장음표시 사용
51쪽
De antiq. Fquid aridorumq mensuris. 23
amphoris condita, & cum deserbuerit,obturato,commodius au tem seruatur in amphoris. ωc. 7 de oliuis condendis Ampho ras usque ad fauces replent oliuis. Quinviolearias suisse amphoras, ex Catone colligitur c. I a. 4 ibi, Amphoras olearis duas, qua tamen olearias separatas,&alias a uini amphoris suisse instra demonstrabo. A sorma quoque amphorae Amphorale appellauit Plinius uas crystallinum lib. 37. c. a. his uerbis. Idem Xenocrates auctor est, uas amphorale uisum, &aliqui ex India,crystallum sextariorum quattuor. Indeq. Proculus iurisconsi.fin. infine, de tritico legato, uinum amphorariu appellauit, quod in amphoris conditum esset, his uerbis: Quod si ita esset legatum uinu Amphorarium,Aminaeum, Graecum,& dulcia omnia, nihil inter dulcia, nisi quod potionis fuisset legatu, putat Labeo, ex collatio ne uini amphorarii. Apud quos Iuriscons promiscue pro uase& mensura, uocem hanc usurpatam suisse legitur Pompo. l. 2.eOdem tit de tritico legato Si centum amphorae tibi,quas uelles, legatae sint ex testamento agendo consequi poteris, ut degustare tibi liceat Vlpia.l. 3. eodem titulo Si cui uinum sit legatum centum amphorarum,cum nullum uinum reliquisset, uinum herede empturum&praestaturum. Et paullo inscrius Sed quia credi bile est, mentem testatoris eam esse, ut ii oluerit accessionem uini esse amphoras: sic inquit loquimur habere nos amphoras mille , ad mensuram uini reserentes Proculus i. cum uinum, illo eo. titulo. Cum uinum heres dare damnatus est, quod in amphoris
seu cadis diffusum est dari debces, etiam si vasorum mentio facta
non est. Et l. Vinum, eodem titulo Illud uerum esse puto, cui uinum legatum cum vasis crit, ei amphora cados, in quibus uina diffusa seruamus , legatos esse. Vinum enim in Amphoras cados hac mente diffundimus, ut in his sit donec usus caussa promatur , T cum his amphoris cadis id uendimus de quo quide diffundendi promendi i usu alibi dixi. Idem Vlpianus L ex eo,
cod. tit. Ex eo uino,quod ex illo fundo nascetur,liercs meus amphoras decem quotannis dato. Idem quoque Vlpianus . Vina ria vasa, de uerborum ierum significatione aperte demonstrat amphoras uinaria uasa certo tempore esse, certo alio non esse, his uerbis Eandem caussam amphorarum esse, ut, cum uinum
habeant, tunc uasis uinariis, cum inanes sint, tunc extra numertiuinariorum sint quia a Lid in hisc0lidi possit Plinius quo J. tu
52쪽
uas amphoram accepisse uidetur lib. .c. s.desudinibus loquis ni uerbis Cornelius Nepos tradit sui e magno miraculo, cum P. Lentulus Spinther, amphoras, ex eo Chiorum magnitudine cadorum, ostendisset. Haec autem amphoraria uasa fictilia suisse; tum ex eo, quia picabantur, tum etiam ex his, quae Plinius dicit lib. 3 s.c. et colligi licet,qui de fictilibus tractas sic dicit Hodi man templo ostenduntur amphorae duae,propter tenuitatem convsecratae discipuli magistri q. certamine, uter tenuiorem humum duceret, quod ex his, quae quotidie Romae e terra eruultu, pertissime constat sic cliam, quod longi colli essent,ex Catone colis gitur,cap.93.Salem candidum silc facito:amphoram defracto col l puram unpleto aquae purae,&insole ponito. Ima aute parto amphoras fuisse acutas, non solum in multis antiquis sculpturis inspicitur, sed etiam oculata fide ex his, quae infra terram reconditae&Obrutae repertim tur, passim Romae conspicitur sed amphoris non solum ad uina, oliuas,4 cetera, de quibus supra, condienda antiquos usos fuisse constat sed etiam ad uuas passas seruandas, tradit Columella lib. I a. c. et . sic dicens. Cum deinde modice aruerunt, in uasa noua sine pice, operculata&gypsata, sicco loco reponito. Quidam uuam passam soliis ficulne1 inuoliuint. assiccant alij foliis uitigineis, non nulli plataninis, semitu Cta uua contegunt,&ita in amphoras recondunt Quadrantalistud, siue haec amphora, ut ad institutum redeamus pro mensura sumpta capit sextarios octovi quadraginta, ut Festus
