Idea philosophiæ moralis sive Compendiosa institutio, auctore Francone Burgersdicio

241쪽

2 2 Ι D E Aoporteat contractum intermitti, sed possentibi dare nummum, tanquam sponsorem, ut certo scias, quacunque tandem re, aut nunc, au t postea egera, te eam , vel a me, vel ab alio, eodem dato sponsore, consecuturum. Viaess de contr. empl. II. Haec est altera permutationis mensura, quam hominum inge- nio excogitatam esse diximus. Atque hinc νο α ισκνι dicitur, .m ὐμαχα νομιου ἐm, amεφ'-μιν, Id est,

quia non natura, sed lege valet, se in nobis situm est, eum mutare, vel inutilem reddere. lib. Eth. cap. xx III. Ex hisce liquet, qua aequitate nutatur mercatura, & qua ratione possit mercator juste ditescere. Si enim indigentia ponat rebus pretium, & non eadem ferat om- .nia tellus, aequitati consentaneum est, ut ii, qui merces aliunde advehunt , tantum Iucrentur, quanto propter inopiam ib.ariores sunt, ubi eas divendunt, quam iis in locis, ubi fuerunt coempta . xx IV. Iustitiae commutativae opponitur species injustitiae, qua eo τυς πω plus sibi sumit boni, aut aliis plus tribuit mali, quam oportet. Huc referenda sunt omnia αλ αγυῶ invita, quae recensuim us I. I s.c APO

242쪽

C A p. XXIII.

De Continentia, Tolerantia, virtute Beroica.

g. I.

Ctum est de virtute absolute sp ctata: restat ut consideretur se-ῖ eundum gradus. Gradus virtutis G sunt tres: vel enim inchoata est virtus, &imperfecta,vel perfecta, vel eximia atque excellens: illa vocatur semivirtus, ista virtus absolute, haec virtus heroica. Ad considerationem absolutam pertinent, quae hactenus dicta sunt. Itaque restat ut de semivirutute, & virtute heroica deinceps dicamus. II. Semivirtus est, quae mediocritatem

quidem servat, sed cum aliqua dissicultate de aegritudine, affectibus rationis imperio reluiactantilais & aegre parentibus. Atque in hoc a persecta virtute distinguitur.Perfecta enim 'irtus dicitur, cum & ratio praescribit, quod rectum est, & affectus sine ullo renisu sequuntur rationis praescriptum. ID. Semivirtutes tot constitui possunt, quot sunt virtutes constitutae; quia in unoquoque genere locum habet illa pugna animi inter rationem & affectus, quae semivirtutes a virtutibus distinguit. Apud Aristotelem duae tantum semivirtutes recensentur,

243쪽

continentia&tolerantia; & totidem semi- vitia, incontinentia & mollities, quae iis opponuntur. De quibus deinceps agendum. I v. Continentia saepe sumitur pro ipsa temperantia, sed hoc loco accipitur pro gradu quodam aut dispositione ad temperantiam,aut ad alias virtutes, quae in cupiditatibus moderandis occupatae sunt. Continens enim aliquis vel absolute dici potest, vel est, ex parte. Continentia absolute dicta versatur in voluptatibus necessariis, qu ad corpus pertinent,& ex usu nutrimenti,&rerum Venerearu percipiuntur. Continentia ex parte, Versatur circa Voluptates non

necessarias, quae percipiuntur ex rebus ad corpus non pertinentibus, veluti exhonore,

victoria, divitiis, aliisque. Qui in hisce modum servant, aut transeunt, non absolute di cuntur continenteS, aut incontinentes, sed continentes lucri, honoris, irae,&c. Qui autem in necessariis illis voluptatibus eodem modo modum servant, aut transeunt, absolute & sine ulla adjectione continentes, aut incontinentes, dicuntur. lib. 7. Eth. c. . . O 6.

v. Continentia absolute dicta est gradus ad temperantiam, sicuti continentia expa te gradus est ad liberalitatem, modestiam, mansuetudinem, aut ad alias virtutes. De continentia & incontinentia ab lute dicta porro agemus: ea enim intellecta,facile erit

244쪽

P H I x o s . M o R A L. 2 siudicare, quid sit de continentia&incontinentia in unaquaque virtute statuendum. v I. Continentia absolute, & sine adje- ωζone dicta, est semivirtus, quae in voluptatibus ad gustum & tactum pertinentibus,

servat mediocritatem cum lucta. v II. Continentia&temperantia versantur circa idem objectum; sed dispari modo t

