장음표시 사용
41쪽
De antiq. Rom. ς Graec. intema mensiris
pedis praedicti, id est unciae sextula, scripulo uno &triente scripuli, longior esse reperitur quod si palmus idem cum altero supra relato pede commetiatur, qui maior est, 'ui cum pro phyretico illo concordat, si uera Philander dixit in quem posterior uino postremorum temporum fuisse existimavi,& cum illius dodrante seu spithama conseratur Quorum serme scripulorum dis screntia intercedente, quibus palmus hic dodrate isto minor est, conuenire constabit, ut subiectum in calce operis schema demonstrat ex qua etiam demonstratione fulcitur coniectura, quam paullo antoseci, dum me credere dixi, maiorem hunc pedem sequentium postremorum temporum inclinationis Romani imperi fuisse nam putaui,&puto, labentibus annis, felicitate Romani pop. decrescentes, mensuras pondera aucta fuisse, ab hoc maiore pede,&illius spithamaadspannam, de qua sequenti libro itum esse quae tamen ita dicta sint, ut opiner potius, quam affirmem.
De Graecis interuasiorum mensuris
ENs VR VM, quibus Graeci interualla metiricosueuerunt,ex iis,quae a recentioribus tradita sunt,&iuxta eorum tranStationem,epitomen tradere uisum est, ut in hoc quoque huius rei studiosis consultum sit: quas cum ego eX propriis thiru auctoribus non sumpserim,ita tamen ut ab aliis tradita sunt , non quidem ut illoruis laborem in meam laudem transferre cupiam sed ut operi nihil desit, ad publicam studiosorum utilitatem res erre uisum est.sunt aute haec Dactylus,Dochme, siue Dactylo dochme, siue Palaesto,sive Doron, na haec omnia synon ima sunt Lychas,omthodoroia,Spithaine Pes, Pygine, Pygon, Cubitus, Orgya, Pt thron,Stadium,Diaulus,Hippicon, Miltiare, Dolichos. Quarum mensurarum quantitates&discrimina sunt haec.
Dactylus,lati digiti est mensura e Graecis omnium minima.
42쪽
Doron,quae idem sunt, constant ex digitis quattuor, & sunt idem,
Lychas, est interuallum digitorum decem, idest quantum quis ab extremitate indicis ad pollicis extremitatem, expansis quanto magis fieri potest iis digitis,complectitur. Orthodorum, est interuallum digitorum undecim, est quantum quis inici primam palmae partem, ubi brachio iungitur palma,&iuprema me iij digiti complectitur quasi rectum palmu dixeris. Spithanae, constat, digitis duodecim, palmis uero tribus,&est quantum quis expansa manu, ab extremitate digiti minimi ad
summitatem pollicis compleo i potest. Pes, est palmorum quattuor, digitorum sexdecim. hic reminisci
oportet,hunc,semuncia,Romano pede maiorem esse,ut suprala
te deduxi,dum de stadio,& milliario tractaui. Pygme, est mensura digitorum circiter duodeuiginti,pro paruo cubito capi solita: est quantum a brachi curuatura ad extremam manum complicatis, contractisque digitis quis complectitur. Pugon, est mensura digitorum uiginti,ipsa quoque pro paruo cubi to sumpta, est quantum quis brachi curuatura, ad extremam manu complicatis, non tamen contractis digitis, coplecti potest Cubitus, est mensura costans ex palmis sex, digitis xxiiij.4 est quannim brachi curuatura ad extremitatem digiti medii quis complectitur. Orgyia, siue passius, mensura est constans excubitis quatuor, pedibus uero seX.
Plethron constat ex pedibus in longitudine centum. Stadium, qui: Stadius, constat ex pedibus in longitudine sexcentis, siue orgyis centum.
Diaulus,spatium est constans ex stadiis duobus. Hippiconcipatium est constans in longitudine ex stadiis quattuor Militare constat ex stadiis octo in longitudine:&haec Graeca mensura non est, sed Romanis mutuatae quinque millibus Romam pedibus constans ut supra de stadiovi milliario dixi.
Dolicitos, mensura est, costans ex stadiis duodecim. haec de Graecis: ad quarum mensurarum comprobationem duas ex multis ouae a iunioribus adducuntur, auctoritatibus referre ullum est.
