장음표시 사용
701쪽
1 Caeteriim dubium non est, quin is quoque
qui tuitu domini contraxerit, cuique institoria vel exercitoria actio competit : de peculio , deque eo , quod in rem domini versum est, agere possit. Sed erit stultissimum, si omissa actione, qua facillime solidum ex contractu consequi possit: sie ad dissicultatem perducat probandi in rem domini versum esse, vel habere seruum peculium, & tantum habere , ut scili dum sibi solui possit. Is quoque, cui tributoria actio competit, aeque de peculio 8c de in rem veroso agere potest. Sed sane huic modo tributoria expedit agere , modo de peculio , & de ili rem verso. Tributoria ideo expedit agere , quia in ea domini conditio praecipua non est , id est , quod domino debetur, non deducitur , sed eiusdem iuris est, dominus, cuius & creditores. At in actione de peculio ante deducitur , quod dominu debetur : & in id, quod reliquum est, creditori dominus condemnatur. Rursus de peculio ideo expedit agere , quod in hac actione totius peculi j ratio habetur: at in tributoria eius tantum , quod negotiatur. Et potest quisque tertia forte parte peculi j,aut quarta, vel etiam minima negotiari : maiorem autem partem in praediis', vel mancipiis , aut scenebri pecunia habere. Pro ut ergo expeὸir, ita quisque vel hanc actionem, vel illam eligere debct. Certe qui potest probare in rem domini versum esse : de in rem verso agere de
s diximus de sertio & domino , ea 'em, intelligimus de filio & filia, & nepote & nepte, &patre auove, cuius in porcstate sunt.
I Illud proprie seruar ir in eort persona, quod senatusconsultum Macedonianum prohibuit,
702쪽
mod cum eo, qui in alien .pot. est,sc. 63s
mutuas pecunias dare eis, qui in potestate parentis sunt : & ei qui crediderit, denegatur actio tam aduersus ipsum filium filiamve , nepotem neptemve
siue adhuc in potestate sint, siue morte parentis, vel emancipatione suae potestatis ei Ie coeperint ) quam
aduersus patrem auumve : siue eos habeat adhuc in potestate , siue emancipauerit. Quae ideo senatus prospexit, quia Lepe onerati aere alieno creditarum pecuniarum, quas in luxuriam consumebant , vitae parentum insidiabantur.
8 Illud in summa admonendi sumus , id , quod
iussa patris domi nive contractum fuerit , quodque in rem eius versum erit : directo quoque ponse a patre domi nove condici, tanquam si principaliter cum ipso negotium gestum esset. Ei quoque, qui exercitoria vel institoria acti e tenetur , directopo Ie condici placet: quia huius quoque iussu co tractum intest igitur. Superiori titulo generaliter dictum fuit de actionibus:
iam specialiter agitur de his actionibus, quibus conuenimur ex persona eorum, qui sunt in nostra potestate. Quemadmodum autem cum ex noli a persona conuenimur ; vel agitur 'ex nostro contractu , ves ex nostro delicto : ita etiam ciIm ex persona filij vel servi conuenimur, aut actio illa est ex contractu , aut ex delicto. Ex contractu sunt hae actiones, quod iussu , exercitoria , institoria, tributoria , de peculio, & de in rem verso , quae hoc titulo declarantur. Ex delicto autem sint actiones noxales, de quibus est l. . sor. Nota igitur I. actiones huius tituli esse ex contractu. Appellatione autem contractus intelligo etiam quasi contractus : veluti si filius vel seruus alienus negotia mea gesserit.
Nota II. has actiones opponi actioni directaemam dit dia actio est,qua quia ex sua persona conuenitur. Nota
703쪽
616 Init. Lib. IV. Tit. VII. .
Nota III. has actiones esse in duplici differentia. quaedam
enim contra nos dantur illi umex contractu filiorum, vel seruorum nostrorum, ut actiones de peculio, de in rem verso, quod iussu,& tributoria: quaedam vero competunt etiam ex contractibus liberarum personatum, aut alienorum seruorum,quos scilicet naui aut negotiationi praeiecimus,ut exercitoria, II institoria. Nota IV. omnes has actiones esse praetorias.