testatur,cuius haec Quadrantaluocabant antiqui,que cX Grae
co amphoram dicunt quod uas pedis quadrati, octo 'uadraginta capit sextarios. Haec ille, quod&multis aliis argumentis de quibus infra, probatur. Ipsa autem amphora instrascriptas minores mensuras in se continet,&in has quoque diuiditur,primo in urnas duas, secundo in modios tres, tertio in se modios sex quarto In congios octo, quincto in sextarios octo&quadrapinia' sexto in heminas sex nonaginta,septimo in quartarios centum nonaginta duos, octauo in acetabula treceta octoginta quattuor nono in cyathos quingentos septuaginta sex, decimo & postre ni in cochlearia siue ligulas bis mille trecentas quattuor. &hic sanis Romana liquidorum aridorum l. mensuris,quae pedesti muntur,&infra pedem sunt. supra autem quadratum pedem sive 'amphoram, Culleus est, qui constat ex amphoris uiginti, nec eo maior
53쪽
maior mensura reperitur de quibus omnibus singulatim&distincte tractandum censeo pondus aquae lim cuius'. memsurae tradendum, ut non solum qualia antea fuerint, cognoscere possimus, sed etiam, eas cum nostri temporis mensuris& ponderibus conferendo, discrimen percipere ualeamus. Interim tamen lector candide te haec scire uolo, culleum, amphoram,urna,&congium, liquidorum tantum mensuras fuisse modium&se,
modium aridorum latum; sextarium, heminam,quartarium,ac
tabulum,cyathum,ligulam siue cochlear promiscuo tam liquidorum quam aridorum in usu suisse quod& ex infra dicendis latius apparebit. Vrnam, quae est amphorae dimidium, ab eo dictam putat Varro delin lat. lib. quod in aqua haurienda urine summergendo emergendo has autem non solqm ex figlino opere, sed etiam ex aere&ex parto confectas fuisse, satis aperte legitur, quod promensura lamphorae dimidia probat Fannius, de amphora sic
scribens. Huius dimidium seri urna Columella lib. I a. c. 2 o. Ego tamen, si humida fuerit vindemia, trientem,si sicca,quadrantem medicaminis,in binas amphoras miscere solitus sum, ita ut quat tuor urnarum esset musti modus, urna autem quattuor: uiginti sextariorum. Haec Columella ex cuius uerbis constat aperte , mphoram duas urnas,&sextarios octo quadraginta in se continere. Pro mensura etiam accepit urnam Paulus lurisconsa. tabernae, de fundo instructo sic scribens . Item urnae aereae congiaria& sextaria: quodvi multis aliis argumentis a recentioribus probatum , adeo ut sine controuersia pro ueritate haberi possit. Nec quemquam moueant aduersus hanc scribentium omnium sententiam Catonis uerba c. Is s. ubi in lege uini indoliis uendendi ita scripssit. Vinum in doliis hoc modo uenire oportet. Vini in culleos singulos , quadragenae singulae urnac dabuntur: quod neque aceat, eq. muceat. EX cuius uerbis colligi uidetur, culleum, qui ex amphoris cDnstat uiginti, ut infra suo loco probabitur, urnis una& quadraginta repleri: quoniam id in sua lege ea ratione adscripsit Cato, ut emptori consultum esset propter detrimentum, quod in metiendo uino per singulas urnas empton pateretur ideoq. urnam adi)ciendam putauit, quod& Budaeus alij l. recentiores censuerunt. laborabant enimno parum antiqui,
in mensurando uini culleo uno, unico actu,ut constat e ciusdem
54쪽
Catonis testimonio cap. 1 si dum docet quomodo uini culleian, unica mensura metiri possis. qua de re alibi quod autem pro uase 'On mensiura urnam quoq antiqui usurpaverint, probat idem aio c. a.&Is. ubi in instrumento rustico urnam quinquao nariam requirit quo in loco aliter quam pro uase accipi non potest,quibuscumq. mensuris& ponderibus examinetur sc&eam accepi Plautus in Rud. actu .sce. . dum dicit: Metuo hercle, ne illa mulier mihi insidias locet, Vt comprehendar cum sacra urna Veneria. Nempe optimo iure in uinclis enicet Magistratus, siquis me hanc habere uiderit. Nam haec litteratast ab se cantat, cuia sit.