Astera est Herodoti in libro, quem inscripsit, Euter e Guas haec sunt. Centum autem iusti pallus sunt stadium unum, quod sex supletiuorum;
43쪽
plathrorum rvit passiim sex pedibus metiamur vi quas tuor cubitis pedes autem sint quattuor palmorum, cubitus autem sex palmorum. Altera est Heronis, qui sic scriptum reliquit Stadium in longitudine habet pedes sexcentos Diaulus mille ducentos, Miltiare stadia octo, Dolichus stadia duodecim. Reliqua cxIulio Polluce, Hesychio, alijs comprobantur Hacautem mensuras siquis in usum deducere uelit, facile assequi poterit, si ex Romano pede supra a nobis tradito Graecum sormabit, qui Romano longior sit semuncia, eum q. sic formatum, in digitos sexdecim diuiserit,i nam Graecis uncias mensurales, de quibus loquimur, fuisse, non memini me legisse & cum eo sic diuiso spatia supra relata metiatur. Atque hic harum Graecarum mensu
De inte astorem mensuris quibus
N Tia is longitudinum latitudinum q. mensuris iam cognitis, operae pretium me factu rum existimavi, si eas nunc, suo loco liquidorum aridorumq mensuras, podera,cum ijs, quibus Romae utimur, conserrem ut inde architecti, agricolae, medici quoq. qui humanioribus litteris delectantur, noti tiam&discrimen facile assequi ualeant igitur eas hic longitudinum latitudinum q. mensuras,quibus hodie Romae utimur,enarrabo Dei js autem loquor, quibus architecti,&agrimensores utuntur nam Romae magna differetia est in ter istas &illa , quibus mercatores pannorum,&serici, ac illas,
qui us merciarij, ita appellati &illas, quibus textores telarum qua C
44쪽
quae omnes inter se disserunt utuntur sunt autem archli
ctorum, agrimesorum, de quibus loquimur,liae Palmus,Canna,sive Passus senatus,Staiolus,Petia,Rublum de quibus singi latim tractandum Palmus igitur interhas,de quibus loquimur.
architectorum. agri mensor mensuras, sicut& in antiquis es
primum locum inter maiores minoresq. mensuras obtinet. Qui
almus non idem est, qui antiquis, sed triplo maior, idest tres tacillis capiens,&eo amplius constans ex uncijs antiqui pedis nouem, unciae sextula, scripulo uno, triente scripuli, ut priore libro demonstraui eadem tamen ratione, a palmo appellatum
fuisse putauerim nam sere est, quantum homo recte sermatus, aperta manu ab extremitate digiti minimi ad extremitatem ponticis complecti potest. hic palmus a Dante Aligerio, Min Tulcia Flaminiaq. Spanna appellatur, quem ita quoq.in Hispania,&Fermania appellari testantur Didacus Couarruvias Variaru Re-1olutionum lib. .c. o. nonnulli ex iunioribus; quem a Graecalpithama, quae pedis dodrans est,corru pro uocabulo dictum puto; de qua spithama Plinius supra etiam relatus lib. 7 c. a. ita in qua' intra hos extrema in parte montium pithaine Pygmaei narrantur ternas spithamas logitudine, hoc est ternos dodrantes non excedentes. de qua Iulius PolluY, iunioribus relatus, sic dixit: Si uero digitis extensis a pollice us' .ad minimum metiaris, ea mensura spitham euocatur. Cuius pannae nomen&usus a Graecis, Imperio iam in Constantinopolim translato cum ipsi
eXarcha tu Rauennate potirentur,in Etruriam, Flaminiam, Hispa
piam sermania forsan irrepsit. corrupte proripitham e spanna ictum est . facile usu ea mensura recepta suit, cum uniciatu. quas m manu haec mesura esset.quae r an facilitas pedis usum in Latio, Etruria aboleuit Etsi non negem Spannam,ab expan la quoq.manu, corrupto pariter uocabulo, dici potuisse. Hic autem noster palmus hodie ab Architectis non solum in tres tertias&quattuor quartas partes diuiditur,sed etiam in digitos duod cim, quos etiam aliqui uncias palmi appellant, rursum a. digitos singulos in partes quinq quas minuta appellcti,& minuta in duolami minuta ac tertia quarta&quincta minuti parte, diuidunt ut facilius minimam etiam interualli partem quamlibet, exprimere possint. Canna, quae in nostris municipalibus iuribus, Palfusicnatus appellatur, constat ex palmi dccem instar decempedae, qua
45쪽