Huius tituli quinque lunt ParteS. Prima parci, qtiae primis huius tituli verbis continetur hunc titulum cum superiori connectit: id enim diligentius exponendum proponit,quod tu perius attigit in j.actιο s o.
Secunda pars In versic. ' quia declarat methodum huius tituli.quod enim sipecialiter dicetur de seruis, intelligendum est hal re locum etiam in filiis familiarum praeter id, quod 'nominatim excipietur in
Tertia pars explicat dictas actiones, quod iussu ,exercit rium,&c.quaternis ex seruorum contractibus competunt. De actione quod iussu tractatur in b. I in quo quatuor de hac actione habentur I.Docet Imp quae sit causa huius actionis,nempe negotium cum seruo alieno gestum iussu domini. Loquitur de negotio gesto,ut complectatur tam qliasi contractus, quam veros contractus Rursus loquitur deseruo,& domino, quamuis idem obtineat in filiosamilias & patre, ut seruet mel nodum nuperrinae propositam. Not a primo,hanc actionem vocari quod iussu,a primis verbis edicti praetorii. Not a fecundo, hunc iussum referri adseruum,non ad eum
qui cum seruo contrahit. Nota tertio,itissum rςferri ad eas personas quae sunt in nostra potestate, mandatum vero ad eas perlbnas quae extra potestatem nostrani sunt.
II Docet in quantum haec actio a praetore detur,& inquit esse in solidum. Intellige in solidum uon omnino & simplici
IV.DOcet,cui decur,& quamobrem detur in solidum: &inquit
704쪽
χο2 cum eo , qui in alien .pot. est, se. 6 V
inquit dari et,qui cum seruo alieno contraxit; quia non tam ipsius serui,quam domini, qui seruum contrahere iussu, filii msecutus videtur: similiter qui cum filio familias, papre eius iubente , contrahit, fidem patris sequi videtur. Haec dicta si, i de actione quod iussu. Actio autem exercitoria, & actio institoria, quia inter se 'similes sunt, simul declarantur in s. Primo Imper. docet, has actiones esse praetorias, & insolidum. Secundo specialiter loquitur de adtione exercitoria : de qua dito docet. unum est in versic. emtoria,qua ex causa haec amo detur. Alterum est in vers. ideo, cur vocetur exeri itoria. Nota igitur I. hanc actionem ex contra diu magistri nauis Z dari contra exercitorem , qui magi lirum naui pi posuit. Nota II. Exercitorem dici,ad quem quotidianus quaestus nauis pertinet: siue sit dominus nauis, siue eam conduxerit.
s. de exercit. actis. f.exercitorem.
Nota III. magistrum nauis appellari eum, cui totius nauis cura incumbit d. l. i f. I. , Nota IV.magi lirum , qui ab exercitore naui praepo 'itus est polle alium magistrum praeponere: adeo ut me niter vel ab exeicit ore,vel a magistro quem exercitor constituta, n ut praeficiatur. d.t. I. g. mdiota V non esse locum huic actioni, nisi cum magistro eius rei gratia cui praepositus est, contrahatur. PNota VI.hanc actionem denominari ab eo qui praeposuit:
quamuis to ita , ut mox dicetur,ab eo denominetur, qui pia positus est. Tertio de actione institoria similiter duo declarat. Vnum est in versic. inuitora . qua ex causa detur. Alterum est in vers. ideo. cur institoria appelletur. Nota igitur I institoriam dari ex contractu institoris, comtra eum qui institorem tabernae vel cuiuis negotiationi prae- , posuit: dummodo tamquam militor contraxerit id est, eius rei causa. cui praepositus est.
Nota II. inititores appellari eos , qui negotiationibus praeponuntur, eo quod negotiis gerendi, inflant d. in si ori act. l-3. Quarto in versic. ibo .producit has actiones ad contractus factos a magistris, vel institoribus, qui sunt homines liberi ,aut serui alieni. supra namque fingebat magistrum esse seruum exercitoris, & institorem esse seruum eius quo tabe nae vel negotiationi praepositus fuit. De actione tributolia loquitur Imp.in b./mro .ι vis.Ex quo. g. 34' i . T t Nota
705쪽
cues lassit. Lib. IV. Tit. VII.
