudicem: interim tamen passionis servo-ie correptus ad arma convolo, vindictam sumo: peccavi a ne tamen aliquis in mente error λ Errare, eis a recta aliqua regula aeclinare r duplex autem rem gula , veri, & boni et prima rationis, seu rerum , secunda voluntatis seu actionum. Regula veri est, o dictum , ut reapse existit, iudicare: regula voluntatis ,
actionum, seu boni moralis est, secundum prudens dis Hamen agere. Ab utraque illa regula deflectere posmin rarus : duplex igitur distinguitur etiam error, logicus, seu philosophicus, & moralis. Mens humana in casu Verum dictamen agnoverat, & sibi statuerat ; ab eo
tamen prudenti, dc vero deflexerat: ab regula igitur Voluntate recessit: a regula morum , seu boni, non ab illa veri deflexit: quotiescumque igitur peccamus,
in morum regulam committimus, voluntatis errorem amplectimur , quin tamen in mente etiam erroremssemper praecedere oporteat . Quin immo secundum obvium 8c naturalem Pauli sentiam , video meliora proboque , deteriora sequor, nostra hominum peccata
moralem tantum errorem saepe continent. Plures a
lias harum duarum regularum, atque errorum combi nationes in Ethica videas, ubi morum principia, atque regulae statuuntur. Hoc loco illa tantum ex alibi demonstrandis attingimus, quae ad qualecumque id argumentum selvendum opus erant. 9O7. suarium argumentum experientiae innixum propositioni non opponitur. Priusquam voluntate agamus, Tem agendam cognoscimus , bonam aut malam esse mente discernimus 3c statuimus ; haec tamen mentis sententia voluntatem ad agendum non movet : quin
illud in mente praecedat iudicium, agere & sese deliberare nequit voluntas: eam tamen eiusmodi iudicio flecti, & moveri, per πνam inde concludes: duo scilicet illa sunt latissimo discrimine diversa , iudicium
praecedere, iudicium flectere. Contra prudentem mentis de meliori bono sententiam in oppositam partem Pse flectit voluntas . Rei veritatem, velis, noliS, tuo Met calculo confirmabis, & triste experimentum mortales edocemur . Perperam igitur ad eXperientiae tribunal provocamur et aptum id non est ad praesentem
litem dirimendam iudicium: si quid tamen ab illo de
250쪽
9 8. suιntum : Quod quinto tandem loco opponitur , ambiguitate laborat: quid scilicet illud est, quod ultimum iudicium practicum intellectus dicitiir λ Vel e1ie ultimum pende a voluntate sepundum illud sese pro libito deliberante; vel solius mentis est , quod eiusmodi iudicium sit ultimum . & voluntatem secum deserat. In primo sentia non ultimum iudicium voluntatem , sed voluntas potius iudicium ultimum statuit . Si s cundum Bitelligas ; argumentum est purum sophisma potitio principii nuncupatum . Uno Verbo , humana voluntas se se deliberando facit, ut iudicium, iscundum quod sese deliberat, ultimum iudicium nuneupe
9o'. Atque haec de humana voluntate, de vi hominum cogitante, de ideis, & notionibus rerum, de niversalibus mundanarum rerum legibus , de mundo ipso intelligibili, de mundi h vice aspectabilis, atque intelligibilis, & creatarum omnium rerum principio, caussa , legibus , regimine providentia, ciuratione, auctore , ente scilicet necessario, rerum Omnium principio & fine, eiusdem Numinis attributis, exitantia, de philosophandi principio, atque de similibus aliis argumentis disputasse contenti, Metaphysicis lectionibus finem imponamus: ad utilissimam illam , quae superest , humanae philosophiae partem ex hisice principiis deducendam, ad Ethicam, seu doctrinam morum gradum faciamus.