qua aliqui ex antiquis usi sunt, ut meminit Cicero pro Milone,&Ρhilip i . Frontinus de limitibus, Suetonius in Aug. cap. et . Palladius lib. a. c. I et ex decem palmis ideo, ut arbitror,constituta, quia is numerus receptior sententia perfectus dicitur , ut sisti-pra priore libro deduxi. Nomen autem Cannama palis arundi neis,quibus Romae uineae pedatur, qui Canne uulgo appellan tur sumpsisse credo hi enim arundinei pali, eius logitudinis essecosueuerunt, ut, cum terra semipalmari spatio sint defixi, minitas eius extremitate digiti medis, extenso quo ad fieri possit brachio , contingatur quae mensura cum palmis decem concurrit: uel etiam forsan ex eo, quia, relictis perticis, hanc mensuram in arundinibus , quas promptiores habebant, designabant. Quidquid sit haec mensura, ut dixi, in nostris municipalibus iuribus Passus senatus, eo quia senatus consulto & certa lege ea mensura statuta sit,appellatur qua etiam uoce in mensurandis lignis, quae ad comburendum emuntur, hodie quoque utimur ligna enim passu mensuranturo uenduntur, hoc modo strues lignoru, quae palmorum trium &semis longitudinis sint, construuntur,ita compositae, ut neq ictu calcentur,neq. transuersariis aut fraude rare-kant; quae autem strues erit longitudini Spalmorum decem, totidemq. altitudinis , siue longitudinis palmorum uiginti , altitudinis palmorum quinque, Passus appellatur. Haec autem mensura decem palmis diuisa, distincta olim in stipitibus portarum
ueterum palatiorum Senatoris vi Conseruatorum, quae in Capitolio sunt, insculpta erat Hodie uero, illis in meliorem augustioremq. formam factis,in marmorea tabula, quam in Conseruatorum palatio poni curaui , cum ceteris interuallorum mensuris quibus Romae utimur,coseruatur. Staiolus est mensura, tua agri mensurantur, constans ex palmis quinque&dodrante ipsius palmi, hoc est tribus quartis partibus palmi. Huius originem & nomen ab opilionum palis prouenisse conijcio; nam ipsi palos,' ui-hus retia ad continendas oves suspendunt,staiolos, eo quod stantes retia sustineant, hodie quoque appellant, suntq. eius longitudinis, ut, cum terra semipalmari spatio defigi fuerint, extrema superiore parte, hominis imum pectus pertingant; quae cum ab quam dixi, mensura palmorum quinq.& dodrantis concurrit cuquibus sors an palis, opiliones ipsi, his superioribus calamitatum temporibus agros, quorumherbas uilissimo pretio emebant sor-
46쪽
san metiri solebant,& ex inde in usum certamq. mensura translaciti, nomen conseruant. Sed haec ex coniectura dicta sint, mesius autem sentienti facile acquiescam. Retia tamen uenatoria,ahitu- cinis palmorum quanq. nostri temporis,aut paullo amplius etiani
apud antiquos suisse colligi licet e Xenophonte de Venatione
qua praecipit uenationum retia quinq. spithamas altas esse quae
cum de Graecis intellexerit effcit palmos nostri temporis quinq.&digitos duos, semissem digiti,habita ratione discriminis Romani Graeci pedis,de qua priore libro abunde dixi quae quiadem retium altitudo hodie uenatoribus,& opilionibus commum est opiliones etiam antiquitus retibu Soues in montanis longinquis pascuis continuisse, costate Varrone de re rust si a c. a. Hac autem mi olus nihil cum aliti quis meuiris commune habet, ncc simile. Petia est terrae quantitas certa. in petias enim vineta, arundineta,&pomaria distribuere solemus, ut in iuuer, consueuerunt antiqui, licet petian 6 ad omnes agros ut iugerunx pertineat, si ii tantum ad praedicta. Haec autem petia constat exstaiolis quoquo ucri u quadraginta, qui inter se multiplicati,constituunt stato. os quadri os mille sexcentos, se uineam petiam ad cannarum mensuram reducere mauis, constat ex cannis in lonaitudine tribus&uiginti, totidemq.in latitudine,quae summae inter se multa plicatae constituunt quadratas cannas quingentas uiginti nouem,' haec petia cum antiquo iugero non multo discrimine concurrus iugerum enim, ut dixi, est in longitudine pedum ducentorum quadraginta, in latitudine centum uiginti pedes
autem centum uiginti eaxatione retenta, ut palmus hic, de duo loquimur, legitimi pedis sit dodias, & unciae sextula, scripulum scripuli triens constituunt palmos hosce centum quinquaginta se in latitudine,&in longitudine duplum, idest palmos trecent is duodecim quae summae, inter se multiplicatae .constitu ut palmos quadraginta octo millia sexcetos septuaginta duos
