장음표시 사용
391쪽
Physices. Sect. V. cap. VII. 3graikalium eum variis liquoribus acidis mixtione feris mentationes oriri , quae frigidae dicuntur , quo niam Thermo metri in eas misturas immersi liquor descendit. Sed tunc maior pars liquidi eorporis , in quo incitatur fermentatio, eum aliqua talium portione , in moleculas coagulatur et Ze proinde aethereae substantiae, vel subtilioris materiae , ex cuius motu prodit calor, fluxum retaris dat ; ealoremque Thermo metri non parum minuit : quod in causa est , cur hujusmodi fermentationes vulgo frigidae nominentur. Attamen dum subtilis materia , quae calorem procreat , in litis meatibus corporis liquidi , quod in mole eulas eo niscrevit , suos motus nequit absolvere ς ipsa intra moleculas illas sese insinuat , & spatia inter eas intercepta maiore copia subit , insignemque fermentationem essicit, qua bullae aeris, ac vapores ex subtilioribus particulis coaliti perturbato mo tu sursum extolluntur , ac suspensum in aere Theris mometrum calefaciunt, dum interim aliud Theriamo metrum , quod in misturam demersum est , refrigeratur: Quod argumento est , ab huiusmodi fermentationibus non omnem abesse calorem .
Id in mistura semiunciae salis ammoniaci cum tribus unetis olei vitrioli facillimum est explorare. Nam coagulum instar erustae salinae in hujus liquoris superficie densatum conspicitur, dum subistiliores fumi admodum calidi in auras erumpunt. In aliis misturis aliorum salium eum liquoribus acidis minus valentibus , ut in mistura salium volatilium cum spiritu aceti , vix sensibile sit
coagulum. Ex quo effcitur , ut tantum ex eo frigus non percipiatur . Sed tamen , dum huius misturae partes subtiliores , ac mobiliores in auis ras efferuntur, reliquae in vase superstites minois ri agitantur motu , & aliae aliis presse adhaere seunt: Ideoque vel frigidae sentiuntur , vel saltem
minus calidae, corporumque Intra eas positorum calorem diminuunt . Non hinc tamen inferre licet, nullum in huiusmodi fermentationibus inister venire calorem, qui in aliis longe clarius, die videntius se prodit. Primo enim si sali tartari, qui inter aikaia nume-
392쪽
38 a Pan Prima qui ae id Issimus Ost, affuderis, repente magna suta
orietur effervescentia , quam insignis calor consequetur.
Secundo , idem spiritus nitri in hydrargyrum,
vel in chalybis , aut cupri limaturam iniectus , tantum suo motu, & fermentatione calorem procreabit , ut vas . quo ea corpor R continentur , manibus tractari non possit. Tertio, oleum vitrioli cum aqua communi permixtum insigniter incalescit, multumque fumi ex se profundit . Idem in calce viva , postquam aqua communi perfusa est , contingere , latet neminem .
Quarto , spiritus nitri eum aequa spiritus vini portione commixtus, calidos , rubentesque vapores , seu fumos cum aliquo frigore , sive , ut Chymici loquuntur, cum aliqua detonatione , su sum emittit. Quinto . Si semiuneia limaturae ferri in esudatur in ampulla vitrea, ac sesqui uncia spiritus salis in eam infundatur , fiet fermentatio , Perque ampullae collum erumpet fumus , eui si eandelam Rccensam admoveas , flammam ipse concipiet , magnumque fragorem edet instar ictas scio peti , de ampullam ipsam aliquando confringet. Atqui in iis omnibus, aliisque innumeris, quae
consulto praetermittimus, ex solo partium insensibilium motu eeIeri , ac perturbato exoritur calor. Ergo calor in eo motu merito a nobis collocatur. Instabis. Et si fluida corpora, ut aqua , hydrar gyrum , &e. suas habent partes vario ac serturba in motu agitatas, non tamen sunt actu calida. Ergo calor in eo motu male constituitur . Respondeo primo negando antecedens . Nunis quam enim eorpus fluidum est omnis ea loris exispers , ut alibi diximus; sed fieri potest , ut tum
corpore nostro comparatum frigidum videatur , eum scilicet veloeior est sanguinis aut spirituum nostrorum , quam corporis fluidi motus. Sic v. g. Piscium sanguis , & qui in eorum stomacho continentur liquores , non sunt omni calore destitu ti, sed quia minus. celeriter moventur quam san. is, vel spirituum nostrorum partieu Iae, idcirco