Nota I. hanc actionem, ut& alias, quae ex contractibus filiorumfamilias ves seruorum competunt, esse plaetoriam. Nota II hanc actionem vocari tributoriam a tribuendo, id est, distribuendo:quia merx peculiaris , id est, ea pars pecimi,in qua seruus negotiatur,inter dominum, & alios ser- .ui creditores distribuitur pro rata portione; ita ut non sit praecipua conditio domini, ut in actione de peculio , ieci caeteris creditoribus exaequetur, . Nota III. in hanc actionem non Venire totum peculium, nisi seruus in toto peculio negotietur. id enim tantum venit, in quo negotiatur. quamuis in actione de peculio to
Nota IV. in contextu requiri,ut seruus sciente domino negotietur.ubi subaudiendum & non contradicente. domInus enim sciens seruum negotiari nisi contradicat, consentire videtur, e . 'Nota V. quod dicitur seruum debere domino, accipien dum esse de naturali,non de ciuili obligatione. nam seruus nemini obligatur citii liter: filius autem familias parenti, in cuius potestate cit tantum naturali rer, aliis ciuiliter obli
Nota VI. distributionem mercis peculiaris permittI 1pudomino. sed si eius distributio sit iniqua: quia minus aliis creditoribus quam sibi tribuat per hanc actionem corrigitur. dicitur autem minus tribuere etiam is,qui non tribuit. L. cuius. Nota VII. dominum non cogi distribuere mercem peculiarem, sed posse, si velit, . l. 7.I. I. Aeιionem depeculio & de in rem verso, declarat Imp.In
Nota. actionem de in rem verso interdum esse partem actionis de peculio,vt in hoc. f. interdum esse separatam ab actione de peculio, videlicet cum actio de peculio finitae it quia poli manumissionem terui,aut emancipationem fili j Familias,aiat eorum mortem,actio de peculio est annalis. . Pisando actore pec ann. estI. I de in rem verbo est perpetua. 16 in rem verso ergo poli annum agitur de ini Cm verso, non de peculio:proinde actio de in rem volo se D.irata ab actione de peculio. sed cdm de peculio actio competit itinc actio de in rem verso ab ea
mox exponam: hic enim ex casus qui in hoc
706쪽
eum eo , qui in alien. ntea sc. 619
Primo Iustin. docet,qua ex causa agatur de in re verso, S de peculio.Secundo in versim rem,do et,quomodo accipiatur in rem versum: te dat exemplacin quibus seruus necessarias
impensas pro domino fecit. sed idem dicendum,si sint impensae utiles. f.,e ἰn rem versis l. s.,.quod seruus. Obiter nota,
quod Iust. ait, dominum hac actione in solidum damnari. hoc enim non est omnimodo verum , sed secun qum quid,
id est,quatenus in rem versum est.vnde in l. I.in princ.1.aepseeuchaec actio distinguitur ab actionibus in solidum competentibus, ut exercitoria & institoria.Tertio in versic. licet, ostendit unam esse actionem de peculio,& de in rem verso, habentem duas condemnationes: quia primo iudex dominum condemnat quatenus in rem eius versum est, deinde si plus debeatur actori, in residuum condemnat peculio tenus, Nota,ideo esse unam actionem,id est,actionem dein rein ver esse, partem actionis depeculio,quia in rem versum est pars peculi j,quod enim seruus in rem domini vertit, dominum seruo naturaliter obligat:&quemamodum quod seruus debet domino peculium minuit. infra hoc g. vers. eum autem. ita quod dominus debet seruo,peculium auget. f. dapee l. 7. 6 pen. . Quarto in versesim autem, docet,quomodo peculium in.