qui sit dividantur per numerum centum , ex qu. palmorum nu mero costa canna una quadrati cannas habebis quadratas quadringenta octuaginta sex, palmos septuaginta duos cum autem petia, ut supra , constet ex cannis quingentis uiginti nouem perspicue telligitur, petiam maiorem esse iuuero canii quacratis quadraginta duabus,&Pal. 28. tantum a iuuero differre qua ex supputatione corum detegitur error, qui lugerum Pro
47쪽
pro rubio capiunt de quo statim dicam. Rublum , siue Rubium, agri certa est mensura . constant quantum
ad agrorum mensuram attinet expetiis septem . nam aridor uiri quoque mensura Rubium est, de qua quarto libro dicendum. Huius autem Dubli nomen unde prouenit, non solum fateor me ignorare, sed nec assequi coniectura posse, concurrente etiam maxime ipsius nominis uarietate. In marmore enim quo da, quod in palatio Conseruatorum est . ubi quaedam subiectio Tuscanellorum memoriae traditur, quae anno a Christi seruatoris nostri natali millesimo trecentesimo extitit, Rubium per litteram l. postb hoc carmine scriptum legitur. Frumenti Rublabis millia ferre coegit. eisdem litteris scriptum legitur inter nostra municipalia iura , quae ante annum natalis Domini I 37 a uigebant,in quibus Ru-blitella frumenti, calcis, quae est Rubli dimidia pars, crebro'
gitur. ita in antiquis uenditionum praediorum instrumentis, supra annos centum quinquaginta stipulatis, scriptum saepe legi. In Platina uero in uita Gregorij duodecimi, qui creatus est Pontifex anno I o 6. Rubium; l .littera ini. mutata etia in ueteri eXemplari scriptum legitur, his uerbis. His autem perturbationibus adeo Romae annonae caritas inualuit, ut mensura tritici, quam Rubium uocant, decem Mocto florenis uenderetur. In marmoribus uero Capitolinis sub porticu palatij Conseruatorum, ubi earum Rublitellarum mensurae publicae conseruantur, Rugitella B. littera in G. mutata scriptum est. Quidquid autem sit, Rubium studinam hoc uerum nomen puto, Quia pluribus testimo- iiij comprobatur in agri quantitate consideratum constat cista iolis decem in latitudine,in longitudine statolis mille centum ui ginti: quae summae inter se multiplicatae summam quadratorum stat olorum undecim millium ducetorum constitimnt: siue, si eam mensuram ad cannas redigere uolueris,constabit Rubium excan
nis quadratis tribus millibus septingentis tribus.&sic expetiis, de quibus proxime dixi, septem, siue numeres septies stat olos mille sexcentos, siue septies cannas quingenta uiginti nouem multiplicaueris qua ex supputatione iunctis his, quae paullo an te de iugero dixi, liquido apparet quam turpiter quidam e no stris decepti sint, qui cupientes Rubium in latinam uocem trans. ferre, pro Rubio iugerum scriptis tradiderunt: cum iugerum ne
48쪽
septimam quidem Rubli partem contingat. capItenIm Rubluni iugera septem, iugeri septuncem,scripula duo, & semissem scri
puli Peliae autem Rublimetiri consueuerunt ab agrimens ribus catenula longitudinis staiolorum decem, habente statolos suis anulis pendentibus distinctos haec enim neque rore contrahitur, neque sole relaxatur, ut in funiculis cuenit, quem Rublum in subsicivis in quartis quatuor&quartam, in scorti pariter quatuor,&sic in scortia sexdecim diuidunt: quamuis Rubium in mensura aridorum ex scortijs pluribus constet, ut quarto libro tradetur Libet quoque hoc in loco animaduertere,quod men
sura tritici Rubli unius cribratis purgati,de qua dicto libro quarto,in prima sementi, mensuram terrae mediocris bonitatis,unius p ubi catenae nam sic a catena,qua terram metiuntur,terrae Rubium appellano serendo implere solet. Dixi autem, in prima sementi, quia in secunda& tertia, eo quia propter tempcstates &pluuias ac frigora non nihil seminis emoritur, plus seminis,&inpingui terra minus, teste etiam Columella lib. a. c. s. requiritur. a cuius sententia nemo exij qui de agricultura scripserunt,disce dit: te ipsa uerum esse compertum est. Milliarium,quod ex quinque millibus pedum priore libro constare dixi, ea supputatione, qua palmum pedis dodrantem, & unciae pedalis sextulam, scripulum, scripuli trientem esse demonstrauimus, erit hodie cannarum sexcentarum quadraginta nouem, palmorum nouem, digitorum trium. stadium uero, quod est ut dixi milliari pars octaua, eadem suppi tatione retenta, erit cannarum unius S Octuaginta, palmi unius,
digiti. Et hic harum mensurarum finis.