Id est, ut nihil faciat a ratione alienum propter corporeas vo Iuptates sed hoc interest, quod ille pravis cupiditatibus assciatur, hic non item: is hie ejusmodisit, ut nulla re delectetur prater rationem , ille talis sit, ut delectetur

quidem,sed non trahatur. lib. . Eth. cap. s. v III. Continentiae in defectu opponitur incontinentia, id est, semivitium, quo a cupiditate ad illicitas voluptates ducimur ratione renitente. Excessus continentiae spectat ad doctrinam de temperantia. IX. Ut continens se habet ad temperantem, ita se habet incontinens ad intemperantem. In temperans enim illicitas voluptates sequitur, προ- ου ρω , ehoc est, quia juricat eas esse bonas, ,sequendas e incontinens contra voluptates praVas

L 3 esse

245쪽

esse judicat, easque improbat, sed a cupiditate vincitur,ealque sequitur. lib. 7. Eth. c. g. In continenti enim contingit tritum illud, Video meliora, proboque, Deteriora sequor. Praeterea intemperantes ἐμμνουσr τη-

ρει , id est, perritant in proposito, & non ducuntur poenitentia: at incontinentes omnes

sunt μευμεληIGὶ, id est, poenitentia ducun tur. Hinc fit ut incontinentes sanari possint, intemperantes insanabiles sint. lib. 7. Eth. cap. 7. 9 S. x. Ex hisce intelligi potest, quid intercon ' tinentem & incontinentem intersit. Uterque enim eodem modo de voluptatibus judicate sed cupiditas in incontinente vehementior est, & minor rationis constantia. Continens ergo est--, id est, in eo permanet, quod ratiopracipit, & perstat contra impetum cupiditatis; in continens con

tra est Fid est, facile δε- sciscis a iudicio rationis, & cupiditati ic,

cumbit, eique victas quidem, sed non vinctas porrigit manus. lib. 7. Ethcap. I. xi. Ex dictis liquet, quid differant continentes ab iis,qui dicuntur, L tine pertinaces. Continentes enim in bono tantum & laudabili proposito persistunt, ab eoque non patiuntur se cupiditate dimoveri; cedunt tamen meliora docentibus: pertinaces contra in quocunque proposito per sistunt,

246쪽

Ρ H I L o s. MORA L. 247fistunt, ab eoque nullis possunt rationibus abduci, cum tamen sinant facillime duci sese a cupiditatibus suis. lib. 7. Eth. cap. 9. XII. Incontinens partim peccat sciens, partim ignorans. Nam absolutὰ quidem bene judicat de voluptatibus, in quibus peccat: sed non potest illam notitiam generalem , &absolutam, applicare ad actiones praesentes,

propter cupiditatem rationi tenebras offundentem. Damnat enim voluptates, cum eas

in se intuetur ; easdemque probat, cum illas comparat cum omnibus circumstantiis, quartum temporis sese offerunt, cum peccat.Praerterea haec specialis , sive comparata ignorantia, tum demum habet locum in inconti nente, cum actu peccat: nam ante & post peccatum, fieri potest, ut non tantum in genere , sed etiam in specie bene judicet de voluptatibus. Atque hinc est quod poenitentia ducitur. lib. 7. Eth. cap. 3. XIII. Incontinentia minus malum est, quam intemperantia. Primo, quia intemperans peccat-; in continens i ροαιρεω. Secundo, quia intemperans nouducitur pomitentia, ideoque insanabilis est; incontinens poenitentia ducitur , & sanari potest, ut dictum est. Tertio, quia intemperans peccat sine intermissione; incontinens, per intervalla. Hinc sequitur, incontinentem non esse ηπιηρον, ἁλ' --ηρον, id est,

247쪽

Eth. cap. 8. XIV. Tantum tam en malum est incontinentia, ut non possit cum persecta prudentia consistere. Primo, quia prudens omnis vir bonus est. Secundo, quia ου μυωφρονιμ ν, αλλα υμ md σπακ Τιυς. id est, non ex

eo solum, quod aliquis mat, prudens est, bed

etiam oportet ut agat: at incontinens, neque

vir bonus est, neque σπακῖ ς. lib. I. Eth.

cap. IO.

xv. Incontinentiae species duae sunt: προπετεια, αθενειαι, id est, praespitantia, c, infirmitas. Προ- ς dicitur, quia το μηνὶ λασαθρο αγμι Ἀπὸ πάθους. Id est, quia non deliberavit, quovis trahitur ab asse . Infirmus , qui Go, ἐμψWέ οις acουλουί-v. id est, postquam deliberavit, non per ii in iis qua deliberatasunt. I. 7 .Eth. o. xv I. Infirmitas deterior est praecipitantia : qui enim infirmitate peccant, ηὐωνταε, id est, vincuntur a minore assectu , idque praeeunte deliberatione: qui peccant αροστύεια, vincuntur ab assectu validiore , idque sine deliberatione. lib. 7.