telligatur,& ostendit peculium minui eo, quod seruus debet domino vel eius filio, vel conseruo.Excipit tamen , nisi seruus ordinarius debeat seruo suo vicario: quia cu vicariussit in peculio ordinariti ut notatum fuit susequis auculas. 1u .de ter certὰ quod seruus ordinarius vicario debet, in peculio ordinari j manet.Contra quod seruo dominus vel conseruus debet,peculium augetur de pecuι I. . 6. pen. Θ utri
Quae de domino & seruo dicuntur, eadem obtinere in patre & filio didicimus ex versis quia.sυνὰ hoc tu.sutS in solidum damnari. S. vlt. His expositis, Imp. ing .est rerum,considerat duos dictarum actionum concursus: quia cum plures actiones concurrunt, actor eligere debet actionem , quam mouere vult.Primus
concursus est actionis, de peculio & de in rem verso, cum actione quod iussu, vel institoria vςl exercitoria. Imp.osten dit,commodius esse actori,si aliqua ex his tribus actionibus utatunquam si agat de peculio vel de in rem veI .Secundus concursus in versis quoque, est actionis de peculio &de in rem verbo cum actione tributoria. ubi Imp.ostendit, T t a. nio do
707쪽
o- 66o Insiit. Lib. IV. Tit. VII.
modo hanc,modo illam actionem esse utiliorem. nam actio . de Re, ullo persequitur totum peculium,sed in ea dominus p aetis: tui aliis ' uis creditorib .s: actio autem tributoria re fettur tum ad mercem peculiarem,sed in ea dominus non praesertur aliis creditoribus. Obiter nota verbum tribus modis accipi. quandoque significat honestatem , supra.
quandoque utilitatem, ut sin. hu vi g. or' e foui sio de υeνb.οbl.f.υD. FI actenus e 'In quarta tituli parte agitur de contractibus filiorum 2- , milias.&I .in 6. yua Iiximus, dat regulam , de seruis & dominis,obtinent etiam in filiis familiarum Oc
II .in f p o,to,excipit mutuum filio tamilias clatum, quod inessicax redditur per senatusconsultu Μacedonianu. Nota primo hoc Senatusconsultum pertinere soliim ad pecuniam numeratam,non ad alias res,quae mutuo dantur, nisi in fraudem senatusconsulti dentur, verbi gratia, qui frumentum filios, milias mutuum dat, ex hoc contractu essi cacem actionem habet,nisi ideo dedit, ut filiusfamilias 'frumentum venderet,ac pecunia uteretur. g. de senatusc.
dio in secun d b,Iurisconsultos de effectu huius Lenatui consulti varie loqui.modo enim dicunt actionem denegari credit Ori, ut etiam lustin. hoc loco asserit,mod' dicunt ex-Ceptionem contra eum dari.Intelligendum igitur est,quotiescumque exceptio est euidens, praetorem denegare actio- nem ite fultri litigetur coram iudice. clim autem exceptio dubia est,tunc praetore dare actionem cum exceptione filai r .Exempli causa,s Titius tibi decem debeat ex caiisa mutui: certum est,iure ciui E actionem tibi compe- tere,etiam si iurauerit se non accepisse mutuum, vel acceperirit in tu uum contra Macedonianum senatusconsultum. sed ex h1s causis Titio contra te datur exceptio iurisiurandi, vel senatust Macedoniani .cum igitur tu praetorem adis, & ρe- tis actionem contra Titium:si quidem certum sit eum iurasse, vel contra senatus c. mutuam pecuniam accepisse,praetor actionem,licet iure ciuili competentem, tibi ὸenegat.si
vero illud dubium sit, tibi dat actionem contra Titium suu
708쪽
sub exceptione iurisiurandi, vel senatusci ut puta praetor
Nota tertio,exceptio item huius senatui consulti non solum dari ipsius filiora initias, qui coinraxit, sedeciam parcnti eius, necnon heredi,si forte pateriamilias iactus de cestetit.
Nota quarto duplicem esse rationem huius senatusconisalti: quarum altera est odium creditori S. f.d con tia.indebita l. qui excestionent 4 o. , de enati ston Mace .l. tui M. Altera est fauor parentum. vers. υlt. ic. unde constit, quia 'in libet
fauori suo potest renunciare , non tauori .ilielm , filium familias frustra renunciare beneficio huius senatusconsulti, quod non fauore ipsius, sed patris introductum est Quinta pars tit.in 6.vit.tra tat de actione direcita contra dpatrem, vel dominum competente ex fili j vel serui contractu,& concurrente cum quibuidam ex iuprii di et Is adtionibus.I Namque Imper.ostendit,hac actionem direcitam conis currerere cum actione quod iussu,& de in rem v io. SI In Verfra quoqu/,ostendit eandem actionen, directam coruurrere cum actionibus institoria & exercitoria. Obiter nota actionem directam estς verbi. m homo i ymum quandoque enim opponitur actioni utili, qu indoque adtioni contrariae, quandoque ut hu) ictioni ut ita dicam obliquae, .d eit, ecalterius persona competenti : inter dom accipitur pro- actione principat, & opponitur actioni praeparatoriar.