emenserarum nostri temporis notae.
P. Palmus Ca Canna St. Staiolus
49쪽
LIBER TERTIUS, Thmensuris liquidorum,s aridorum, tum Romanis,
tum Graecis, eq. earum pondere .
VN de liquidorum aridorumq. mensuris dicendum est,&primo liquidorum, eis scilicet, quae apud Romanos fuere, in quibus
Amphoram inter quascumque minores maioresq. mensuras primu locum obtinere de tissimum est tametsi non nulli ex iunioribus primas sextario in re medica,quia eo frequentius medici uterentur, attribuisse uideantur. ab Amphora enim minores omnes derivant,&ege culleus fit, qui ea mensura maior est. Quam inquam Amphoram antiqui, ut
Fannius refert, ex quadrato pede formauerunt,4 exinde Qu drantaliam ab initio appellauerunt, eundemq. Ioui in Capitolio, ne uiolare liceret, consecrauerunt. Os enim fuit antiquo rum, ut&hodie quoq Romae est, mensuras in loco publico, ex marmore uel aere consectas,conseruari, custodiri,ut inde,quoties res exigere vide legitima mensura dubitaretur, ueritas peti possit de qua re Fannius ita. Pes longo spatio latoq. notetur in angio, Angulus ut parsit quem claudit linea triplex. Quattuor e quadris medium cingatur inane: Amphora sit cubus quam ne uiolare liceret, Sacrauere Ioui Tarpeio in monte Quirites.
Cuius etiam moris testis est congius, Vespassianivi Titi temporibus in Capitolio possitus, de quo infra Sed & Imperator Valentinianus Aug. lege uniuersali cauit, ut per singulas Romani Imperij
ciuitates pondera, mensurae publicae essent expositae cuius constitutionis uerba titulo de susceptoribus&arcarijs indecimo Codicis libro sunt haec.MOdios aeneos uel lapideoscuseXtari j
50쪽
Iocari, ut unus qui'.tributarnis, sub oculis costituris rerum omnium modus, sciat quid debeat susceptoribus dare ii ut si otiiqsusceptorum conditorum modiorum sextariorumq uel non rum normam putauerit excedendam,poenam se sciat competen
rem ess subituriam Iustinianus quoq. Imperator ea o
corum libro est collatione nona, mensuras&pondera in icratissi
actu 1.LE. 2. Phe. sitit haec anus. Pa.quantillum sititὸ Phemodi Cm capit quadrantal. Item Cato de re rust.c. ii
pila triginta. l linius lib. I . c. I . lainius Crassiss&L Iulius. Caesar Censores, anno ab urbe condita sexcentesimo tu est in quincto dixerunt, ne quis uinum Graecum Amnae uino
octonis eri ingula quadrantalia uenderet dei I.c. I In mille modium quadranta amurcae autem qua deinde, gratia coimmodioris usus, huius nitam ii mala fuerunt, cum utrimque ansata essent, Ain ααllati coepta quae qua demansita sorina elui e lioras,' ad uom singulas amphoras, saepe sextarium unum amphora notato implere nimium, an furem ma quidem Amphorae uoce plerumq scriptores ad uase et
determinatae mensurae, ut quadrantal
Corpu4 Vmonstrandum usi sunt ut Caici NVδββ terna, id est ad aquam
m minit, quam Varrodere rust. lib. I. c. et ex aerori
Pretatur, de qua Sex. Pompeius ita scripsit Nus et ii ' -'lSaquam insati&patentis quale est Quin Cttam&m loco proxime relato Cato de s memmit. Quo pariter sensu, id est pro uase hor