trigidi a nobis percipiuntur . Simili modo cum
393쪽
Ph pees. Sem V cap. VII. μ' quis balneum , seu fluvium subit, is aquam pririmo ingressu frigidam sentit, quamvis tepida sit: quod aquae partes lenius m Veantur , quam sanguis , & humores in ipsius corpore contenti . Igitur circa intensionem , aut remissionem caloris non sunt semper consulendi sensus . Nam loca subterranea rigente hyeme calidiora , aestate frigidiora sensibus percipiuntur et etiamsi non semel observaverim in quadam cella vinaria , hyberno tempore, dum calidissima sentiebatur , gelu eoninere tam fuisse aquam et quod nunquam accidit per aestatem , quo tempore frigidissima percipiebatur cella vinaria. Deinde thermome um in observatorii regii Parisiensis specu positum eumdem fere toto anno caloris exhibuit gradum , nisi quod paulo altius per aestatem , quam per hyemem sustineretur liquor. 1 Non tamen inficior , Terrae meatibus per hyemem frigore occlusis contingere, ut intercepti in Terra halitus motu suo, & veluti fermentatione puteorum , aut fontium calorem certis loeis augere possint et sed in iis sensuum perceptio non parum nos fallit , eo quod hyeme e locis frigidioribus in loea a frigore tutiora transeamus , quae proinde sensibus calidiora apparent: ut cum quis a loco maxime collustrato in minus illum iis natum contendit, is in mediis tenebris , & opaea nocte constitutus sibi videtur. Respondent alii secundo, non satis esse ad ea in Iorem sensibi Iem , ut motus partium corporis sit varius & perturbatus; sed eum praeterea satis vehementem esse oportere, ut sensuum organa commoveat: hinc enim fieri ut partes aquae leni motu agitatae frigus potius , quam calorem in corin Poribus nostris excitent, quod sanguinis, & spirituum motum minuant, non accelerent.
obiicies se eundo . Calor in turbineo potius , seu vorticoso , quam in perturbato motu consistit; quemadmodum in fermentationibus aeeidit, in quibus calor ex eo prodit, quod spiritus, qui expandi affectant , cum crassioribus elementis in
Respondeo negando propositionem . Motus quip
pe illo rotationi. sta turbinou. singularum partium
394쪽
Posteriorem hane sententiam confirmat experi mentum, quo constat aquam calce saturatam eum gallae solutione permixtam in liquorem subnigricoloris converti . Nam gallae solutio cum ae idis vitrioli eis, aut ad vitriolicam naturam accedentiabus nigrum contrahere colorem deprehenditur . Vide superius tradita cap. 4. huius Sectionis. Quae res secundo , quodnam sit praecipuum organum , quo uti possimus ad ea loris , & frigoris
modum definiendum. Respondeo , cum sensus ipse non sit ea loris , aut frigoris iudex incorruptus , ut ex modo dictis intelligitur , non aliam certiorem regulam aut eriteritim adhiberi posse , quam Thermome-rrum, ita dictum , quod gradus caloris metiatur. Cum autem multis modis id fieri possit , vulgatum duntaxat, & communiter usurpatum propo
Impleri debet ampuIIa C , fg. 4. tab. I s. spiritauini saeviente hyeme e vel , si res alio tempore fiat , ad eam altitudinem implendus est tubus AB, quae in caeteris ejusdem rationis tubis eodem tempore observatur ἰ tum admoto ad ignem tuisho, donee spiritus vini tubum ipsum impleat omnem aerem crassiorem excludat ; ad flammam Iampadis summa pars tubi A fusa torquetur , atque , ut aiunt, hermetica sigillatur . Deinde thermo metrum alicui tabulae in parte gaequales divisae applicatur, in eoque per hyemem spiritus vini condensari observatur , & eo magis descendere, quo acrius est aeris ambientis friguscsed idem aestate rarescit , ac consequenter altius in tubo sustinetur. Alia sunt thermo metrorum genera, sed eum est in eodem principio consenti anc , nec peculiari
hus disse ultatibus sint obnoxia , nihil est cur iatis recensendis immoremur.