1 Verbosa disputatio vitanda pris versse quἱa. con
a. Qui contrahit cum seruo iussit domini contrahente , fidem domini sequi videtur.f. i. ,3 Pecu: tum intelligitur deducto eo,quod seritus domino
Stultus est,qui omissa utiliori actione,aliam mitius utilem eligit .s.s.s A luxuriosis liberis obaeratis periculum parentibus imminet. 7.
709쪽
662 Inliit. Lib. IV. Tit. VIII
6 Pa t a sunt, aliquid facer: Ee iacienti consentire. g.etitis
De noxalibus a tionibus.' T 1 T. V III. EX maleficiis seruorum : veluti si siNum sece
rint, aut bona rapuerint , aut damnum dederint , aut initu iam commiterint : noxales actiones proditae sunt, quibus domino damnato permittitur, aut litis aestimationem sussci re, aut ipsum hominem noxae dedere.
x Noxa autem est f ipsum J corpus quod no
cuit , id est , seruus: noxa ipsum maleficium, veluti furtum , damnum, rapina , iniuria. Summa autem ratione permit Irim est noxi deditione fungi. Namque erat iniquum nequitiam eorum ultra ipsorum . corpora dominis damnosam esse.
Dominus nox ali iudicio serui sui nomine
conuentus , seruum actori noxae dedendo liberatur: nec minus in perpetuum eius serui dominium a domino transfertur. Sin autem damnum ei, cui deditus est, s seruis J resarcierit quaesita pecunia: auxili vpraetoris inuito domino manumitterur. sunt autem constitutae noxales actiones aut legibus , aut edicto praetoris. Legibus: veluti furti ex lege duodecim tabularum , damni,inlutiae ex lege Aquilia. Edicto praetoris: veluti iiiiuriarum, M
3 Omnis autem nyxilis actio caput sequiis
710쪽
tur. Nam si seruus tuus noxam commissie Iit: quam diu in tua potestate sit , tecum est Si autem in alterius potestatem peruenerit : cum illo incipit actio elIe. At si naanam ilius hierit : dlices o ipse tenetur, δί extinguitur iri λα ιι clitio. Ex dium si quoque directa aca io novalis esse incipit. Nam si liber homo noxiam commiserit , & is sciuus tuus esse coeperit
quod quibusdam casibus enaci primo libro tradiis
dimus in incipit tecum elle nox alis actio , quae ante directa fuillet. 6 Si seruus domino noxiam com iniserit : actio nulla nascitur. Namque inter dominum S cum, qui in potestate eius est , nulla obligatio nasci potest. Ideoque & si in alienam potestatem ieruus peruene rit , aut manum illus fuerit : neque cum ipso, neque cum eo,cuius nunc in potestate sit,agi potest. Unde si alienus seruus noxiam tibi commiterit , & is postea in potestate tua ellic coeperit, interdicitur actio : quia in eum casum deducta sit, in quo consistere non potuit. Ideoque licet exietit de tua potestate , agere non potes : quemadmodum si dominus in seruum suum aliquid commiserit, nee si ma- mimit Ius aut alienatus fuerit, seruus vllam actio nem contra dominum habere potest.
Sed veteres quidem hoc in filiis familiatum
masculis & sceminis admisere : noua autem hominum conuersatio huiusmodi asperitatem recte reia mendam esse existimauit, & ab usu communi hoc penitus recessit. Quis enim patiatur filium suum, de
maxime filiam, in noxam alij dare : ut pene per filii lcorpus pater magis, quam filius periclitetur: cum in filiabus etiam pudicitiae fluor hoc bene excludat Et ideo placuit in seruos tantummodo noxales actio t 4 nes