testatur idem Cato ciap. 3.ibi.Vrnas parteas sex. quod ex aere
rentur,ita inqilat Hamae, urnae oleariae, urcei aquar urnae ui
nariae, alia uasa ahenea Capuae quod Paulus Iuriscons loco' proxime relato testaturi Ex quo Catonis loco olearias Muinariasnas, non easdem fuisse intelliges de quare infra. Rursus &pro uas urnam accepi si e uidetur Proculus Iuriscons . qui uinum,de
anebat, diffusum, is tibi legauerat uinum in amphoris,omne illud quo quod in urnalibus fuisset, legatum esse Labeo,&Trebatius resiponderunt. A qua quidem urna maarium appellari, locum in culina 'balineis, ubi urnae a quatiles crinebantur, dixit Varro deling.Lat.lib. . his uerbis. Praeterea erat tertium a
nas cum aqua positas, ibi potissimum habebant in culilia labio etiam nunc ante balineum locus, ubi poni solebant urnae, tantium liocatur Haec ille . Ex quibus i Glligi licet, urnas de qu
bus Varro ima parte acutas non sitisse, ut crant amphol ac se-rsae cum supra mensam quadratam seruarentur Urnae quoque appellabantur vasa, in quibus mortuorum cineres recondebantur: quarum multae Romae inspiCiuntur, tum ex figulino opere
tum etiam in marmoribus sculptae, cum suis inscriptionibus de quibus meminit Cicero Tusc. i. 'As ' cite o cives his iam imaginis utatam.
55쪽
De antliquid. aridorum' mensuris.
Et Ouidius ad Liuiram: Scilicet exigua cineres condentur in urna. Et in elegia de morte Tibulli: Carminibus confide bonis iacet ecce Tibullus: ViX manet e toto , parua quod urna capit. Vrnae quoque appellantur uafa,in quibus Iudicum suffragia colliguntur Virgil Aen. 6.
Nec uero haesit ne sorte data es sine iudice sedes. Quaesitor Minos urnam mouet ille silentum Concilium q. uocat, uitas q. e crimine discit. Haec urna, retenta supputatione, quam infra de sextario tradam, uino defaecato , non crasso, non cocto, non nigro, aut aceto, uel aqua pura plena, pondo librarum quadraginta fuit secundum quam rationem, amphora in podo octoginta librarum fuisse constat: ut infra latius probabitur.&striathae duae liquidorum mensurae tantum, ut praedixi. Modius, qui aridorum tantum est mensura, Min quo secunda est ab amphora diuisio, amphorae pars tertia est tres enim modijamphoram unam constituunt, ut Fannius testatur de amphora loquens, ut iam dixi.
Huius dimidium ferturna, ut&ipsi medimni Amphora, terque capit modium, sextarius istum, Sex decies haurit, quot soluitur in digitos pes . A qua sententia nullus ex his, quod mihi uidere licuit, di edit. Quod est et aridorum mensura, passim legitur sed, ne sine auctori tate pertraseam, probatur ex Varrone de re rum ib. I. cap . ubi ita Seruntur fabae modii in iugero quattuor, tritici quinque,o dei sex, farris decem , sed non nullis locis paullo amplius aut mi nus . lib. 3. c. 5. Ordei pavonibus singulis mensibus singulis modi singuli Martialis, epigr. in Crispum: Quando fabae nobis modium farris q. dedistiqCum tua Niliacus rura colonu Sciret. Horum quidem modiorum quattuor tritici , erat seruorum de mensum, ut dicit Terenti interpres in Phorm actu. I. sce. I.&Cato cap. 66. his uerbis. Familiae cibaria qui opus faciant per hiemem, tritici modios quattuor, per aestatem modios quattuor semis . quibus quidem singulis seruis, ultra tritici mensuras praefatas, olei mestruum sextarium,&salis annuum modium Cato at tribuit,
56쪽
tribuit, dicto coss. A quo modio Modiales aulae sicalices dictI
sunt, quod sexdecim sextariorum, idest modij capaces essent.
