De verborum lusu apud Aristophanem

31쪽

Atque in his quidem verborum lusibus Π0n St, in quo non reperiatur 'cabulum vere ambiguum. In reliqui autem, quos etiam denotabo lusibus ambiguitas illa similitudine quadam continetur, velut inaqu. 88 210-2II αἱ κε. μη θαλ*θῆ λογοις.

ita a poeta dicitur, ac si ab α κε ducatur Vocibus igitur ι κε efficitur, ut verbum iκαλλειν, etiamsi non sit ambignum, tamen ambiguum videatur. Ac tales plerique sunt inter eos lusua, quuSaddam infra. Sunt vero etiam, qui sola voeabulorum similitudine vid0antur risum movere, ut celeberrimum illud χέσαιτο α ε μαχέσαιτο in qu vs. 1057). Fit denique, ut similia illa v0cabula cogitentur tantum et videantur audiri, quamquam non audiuntur. Quae cum Supra pluribus explicaverim ci quae de Equ. v. 55 μαζαν μεμαχοτος κτλ. disputavi), nihil impedit, quominus omne lusus, qui ex tribus his exemplis intellegantur, promiScue perscribam. . L. igitur in ch vss. 82-83 ὐγῶν - ξυνήγαγεν, 270 μαχῶν καὶ Λω

δηριον - δῆριον διιστάναι, 42-4 Θεωρος - κορακος - Θέωλος

32쪽

-1129 κωλῆς - σκεχαλία 11ῖ0 113 σπλάγχνων - σπλάγχν Perscriptis his verborum lusibus simplicibus et compo8itis, quos quidem viri docti invenerunt, omnibus, operae pretium for-8itan viderer facere, si, cur hunc vel illum versum alterutri lusuum generi attribuissem, paucis explicarem. Nam cum haud levis plerumque sit momenti, utrum simplicem lusum dicas, an compositum, quippe cum totius versu ars et natura quodammodo inde videatur pendere, dubium non est, quin, quo qui rerum Aristophanicarum sit peritior, eo is ad hanc ipsam usuum distributionem animum advertat acrius, singula perpendat diligentius,

33쪽

probet alia non sine haesitatione, alia vituperet vehementius. Neque tamen id adeo verebar, ne, quot cuique lusu aut implices aut compositos falsi, dixisse, tot ego Aristophanis facetias male interpretatus esse viderer, quam ne multo venus in quibus nihil acetiarum inesset, inter lusus retulisse, alios, qui e88ent reserendi in hoc vel illud usuum genus, neglexi8Se putarer. Itaque quamquam non facile est diiudicatu, utrum Simplex statuatur an comp0Situ Verborum lusus, velut in Ach. vss. 808-809:

in quibus si compositum verborum lusum dicas inesse, κατέτραγον ad ραγασαῖα ita refertur, ut non versum priorem, sed poSteriorem demum risu conSequatur in multo tamen etiam magis, utrum omnino alteruter lusus inesset, nec ne multi in versibus ambigi vid'bam. Saepe enim praesertim in immutatis verbis incerti haeremus quibus quae deamus contineri perspicimus statim utrum in lusibus annumeremus, an in alio quodam ridiculorum genere, haud raro dubitamus. Quod ut illustretur exemplo cci ver- Sum 2b3

. τα τρυβλια κακως κεραμευειν, τὴν δε πολιν ε και καλως

cum acis AS 250-25 conferam qui sunt: Πολ. ic Σικελία, καὶ συ δ' ως ἀπολλυσαι.

Tovr ολ πολις ταλαινα διακναισθησεται.

Qu0 VerSu8, si qui vel primum attigerit, statim verbum διακναίειν ioci gratia a poeta adhibitum esse intelleget, ac si de caseo illo Siculo ageretur, cuius mentio iam fit in V aes p. 8s 838, 897, 9l1. Sed cum vox Σικελία ho loco voci τορος vicem non gerat, non duplex his in versibus latet sensus, sed verbum modo διακναίειν a ca8e terendo ad civitatem evertendam translatum St. In Ecclesiagusarum autem versu 2b κεραμετειν, quo proprie utimur, cum ad ollas descendit oratio, non hoc solo sensu, Sed translata etiam ad rem publicam gerendam notione usurpatur. Duplex igitur est in hoc versu unius verbi sensus cum duobus iisque diversissimis nominibus coniuncti Quam ob rem, quamquam non erat plane necessarium, non tamen iniuria hunc versum ad