C A P U T VIII. De frigore. OP posita eatori qualitas frigus dieItur , euius
naturam paulo curiosius inquisierunt rece Tom. II. R tiorea
395쪽
venta literis consignata ad nos pervenerint. Quod hnim Aristoteles docet libro a. de generatione Acorruptione , cap. 2. frigoris vi eongregari homogenea , fimul ει heterogenea , id superiori capite alium ostendimus . Nam neque frigore congregantur , neque segregantur vel homogenea , vel Deterogenea et sed ea omnia , Pro ut occurrunt , ve coniuncta , sive separata , gelu constringuntur et quemadmodum ubi plumbi , aut alterius metalli fusa materies admixtas habet partes heterogeneas , puta Iulum , silicem , aut lignum , simili cum iis concrescit , eamdemque in molem cogitur is
Deinde quod a iunt Epicurei, in frigorificis quibusdam atomis , quibus pyramidalem figuram nonnulli tribuunt, si tam esse frigoris naturam , id maiori probabilitate dictum non videtur . Nam e Tmarmore , aut glacie , vel aliis corporibus frigidi sthuiusmodi spiritus eontinenter effluere, frigo risque sensum in nobis procreare nullatenus credibile est , quantumvis subtiles eos spiritus asserat Lueret ius lib. 4. de rerum natura versu 26o. Ventus enim quoque Paulasim cum verberat , ω eum Acte ferit frigus , non privam quamque s
6νrietiIam ventk sentire, ει frisoris eius. Mitto vulgarem Scholarum opinionem a Periis patetieis Arabibus invectam , sua frigoris nomine qualitatem quamdam a subiecto suo separabi- Iem concipiunt e nam huiusmodi opinionem proin Ponere, refellere est. Igitur rectius cum Cartesio, S reeentioribus fere omnibus in sola partium quiete frigoris naturam collocabimus. Quare sit
PROPOSITIO.FRigoris natura in partium quieto , aut certe
in motus imminutione , respectu nostri, non
Probatur . In eo consistit frigus ., quod ea Iori prorsus est oppositum , & contrariam in nobis Iensationem producit.
396쪽
Ph Des. Sect. V. cap. VIII. 38 Atqui partium quies ea loris agitationi prorsus
opposita est , & eontrariam in nobis sensationem excitat; ut patet in marmore, in glacie, & aliis eorpori hus frigidis , nec alia ratione liquores congelati a fluidis & ealidis dissident, quam quod ea lidorum partes agitantur , frigidorum vero quiescunt. Ergo frigoris natura in partium quiete , vel etiam respectu nostri in motus imminutione eonsistit . Confirmatur propositio variis experimentis. Primo enim non alia ratione aqua in glaciem indurari videtur, quam quod spiritus aliqui, quos vulgo frigoriscos vocant quique nitrosi esse videntur , seu salini , cuneorum instar ipsius aquae meatus subeunt, eosque sic occludunt , ut adit hein reae substantiae partes maiusculae , a quibus fluiditas oritur , ipsos postea traiieere non possint rex quo fit, ut aqua exterius undique compressa , nec interius agitata durescat , & in glaeiem eo n- vertatur . Quod etiam media aestate non sine adiam iratione experimur, si glaeies contusa eum sale Communi, vel nHro , vel alumine permixta va iaculo aqua pleno circumponatur : nam spiritus ex
ea glaciei ac salis mixtura erumpentes in aquam vase stagnantem relabuntur , obstructisque illius meatibus efficiunt , ut exterius tantum ab aetherea substantia comprimatur , nec interius Egitetur ; atque ita in glaeiem eonstringatur. Secundo, aer in cubicu Iis marmore constratis,
vel quorum parietes funt marmorei , frigidior sensibus apparet, quam in aliis. Sed frigus illud
hinc maxime oriri videtur, quod aer in marmor, aut in alia dura, & polita corpora incidens, non in omnem Ioel partem, ut accidit, cum corpora sunt variis partibus prominentibus aspera, sed reincto motu reflectatur , quo perturbata sanguinis , ct spirituum animalium in corporibus nostris contentorum agitatio , in qua consistit calor , non medioeriter impeditur. Huc accedit , quod marmoris particulae solidissimae sunt , & meatus an
gustissimi, in quibus proinde aer subtilior perturbato motu non movetur . eum in ligno S aliis Morporibus minus compactis magna subtilis aeris Via contineatur, cujus motusa erturbatus effici R a ut