Plautus in Capi actu q. sce.ult. Aulas calicesq. omnes confregit, nisi quae modiales erant. Inde &Sesquimodius, pro modio & semis. a Varrone de re rust. dictus, lib. I. c.7. quide uinearum recta ordinata dispositione tractans, quantum illa a confusas inordinata infructu differat, sic scripsit Hoc licet conieetura uidere in aliquot rebus, ut nuces integras, quas uno modio comprehendere possis,quod put mina suo loco quaeque habeat natura composita, cum easdem, si fregeris, uix sesquimodio concipere possis. Et c. a. de medica
loquens. In iugeru unum, si est natura temperata terra,scribunt opus esse medicae sesquimodium. Hinc a modio Trimodium de quo Plinius lib. 33. cap. I. de usu anulorum loquens Promiscui autem usus alterum secundo Punico bello neq enim aliter potuissent trimodia illa anulorum,Carthaginem ab Hanibale mitti. Meminit quoque Columella lib. I a.c. I9. Funiculi quoq.fiscellis,&lora trimodiis. Et c. o.tradens quo modo oleum fiat:Tum c lae corbulae decem modios, Trimodiae satoriae quibus districta bacca suscipitur Hactenus ille.Trimodia uero satoria, accestus est metae in uersae similis,quem alatior parte collo suspensum &funiculis seu loris alligatum,ima acuta parte ad sinistram manum reuoluta,qui hodie quoq seminant plenum,semine ad semen iaciundum portant Modios autem mensurales semodios, de quibus statim, non ex opere figulino, ut amphorae, sed ex ligno fuisse crediderim, iraeserratos, ut hodie quoq. mensurae,qui bus arida metimur, Romae pro maiori parte conspiciuntur, ex Catone cap. 3. qui inter uineae instrumenta, modium prae se ratum unum, semodium unum requirit. Nam nisi lignei suissent, uix est ut praeserrari potuissent, aut praeserratione indigerent. Constat autem modius iste ex sextariis sexdecim, ut ex Fannio probatum est, & facile ex calculo colligi licet nam cum amphora constet ex sextarijs Octo, quadraginta, ipse l. modius amphorae sit pars tertia, modico negotio dignoscitur sextariorum seYdecim esse Pendet autem, si eius capacitatis uinum purum aut aquai pura appenderetur, retenta supputatione praedicta libras sex uiginti,& librae bessem nam pondus tritici, uel ordei aut farris,uci aliorum scium um, certa ratione pro mensura tradere absurdissimum
57쪽
dissimum puto cum non solum frugum pondera pro regionibus mutentur,4 uarient, sed etiam eiusdemmet fundi semen a semine eiusdem generis podere discrepet , ita testante Columella lib.
2. c. 9. cuius haec sunt. Collis enim quamuis granum robustius aliquanto, minus tamen tritici reddit. Quem&Palladius lib. I. c. 6. secutus est,& re ipsa dignoscitur. Mitto annorum temporum qualitates cum ii rubigo inciderit, quincta parte: amplius ponderis dottimentum accipiat. Ex quibus constat, ex seminibus nihil certi, ierpetui ponderis aut mensurae statui posse: ea, quae Plinius lib. I 8.α7 de tritici pondere diuersorum locorum tradidit, non praecisse, sed a communiter contingentibus intelligi
Semodius, modij est pars dimidia, amphorae sexta, in quo est, ut dixi, tertia amphorae diuisio, dictus,quia semis est modius se eni in pro semis antiqui in his frequenter usurpaverunt, teste Varrone de ling. lat.lib. . cuius haec sunt. Sem uncia, quod dimidia pars unciae se ualet dimidium, ut in selibra,& semodio Haec ille Desemodio quoque meminit Cato cap. ulti de salsura pernarum his uerbis Salis Romaniensis moliti in singulas semodius. Idemq. Varro de re rust. lib. 3. c. 8. In uicenas centenas turtures scre semodium aridi tritici semodio autem semodialem placentam Cato appellauit c. 83.constat autem ex sextarijs octo,d aridorum est
Congius, in quo quarta est amphorae diuisio, est ipsius amphorae pars octava, liquidorum tantum mensura, constans e sextorijs sex a quo congio sextarium nomesumpsisse Fannius testatur. Adde duos chus sit uulgo , qui est congius idem, A quo sextarij nomen fecisse priores Crediderim, quod eos capiat se congius unus. Ex cuius Fannisuersibus, sententia eorum confundi uidetur,qui primas seYtario tribuere uelle uisi sunt: cum liquido appareat, si Fannissententia, ut arbitror, uera est sextarium ab alio brinari, nempe a congio, cuius ille sexta pars est, & non ipsum,alteram supra se mensuram formasse. Quod congius esset uini mensura,pro bat Paulus ruriscons loco supravi infra de sextario a me relato, in quo conglurn, urnam, eXtarium inter instrumenta tabernae cauponae connumerat Plinius quoque hoc probat lib. I .c. I 6.