34쪽

lusu simplices ascripsi. amquo ea in enumerandis Aristophanis verborum lusibus ratione utebar, ut, qui ioci aliqua ex parte verborum lusus viderentur dici posse, eos omnes inter lusus benigne reciperem Largior enim et copiosior his in rebus, quam tenuior et astrictior videri malebam. Nihil vero secius multas, ut de tidem dicebam non temere, haec usuum disquisitio cautiones habebat. Quid quod annominationes tum sunt inter lusus referendae, tum non sunt Annominationem enim dicimus, cum plures iter e 'el Syllabae eundem sonum reddunt. Quod si fit in verbis relatis contrarie, ' verborum gignitur lusus, ut in ch. 88. 122-l 123 κιλλι ντας - κριβα-ας si carent verba sale, dummodo sint similia, laudari tamen potest annominatio. Quam ob rem, cum non raro utatur Aristophanes his elocutionis ornamentis, addam etiam ex hoc figurarum genere nonnulla, ne quis usuum copiam hinc augeri potuisse contendat; cs igitur in Ach. VSS. 222 γεροντος οντος, 303 λογον λεγοντος, i τῶν λόφων καὶ τῶν λοχων et v. 074), 688

θήγοντος δοντα , 1001-l002 αξεις καὶ φολάξεις , in Thes m. S. 793 μανίας μαίνεσθε, in Lys. 8. 350 πόνον πονηοοί , quae si quis discernere et diversis etiam nominibus appellare velit, ad Hermogenem. Quintilianum, vel ad ipsum Cicer0nem confugiat. )

quas Graee ἀντίθετα nominisnt, eum contrariis opponuntur eontraria. Cic. r. 0. .. .

of sinsilii Com III p. 618 Νon sine comie quodam lepore eadem parochesi usus est Aristophanes te. y ef. quae Hermog. in i IV. περ ευρέο εμιν diei περὶ παρ -

Ξενοσωντι, πειθε τον Πειθιαν. Idem sere A quiba Romanus dieit in libro quid Iguris sententiarum et elocutionis inseribitur, sub voee παρωνυμία sileVis immutatio. Hae figura ita ornat orationem, ut in nomine aut in verbo, interdum syllaba, nonnunquam litora immutata diversa signissesit. Ut si velis si enuntiare, Praetor ille, vel potius praedo sociorum. Id sin publ.Dj0jtjgo by

35쪽

Nos ea tantum cura exercebat, ne quis hos verborum lusus putaret. Partim enim vel plane sunt fortuita, ut οργ' ἀπομορχθείς, strum etiam ita fere necessaria, ut vix, si velis, pos8is evitare, Velut μανίας ριαίνεσθε. Quam ob rem vix inter figuras haec omnia videntur eSSe referenda, nedum inter lusus, quibus nil est, u quis Aristophanem minus aequaVerit.

Quod si qui tota mente comprehenderit, facilius verborum lusus a reliquis ridiculi dignoscet, quam si omnia grammaticorum schemtata et de figuris praecepta edidicerit. Sensum enim aliquem in verb0rum lu8 inesse aut, si non insit, videri tamen debere inesse meminerit. Decipimur enim, cum luditur verbis ' Neque est omnin verborum lusus, quo non decipiari8. Itaque ubi dicit Aristophanes Ποττος ἐξωμματωται, quamquam aut de eo recte dicitur, qui culorum acie privatur, aut de e0, qui reStitutis oculis videre coepit, tamen, quoniam in luti versu 35 alterum modo cogitatur, neque habet enSum Ver8us, si utraque, quam diximus, significatione hoc verbuni accipi debere c0ntendas nemo verbi clusum illic latere putabit. Gec putavit

Rutili ius Lupus sub Oeo παρι, μια in lib. I. 0 g. seni et eloe.):-Ηo aut uddenda aut mutanda ut porrigenda aut ontrahenda tiara vi syllaba fieri consuevit. Custodiam saerorum non honoris, sed oneris esse existimavit. Idem in c. 21 lib. IV. qui si ad Herennium inseriptus de annominatione legitur, quam παρονομα λίαν Graeei Vocabant: An noministio est, eum ad idem verbum et ido nomon aeceditur ommutation unius iteras, aut literarum syllabae aut syllabarum, aut ad res dissimiles similia Verba uecomodumtur, ut venit a te antequam Romam venit sqq. ' Multa his de rebus Quintilianus

egit in inst. r. lib. IX. Ap. 3, qui etiam παρισα ὀμ οεοτέλευτα, μοι Oπτωτα

solis distinxit de quibu etiam Aloxandrum 6 Zonaeum, alios, qui περ σχηματων seripserunt iuvabit contulisse.' Aliquid rauidae exie depromam, qui haec

es Aristot Rhet. II 11. . . τὼ παρὰ γράμμα σκωμματα ἐξαπατα γαρ et quas supra diximus pag. 15.