397쪽
38s Pars Pr ma ut ea corpora minus frigida sentiantur . ΠIneque petenda est ratio , cur capilli , lanae , & omnia villosa corpora sint linteis multo calidiora . Tertio , glacies ti nix marmore frigidiores a nobis percipiuntur , quod spirituum animalium motus in glaciem & nivem , quae liquescunt , transferatur , adeoque in nobis retardetur & eis Ianguescat. Adde quod glaeiei, nivisque solutae partes noutantum iuncturas & articulos , sed cutis quoque meatus facilius penetrent , totique corpori coniunctius & are ius applicentur: aliunde enim neque aqua , neque nix , neque fortasse glacies omnis prorsus caloris expers est habenda . De aqua quidem se habet Tullius lib. a. de natura Deorum . Atque aqua etiam , inquit, admia Ium esse ealarem , primum ipse liquor , tum aqua declarat effusio, qua neque eonglaciaret frigoribus , neque nive pruinaque eoneresceret , nisi eadem Dadmisso eatore Iiquefacta oe dilapsa distunderet. Verum sub nivibus virestere & augescere segetes solent; glaciesque ipsa vapores emittit , cum pondere in dies minuatur e quod absque motu Zecalore , qui perpetuus est ipsius comes, uunquam
Ergo frigus in sola partium quiete positum est: nisi forte in motus imminutione comparate adsensus nostros ipsum quoque reponere Placuerit. Responsiones ad obiecta. Obii eles primo. Probabilius est, frigoris naturam in nitrosis aut salinis spiritibus , quam in sola partium quiete esse eonstitutam; idque multa declarare videntur experimenta. Primo enim glacies eum sale aut nitro permirata ,& follis tubo circumposita contentum in theris mometro liquorem refrigerat , cum aer in istud thermo metrum folle immittitur; idque ex eo fit, quod ventus , seu aer agitatus e folle erumpens
Propter spiritus salinos longe sit frigidior, quam si ea salis & nivis abesset mixtura. Secundo, acerrimum illud frigus, quo non so
398쪽
Pissices. GR. V. cap. VIII. 38ν Iis remotiora conflictantur, sine quodam substantiali profluvio , quod praesertim nitrosum vide
tur, explicari non valet . Cur enim acerbius e thfrigus in Ularania Poloniae Provincia , quam in Normannia Provineta Galliae , quae tamen a Po- Io non magis removetur , quam Ularania , nisi
quia maior est spirituum frigoriscorum copia in Ularania, quam in Normannia δTertio, penetrabile est frigus, & stirpes aduris, ut loquitur Poeta : tumorem in artubus humanis, & fitaras in manibus , ac pedibus , imo &in naso, labiis, caeterisque partibus effeti : quae omnia halitum quemdam nitrosum arguunt; zum sne halitu fieri posse non concipiantur. Quarto , dum aqua congelatur , in maiorem molem assurgit ; & vasa, in quibus occluditur , effringit . Atqui aqua citra spirituum frigorifcorum ingressium non intumesceret . Ergo frigus in spiritibus frigoriseis , hoc est in salinis , seu nitrosis halitibus probabilissime collocatur. Respondeo negando antecedens . Halitus enim frigori eus dici potest causa frigoris , quatenus impedit ne liquidorum corporum particulae intextus ab aetherea substantia perturbato motu cieantur : sed in partium quiete praecise , non in huiusmodi halitu , frigoris natura consistit . Nam halitus ille , aut spiritus nitrosus per se frigidus non est , sed tantum occasionem praebet frigori , S glaciei , ut de aqua fluviali constat , quae in parte summa ob nitrosorum aeris spirituum in eam ingressum, non in fundo conmelari in ei pit . Adeo autem verum est spiritum salinum per se frigidum non esse , ut si cum aqua fuerit paulo
maiore copia permixtus, congelationem inhibeat. Hinc quippe est quod in Baro metro Hugeniano aqua secunda, ut vocant, includatur , quae ideo gelu non concrescit, quia fit ex aqua communi, cui sexta pars aqv.e fortis seu spiritus nitri est admixta, ut alibi diximus . Hinc que allatis experimentis patet responsio . Primo enim liquor in thermo metro contentus refrigeratur ab aere, qui e folle una cum spiritibus nitrosis, ut dictum est , in illud thermo metrum immittituri eo quod spiritus nitros , dum R 3 vitri