de uinis ficti iij loquens Proximu si te mitissemine maturo cum ipsa
58쪽
ipsa stipula ibramri quadrantem in congios duos musti mac rato, post septimum mensem transfuso. Et paullo post Graeci uero alio modo, ramis teneris cum suis folio in albo musto decoctis tusis libram in tribus musti congiu desertiefaciunt. Quod
rabo, probat Liuius lib. s. Et congijoles in uicos singulos dati. Sed si reperero, o sancta Fides, Mulsi congialem, plenam faciam tibi fidesiam 1 autem tibi faciam uerum ego mihi bibam,
III IEQ ψη i irium munus appellatum est, quod po
pulo dabatur, de quo abunde Budaeus, ceteriq. iuniores. Hinc&Tricongium appellatum fuisse Torquatum Mediolanensem Tiberio imperame, resert Plinius lib. c. 22. his uno cognomen etiam Nouellius Torquatus Mediolanensis, ad
unde' cognomen illi fuit, epotis uno impetu,speetante miraculi gratia Tiberio principe.Hos autem congios puto suis se in communi usu ut plurimum ex aere,ut infra de sextario dicam, ubi sormam in Capitolio positam temporibus Vespasiani , Titi Imperatorum demonstrabo. Congius autem uino puro aut aqua pura plenus librarum pondo decem fuit, ut ex supradi infra traditis constat, &inscriptio praedicti congiitestatur Sextarius, in quo quincta est amphorae diuisio, qui est, ut dixi congi pars seXta,amphorae uero octaua,4 quadragesimaan vathos duodecim instar assis diuisus fuit, ut Fannius testatur Quod si mensurae pondus componere fas est Sextari cyathus pars est, quae est uncia librae. Hic Fannius citius carmina nonnulli Prisciano falso tribuerunt Rhemmus Fannius Palaemo appellatus est, ut eius inscriptio in fine operis CornelisCelsi notata demonstrat ne quis ulterius quis nam suerit,&quo tempore claruerit, haesitet de quo Pli mus lib. q. c. q. las uerbis. Sed maxima eiusdem Sthclen opera maenini Palaemoni, alias grammatica arte celebri, in hisce uia ginti annis mercato rus D C. nummum, in eodem Nomentano decim lapidis ab urbe diuerticulo,&quae sequuntur de quo
59쪽
De antiq. liquid aridorumq. mensuris. I
etiam meminit Crinitus de poetis latinis lib. . in uita Lucani a
cuius praeceptorem in grammatica suisse asserit Rhemnium Palaemonem, qui principem locum inter omnes grammaticos tenuit. Ideo l. eius carmina inter Prisciani opera, qui de ponderibus scripsit, a benignis librarijs, Forsan ab ipso Prisciano me
perirent, si sola uagarentur inserta fuisse credendum est. Non igitur ignotus est auctor, ut quidam existimauerunt, sed celebris, xqui selicissimis temporibus floruit. Vt igitur ad seXtarium redeamus , is capit e minas duas, quartarios quattuor, acetabula octo , cyathos duodecim ut instra per singula probabo. Quod autem fuerit mensura liquidorum, costat apertissime ex his, quae a Portio, Budaeo, reiciato, ceteris'. recentioribus tradita sunt, nempe uini uenalis ex prati primo serm. fat. I. Nescis, quid ualeat nummus, quem praebeat usum,
Panis ematur,olus, uini seXtarius.