apud algium in om VIII p. 475-4784 687-688 apud Spongelum in rhet. gr. Vol. III p. 35-3 et 168-169.

36쪽

-32 quisquam. Certissimo enim exemplo et in quo explicando minima foret interpretum dissensio, utebar miti vero sunt inter eos Versus, quorum vim et leporem'. D. in verborum lusibus positam Sse putaverunt, quos aut neges esse ioculares, aut in quodlibet ridiculorum genus malis coniicere. )

Quorum nonnullos tractabo deinceps Ad Vesp. 88 9-i2:

Nucr vκ ἀλύ πνος ι Ἀχει τις ἐκ Σαβαζίου. Σαν. 'ο αττον f ἐμοὶ βουκολεῖς Σαβάζιον. κἀμοὶ γὰρ ἀρτίως ἐπεστρατε σατο Μῆδος τις ἐπι τὰ βλέφαρα νυστακτης πνος κτλ.haecce I. Richterus annotavit: ,κῆδος schol. ἡ προς τὶ Σαβάζιος Λιονοσο Thracum, ειπε καὶ Ἀητος το Μῆδος, ἀντὶ του ἐχθρος. Ρeregrini enim nominibus utuntur. Verum etiam onorum lusum

hic deprehendas, quas Σαβάζιος sit ὀ πολλὰ βάζων et Μῆδος

μηδομενος. Ceterum videtur poSterius esse, ut supra dicto ἀπομερμηρίσαι respondeat. Vigilia enim longinqua ad meditandum pariter atque ad cogitandum nutandumque impellit utrumque. Quae alte sunt petita et ne necessaria quidem cum, quam Scholiastae ad explicandos hos versus attulerunt, videantur Sufficere. Annotavit idem . . ad eiusdem sabulae versum 257τον πηλον σπερ ἀττάγῶς τυρβάσεις βαδίζων praeter alia, quae magna cum industria collegit: Nostro loco non solum cum ave palustri senes comparantur, Sed inest quoque Sonorum lusus ἀτταγῆς ἄττα. μQuae addidit: Quin etiam avi comparatur, quod Sene cruribus ingredi tenuibus solent gressuque trepido atque infirmo, lauda-

Ipso stiam Romanorum loquendi usus nonnunquam V Im sententias obscurabat. Utimur enim ludendi, alludendi verbis et ipso etiam lusus nomine, ubi nobilissimum illum, quom aut verbi aut verborum lusum, aut simplioemaut eompositum esse et aut ambiguis contineri verbis dicebamus aut similibus, nequaquam significamus. Nec tamen ulla inde oriebatur diffiduitas. ain ubi A. Husileriis, ad Ach. g. 1053 ε τον ἀλαβαστον κυαθον εἰν ἐνης , annotavit: ,alludit poeta . . ad unguenta, quibus sqq. ', vel . . Fritggehius ad Ran. vs. 100 αἰθέρα Λιος δωμάτιον χρονου ποδα -Itaque iniusta et toto genere ieiuna videtur ensura lususque iste Comici, vel idem ad Thogm. vss. 118 117 κληζουσα - λβιζουσα ἡ Εtiam lusum istum sonique similitudinem studioso quaesivit personatus Agatho', alia quaedam, non verborum lusus in Thesm. . l. pareohsain designari facile intellegimus. Dj0jtjgo by

37쪽

mus. Re vera enim haec nonnunquam inter senes et attagenes intercedit similitudo. Neque tamen eo magis cogimur, ut Homeri illud αττα γεραιέ in mentem revocemus, praesertim cum, Si esset hic Verborem lusus, non vox M α, quae non habetur hoc loco, sed vox απιταρος ridicula redderetur, cum tamen, si voluisset ludere posita, non attagenes, sed enes fuisset illusurus.