399쪽
vitri poros subeunt , & obducunt , materiae subintilis ingressui , qua dilatatur & calefit liquor ,
prorsus obsistant . Secundo. Acerrimum frigus non tantum in pIagis septentrionalibus , sed in aliis etiam locis AEquatori propioribus a spiritibus quibusdam frigoriscis, nempe ventis, aut halitibus nitrosis oriri quidem potest , quaienus nempe ii spiritus perturbatum caloris motum a corporibus removent ;Non vero quatenus ipsi frigidi sunt , aut quatenus sunt ipsum frigus, ut Epicureis videtur. Tertio . Frigus non male dicitur penetrabile ,
quatenus scilicet spiritus frigorifici stirpium poros penetrant , & obstruunt: iique postea , dum frigus solvitur , ab ha Iitibus intra stirpes inclusis S rarefactis magno impetu expulsi , stirpes aπPlantas gravibus quandoque vulneribus consauciant . Non dissimili ratione dum frigus in corporis humani partibus praesertim extremis circulationi sanguinis moras injieit, tumoribus ac fissu-xis occasionem praebet: ae si eae partes citius ealefiant , & sanguis maiore nisu ae eo pia ad illas rursus affluat , fibrarum ordinem in iis prorsus invertet , texturamque disrumpet . Quare in regionibus ad Septemtrionem positis, puta in No Vegia , in Laponia , Sc. ubi nasus, & aures frigo- Tis vi nonnunquam corripiuntur, eas partes aqua frigida perfusas in tepidioribus Io eis nive operire solent , ut ipsarum meatibus sensim reclusis, placidiori motu sanguis cum ea lore redeat; & omnis putredo , ac etiam gangraena salinis nivis particulis arceatur.
Quarto denique , dum aqua eongelatur , exterior illius super fietes , ut diximus , a spiritibus frigorifieis penetratur, & obdueitur: sed interiores ipsius partes aliquantisper adhuc agitantur eaerque intra eas cone Iusus, eum ab externi aeris mole & pondere sit liber, vi sua e Iastica in amplius spatium sese explieat e unde fit ut glacies multo levior sit quam aqua , ipsique innatet . Sed si aqua omni aere foret expurgata, adeo non intumesceret , dum eongelaretur , ut potius an gustiore spatio eontraheretur ; idque in machina
Pneumatica exploratum fuit , & comprobatum . Igitur
400쪽
Pissicer. Sect. V. Cap. IY. Igitur glaeiei dilatatio non tam a spirituum frigorificorum ingressu , quam ab aeris elaterio &rarefactione est repetenda r nam aliunde frigoris vis in compressione potius , quam in dilatatione, partium se prodit. . Obiicies a. Ventus Aqui Ionaris simul frigidissimus est, & eeIerrimo motu vibratus.
Ergo frigus in spiritibus quibusdam frigorificis. Potius , quam in partium quiete statuendum videtur .
Respondeo distinguendo antecedens quantum ad
secundam partem . Uentus Aquilonaris celerrimo motu vibratur , eoque recto ,& caloris motui contr3rio, concedo et secus, nego et quare nego con sequentiam. Motus enim rectus, . quo fortior est,ia violentior , hoc perturbato caloris motui magis est oppositus . Hinc est quod spiritu recta vi-hrato cibos calidiores refrigeramus , & accensas lucernas extinguimus . Quin si spiritatuini , aut aqua, ut vocant Reginae Hungaricae. veI manum, vel aliam corporis partem paululum imbuamus ,& ventum seu halitum resta , tenuique filo ita eam partem vibremus , acerrimo penetrantique frigore in ea parte torquebimur . Nullus tame ahie spiritibus frigorifieis Ioeus esse potest, nisi ut Partium calidarum motum inhibeant, quemadmodum de nitrosis aeris particulis respectu aquae in glaciem eoncrescentis iam dictum est: non vero ut . frigus indueant ; quod sentire videntur Epicurei.
De humiditate, oe Atii ditate. EX qualitatibus sensibilibus quasdam vuIgo a. Ehivas haberi , quales sunt calor di frigus . quasdam passivas , inertes , & modales diei praeis
monuimns. Inter has vero postremas sese offerunt
primo loco Raritas ct Densitas ; illa in partium corporis dilatatione , quae fit per materiae subtilioris ingressum ; haec in partium compressione . quae fit per egressum materiae subtilioris, consistit. . Rarum quippe dicitur id, cuius partes per ingressum materias subtilioris sunt dilatatae r den-