Paulus Iuriscons. l. Tabernae, de stando instructo, Tabernae cauponae instrumento legato, etiam instititores contineri,Neratius egistimat sed uidendum est , ne inter instrumentum tabernae, instrumentum cauponae sit discrimen ut tabernae non nisi loci instrumenta sint, ut doliaria vasa, uectiones, ancones, calices, trullae,quae circa cenam solent trai ci, item urnae aereae,& congiari , sextaria, finitia cauponae autem cum negotiationis
nomen sit etiam institores. Haec ille. Quod olei fuerit mensura, non tamen uenalis, quia, uenale oleum non nisi pondo, uel libra mensurali uendi, memini me legisse probat Cato c. I s. qui inter instrumenta caeliae oleariae requirit amphoras olearias duas,
urceum aquarium unum, urnam quinquagenariam unam, sextarium olearium unum. Et c. 66. de cibarijs familiae loques Oleum dato unicuiq. sextarium, ut supra de modio retuli. Quod sextorius quoque mellis salis δε aquae fuerit mensura, probat Columella lib. I a. c. as de aqua salsia uel muria ad uina condienda loquens. Sic curata cum fuerit aqua, in modum defruti ad tertias decoquenda est a iij citur autem in aquae dulcis sextarios quinquaginta, salis sextarius, mellis optimi unus sextarius. Idem eodem lib. c. a. de aqua mulsa Veteris aquae sextarium cum libraimellis miscent non nulli autem cum austeriorem escere uolunt gustum, seXtarium aquae cum dodrante podo mellis diluut, Mea portione repletam lagaenam, gipsitam l. patiuntur per caniculae
60쪽
naculae ortum in sole quadraginta diebus esse. Et paullo post:
einde, cum refrixerit, siue dulciorem mulsum facere uolunt, duobus aquae sextarijs sextarium mellis permiscent: si uero austeriorem,sextario aquae dodrantem mellis admiscent:& hisio tionibus factis in agenam diffundunt. Quod misi aliorumq.aridorum mensura esset sextarius, duobus tantum locis ad probandum contentus ero,cum mille legentibus se offerant Columella lib. I. c. ulla de napo &rapa Iugerum agri, quattuor sextarios si minis eorum poscit Plinius lib. I 8. 7 de milio Indico loquens: Ex uno grano terni sextari gignuntur. Cuius autem ponderisit latius uano puro,uel aqua pura, uel etiam aceto plenus fuerit, uarsea Pomo Iudaeo, Alciato,ceteris'. iunioribus traditum est adeoque controuersum, ut fere tot suerint sententiae, quot scribentium exstiterunt capita uerior tamen sententia est, eum fuis- leunciarum ponderalium uiginti, siue puram aquam,aut purum uinum, non tamen nigrum, crassium, siue etiam purum acetum nam inter ista discrimen nota dignum non esse constat appendamus. Hoc enim probatur primo auctoritate Dioscoridis uiri sane doctissimi. in scribendo solertissimi,4 medicae artis periti cuius dicta cum libello deponderibus, mensuris,qui sub Gai m nomine circumsertur, quemq. de Graeco in Latinum nouissime transtulit O imus praeceptor meus Andreas Alciatus Dioscondis autem uerba, quantum ad rem attinent, haec sunt. erantium, idest amphora, habet libras octoginta, Urna libras quadraginta, Congius libras decem, Semicongius libras quinque, Sextarius libram unam,uncias octo,Hemina seu Cotylium cias decem:Acetabulum,quarta pars heminae, habet uncias duas lumis Cyathus sexta pars Heminae, unciam unam semis,4 scri pulos quattuor:Chaem quae est cyathi pars quarta,habet drachmas tres, scripulum unum. Id autem est cum aquae tum aceti pondus,aiunt l. pluuialis aquae adimpleri vasculum,certissimamque hanc esse ponderis rationem. Haec ille. Qui paullo post de mel-ie sic Mellis amphora habet libras et o Vrna sexaginta, conpius libras quindecim,semicongius libras septe emis, sextarius libras. duas semis, hemina libram unam uncias tres quartarius habet uncias septem semis, acetabulum uncias sex semis,&drachmas duas,cvallius habet uncia duas semis,chaeme, quia quarta pars est cyallu, drachmas quinque Hactenuo ille: cum quo, luantum ad