Eth. cap. 8.- x VII. Tolerantia est semivirtus mediocritatem servans in rebus adversis & laborio-Glaonestatis gratia perserendis, cum dolore, molestia & lucta animi. x XVIII. Nam

248쪽

P H I L o s. t MORALX et II. Nam ut continentia se habet ad temperantiam , ita se habet tolerantia ad fortitudinem; utraq; enim versatur circa res adversas, & laboriosas, sed non eodem modo. Nam fortis pericula non sustinet tantum, sed ultro adit etiam , cum necesse estrat tolerans ea quidem sustinet, sed non adit, nisi cum urgetur.Praeterea sortis plena sponte perfert perieula, & non capit dolorem ex suis actionibus: at tolerans non sustinet pericula sine lucta, aut dolore. x I x. Tolerantiae in defectu opponitur mollities. Molles dicuntur, qui res adversas&laboriosas aut non aggrediuntur, aut non sustinent, quas tamen & aggrediundas & sustinendas esse judicant. Mollities vel est insita, vel quaesita: illa. est a natura loci, artatis,

aut sexus; haec a voluntate .Excessus tolerantiae pertinet ad fortitudinem. Atque haec de semivirtutibus. sequitur virtus heroica. xx. Virtus heroica nihil aliud est, quam virtus cum excellentia quadam, ac splendore conjuncta. Atque haec non cadit in quoslbet homines, sed in heroas tantum , hoc est, in

homines, quibus omnia singulari quadam

praerogativa indulta sunt, quae requiruntur ad virtutes acquirendas. Atque hac de causa

dicitur virtus divina: quia propi us ad Dei fiamilitudinem accedunt, qui hac virtute prae

249쪽

GI. Exeellentia virtutis heroicae consistit in summa animi magnitudine, & facultate res maximas intrepide aggrediundi, constanter sustinendi, & feliciter exequendi. Magnitudo illa animi est a peculiari quodam amore&desiderio ultimi finis,ad quem mentem suam altilis elevant, quam ut fieri solet ab hominibus vulgaribus. XX II. Virtus heroica non differt objecto aut specie a ceteris virtutibus, sed gradu tantum: ideoque tot possunt ejus species consitui, quot sunt species virtutum. Neque vero in virtutibus tantum moralibus, sed etiam in virtutibus intellectualibus locum habere potest heroica excellentia. Magnanimitas & magnificentia in aliqua quidem magnitudine sunt positae,sed non in magnitudine heroica. Nam illa magnitudo plane necessaria est ad constituendam essentiam virtutis in iis personis, quibus magnanimitas aut magnificentia competit: at magnitudo heroica abesse potest a qualibet virtute, manente tamen natura, & essentia virtutis. xx DI. Virtuti heroicae opponitur

σ, id est, feritas: non illa quidem , quae ex morbo, aut ex depravatis humoribus oritur; qualis est in phrenetieis & seriosis,uel etiam in foeminis pica laborantibus; no etiam illa, quae ab educatione est, aut ab assuefietione,

sue in integris populis , sive in quibusdam

250쪽

P M I x o sz MORA L. Esrhominibus: sed quae est a vitiositate , quae nihil est aliud, quam habitus, horrenda qua in Iibet, & cum natura humana pugnantia, patrandi, non ex infirmitate, sed ex sola libidine peccandi. XXIV. Feritas quae morbo est, horribilior est; sed quae est a vitiosit te, deterior est:

tum quia vitiosus agit cum ratione, tum quia callidior est nocendi: at in iis, qui ex morbo feri sunt, nec ratio viget, nec calliditas. Feritas quae a vitiosa consuetudine est, non tantum morbosa feritate, sed omni vitio deterior est, quia rationis usum non excludit, sed depravat. lib. 7. Eth. cap. 6.C A P. XXIV.

De Amicitia.

Ctum est de virtute, sequitur amici

tia , quam diximus alterum esse me dium vel comparandae, vel fruendae felicitatis. Nemo enim vitam sine amicis sibi optandam esse duceret, etiamsi ceterorum omnium bonorum copia esset instructissimus. Est ergo amicitia necessaria ad vita in omni fortuna, aetate, ac conditione trans igendam. Divitibus τοις -ς διμιε-

σει- κιη, ou , id est, ct iis qui in impericlis