Tortium addam e Vespis locum a versu 358 usque ad 364, quos hilocleo recitavit: κοοδείς μ 4ψο-ete u ἐξῆν ριοι

φευγειν ἀδεῶς νον δι ξον πλοις 360 ανδρες οπλιται διαταξαμενοι κατὰ τὰς διοδους σκοπιωρουνται, et- δι- -τῶν ἐπὶ ταῖσι θέραις ωςπερ με γαλῆν κρεα κλώρασαν

364 τηροοσιν έροντ' ὀβελίσκοος. Denuo I. Richter editionem evolve, in qua haec habentur adus. 364: Ludit oster verbis βελίσκοος et πλῖται v. 360, quod

Servo Verua gestantes honesto militum nomine appellat. Fallitur. opinor, Vir prae ceteris acutus. Nam si esset hic verborum lusus οπλῖται - βελίσκους, οπλιται nomen explicavi88et poeta, ac si essent ,οβελιται. Neque tamen haec inter voce οπλῖται et ὀβελίσκοι similitudo tanta est, ut ultro nobis s. 360 legentibus sese offerat. Quatuor igitur versus recitantur, priusquam voce βελίσκον Similis illius nominis commonesimus. Tum autem vocis πλῖται memoria iam evanuit. Nam cum, qui audiunt versus 359 et 360 ,νον δι ξονοπλοις ἄνδοες ὁπλῖται διαταξάριενοι πλίτας delycleonis servos dici putent, quod ὁπλοις armati seni egressus explorent et custodiant, alteram huius vocis Ἀπλῖται explicationem non exspectanti

Ν0 magi8, quam hic lusus, placuit, quem idem . . in Vesp. s. I sibi videbatur invenisse. En versus I et 7 18:

δοσαν δ' υπώποτε σοι πλην προοχὶ πέντε μεδίμνοvς, και ταυτα μολις ξενίας φευγων λαβες κατὰ χοίνικα, κριθων.

Ad quos haec I. Richterus: κρει'ων cum μεδίμνους coniungendum possit etiam cum χοίνικα aut cum ἔλαβες. s. Eng. Τhesm. 811.Ludit verbo κριθων, quasi dicat παρὰ τῶν κριτων, cum proxime antecedat ξενίας φεογων κατὰ χοίνικα vero idem valet, quod no-Strum sequanisWelse. At cur ταφὰ τῶν κροτέον intellegamus, requiritur am praeterquam quod, si i κριταί frumenta civibus dis-

38쪽

pensabant, ipse Philocleo inter hos annonae praefectos recipiendus erat erat enim vel δριμοτατός τις κριτης - nihil nostra refert, ut verba ξενίας νεογων accuratius interpretemur. Per se enim plana sunt, nec pluribus opus est Sin autem κριθῶν vero sensu accipimus et ipsam huius vocabuli in fine totius sententiae collocati vim et sedem consideramus, non dubitamus, quin poeta egentiores cives vili hordeo, ditiores tritico πυροῖς, donatos significaverit. Quae tantum virum certe non latuerunt apud Bothium enim leguntur, qui haec annotavit: Igitur triplici tum fraude populum circumvenerant pessimi demagogi primum non frumento, qu0d promissum erat, dividendo, sed hordeo, tum sqq Quae diligentius fere etiam a Droysen exarata reperies. Taceo reliquos. Benigne enim ipseM. Richterus concedet, se in indagando hoc lusu nimis sibi indulsisse: Nonnunquam, utpote in re dissicili, ipse I. Richterus, utrum lusum verbis statueret contineri nec ne dubitavit. Haec enim ad Vesp. 88. 493-495 annotavit: ,Νοta quoque χασκει et χαλαρα vicina. In versibus 276 et 32, qui sunt: ἡῖ προσDo D

ambiguam putavit.' Quae non magis possunt concedi, quam quae

παντα καὶ σποδειν de lusibus, qui his in verbis haberentur, disseruit. Neque tamen his in versibus illustrandis horabor ad finem enim propero, sed ad eos versus pergere satius est, quibus explicandis operae pretium facere videar. tenim dii sunt praeter hos, de quibus egimus, versus, quos I. Richterus ambiguos esse censuit. Quos perscribam diligenter atque illico ac vss 12-21:

39쪽

Ad quem versum 1 haec mirabundus lege a V. . annotata: animadvertas Verborum lusum τετριμμένης v. 12 et τετρημένην, eo maiorem, cum itacismi defensor eris. Quem lusum, quamquam vel ipsa, quae inter duo illa verba interposita est, novem versuum serie impedit, quominus simillimi cuiusque vocabuli retineatur memoria, tamen forsitan condonarem Richtero, si aliquo modo versus 1 ad 13. ridicule referretur. Sed cum quaerite consorte servus alter, undenam nasum emat non perlaratum, nimia odorum iocose queritur molestias, quos Ossae illas toties iteratae spargant. Non igitur locus, qui est in s. l, cum putidissim ill vs. 12 cohaeret, sed ad ἐτέραν, ἐτεραν, χἀτέραν μοι χἀτεραν, σολλαβων την ἀντλίαν multo magis pertinet. Itaque ut urundae illius e stercore asinino paratae post versum quartum non ampliu8 meminimus, ita etiam versuum 2 et 3 proximo illo, qui versu 14 continetur, ioco excidit memoria. Ad mundiora tandem deveniamus 'unt in acis comoedia senum versus 335 0 336:ηδομαι γαρ καὶ γεγηθα καὶ πεπορδα καὶ γελῶ καλλον γ τὸ γῆρας ἐκδος ἐκφογων τὴν ἀσπιδα, quem versum iam Florens Christianus sic est interpretatus: Et haec translatio est a serpentibus, qui senium ponant. Videtur autem senium pro bello dixisse, quia nihil aeque pacis amantes colonos contristat et marcescere facit atque bellum. Unde postea ait: ἁπαλον u δοις καὶ πολ νεωτερον loquitur enim horus senum, at cum ait ἐκφογῶν τῆν ἀσπίδα dupliciter alludit in homo nymia ἀσπίδος et ad serpentem et ad clipeum. male ille quidem iEn hic est verborum lusus: ερ- ων 'ἄλλον ἄν ῆδοίμην ἐκφορον τηνδ.

40쪽

-πόδα, et ἀσπὶς ἐκδοσα το γῆρας, sed quae leguntur apud Aristophanem: ῆρας ἐκεις .... ἐκφογὼν τὴν σπιδα doctissimum illum

facetissimumque Gallum opipare fefellerunt Tantum enim abest, ut ἀσπιδα illic duplici notione dictum sit, ut, si de serpente velis cogitare, totus careat versiculus sensu. Quod detrimentum ne caperent Aristophanis laudes, in Aristophanicorum virorum civitate consules debebant provideret Reperiebantur etiam a VV. DD. nonnulli verborum lusus in hesmophoriagusis, veluti in s8 449--452, qui sunt:

quibus in versibus ut ημικάκως liud contra Lobeckium defenderet, ouδ' ἐς 1μισο voci illi ημικάκως oppositum esse dixit F. V. Friis- schius. Cui viro praeclaro, quamquam quae disputavit de sorma ηρεικάκως plane assentior, tamen in quo dicit ludere his verbis Aristophanem, fidem non habeo. Nam nisi forte putat aliquis eam mulierem, quae antea μικάκως vitam Sustentavisset, postea verone dimidiam quidem corollarum partem vendidisset, significavisse se ne quartam quidem, quo ad vivendum opus esset, quaestus partem labore suo sibi potuisse parare, non fit, ut verbis a mκάκως et ἐπισο lusisse Aristophanem dicamus. Tantum vero abest, ut de quarta illa victus parte quidquam cogitetur, ut vix ipse mihi persuadeam tam insignem Thesmophoriagusarum interpretem in istum errorem incidere potuisse, praesertim cum neque μικάκως similis praesidii indigeat et totius loci sententia tam simplex tamque plana sit, ut explicatione facile supersedeamus. Iam pridem enim quinque liberorum mater misere vixerat; postea eius etiam e

habebat. Quid praeter hoc y Ubinam lusus iste Non est, mihi crede, aut si est, Aristophane erat indignus. Implicatior quaestio est de hesm. s. 12:ω χρονιος ἐλθων τῆς δάμαρτος ἐς χέρας.

Ac sic quidem hic versus in editionibus, quas quidem ipse inspexi, omnibus legitur Cod autem Aug. scriptura est ἐσχάρας; Bern. Iunia ex Urb libro m. s. exhibuit ἐς χάρας. In Ravennate c0d.,

si quidem I. Behkero fidem habemus, si χέρας legitur in v. 912); sic enim ille tacite edidit laverniatus autom ad s. 16 sim haee