Idea philosophiæ moralis sive Compendiosa institutio, auctore Francone Burgersdicio

211쪽

2IL IDEAscurior sit, propter significationum affinitatem; deprehendi tamen potest ex homonymia injustitiae. Nam si unum contrariorum est ambiguum, etiam alterum est ambiguum. libr. Top. cap. Is . Injustus enim dici

Id est, ct u qui legem violat,stquisibiplin

vendicat quam par est, quique inaqualis est. Quare j vitiis dicetur, k ο νομια , UOD .

id est, qui leges servat, ct qui aqualis es:

& Justitia tum μνομίαν, tum aequalitatem denotabit. lib. s. Eth. cap. I. v. Justitia, quae denotat esu μίαν, vocatur iustitia universalis : quae denotat aequalitatem, Vocatur partieularis. Hujus divisionis haec est ratio. Justitia, ut dictum est, ordinat homines ad se invicem , 8c dirigit eorum actiones ad bonum alienum. Quare, cum homo vel cum tota Rep. comparari possit, ut pars cum toto; vel cum quolibet privato, ut pars cum parte; cumque utrobique sine certa quaedam officia servanda; omnino duae species justitiae statuendae sunt; quarum una dirigat humanas actiones ad commune bonum dc u tilitatem totius Reip. altera ad bonum & utilitatem singulorum: illa universalis, haec particularis justitia vocari solet. v I. Iustitia universalis est virtus obedientiam omnibus legibus ad publicae societatis conservationem praestanai . Hinc colligit

212쪽

id est, omnia qua legibus consentanea sunt, esse aliquo modo iusta. Dicit aliquo modo, quia fieri potest, ut lex turpia imperet: subjicit ergo, illa demum essejusta, quae definita sunt πορνοmh2κM, quod tantundem est ac si diceret, abiu, qui legum ferendarumperiti

sunt. lib. s. Eth. cap. I.

v II. Justitia enim universalis nihiI aliud est, quam , id est, universa virlinmoralis: quia, quemadmodum in proverbio est:

E'νο δεκαιοσυνη ο Μαδί- -σθετή lat. Iustitia una alias virtutes continet omnes Unes enim idemque habitus est: qui tamen, quia o ειν ,hoc est, modus existentia,non est

bitus est, absolute virim, nuncupari solet. lib. s. Eth. c. I. Etenim lex ανρου χωυν, id est, de omnibin rebin loquitur. lib. s. Eth. cap. I. ικά ςίω θι -υ αγροςατὶ ζῆν,-ων ιη-ς μυχ die οιώ κωλυ . Id est, iubet unicuique virtuti convenienter vivere, vetatque vivere secundum unumquodsvitium. lib. s. Eth. cap. a. Quare cum justitia pareat omnibus legibus, necesse est, caeteris virtutibus praeditum esse, qui praeditus est universali justitia;& vice versa, praeditum' esse

213쪽

xi IDEAessejustitia universali, qui ceteris virtutibus praeditus est, si eas referat ad communem utilitatem Reip. v III. Causa universalis justitiae sunt π

publicam sepectat 9 ad communem ut illi

rem dirigitur. lib. I . Eth cap. a. Duplex enim est civium institutio, altera publica, altera privata. Institutio publica est, qua cives inde a pueris assuefiunt formae & legibus Reip in qua nati sunt, aut in qua degunt: privata qua cives imbuuntur bonis moribus, qui in omni Repub. debent obtinere. Et sicuti institutio privata facit bonos viros; ita publica facit bonos cives, eaque causa est universalis justitiae, & fundamentum civitatis. Nam in animis civium generat talem ac tantum amorem patriarum legum, ut suas quisque optimas esse putet, neque eas ullo modo

mutare Velit.

I x. Iustitia universalis in omnibus quidem hominibus est necessaria; sed imprimis requiritur in principe, aut in supremo magia stratu: idque non solum quia illius curae Resp. peculiari quadam ratione commissa est: sed etiam, quia, qui in magistratu constituti sunt,& legibus solu ti,saltem eatenus,ut poena coerceri non possint, majorem habent oppor-

214쪽

P Η 1 2 o s. M o R A L. 2I Opportunitatem, & licentiam peccandi. Multos enim videas, quosjudices, quam diu privati sunt, esse quantivis pretii; qui, ubi ad principatum, aut supremum magistratum evecti sunt, omne genus nequitia aperte profitentur : ut verissimum sit illud , sive Biantis, sive Solonis , τ οινφα-Id est, magis titi virum demonsrabit. lib. s.

Eth. cap. S. x. Vt haec magistratus licentia coerceatur, non est imperium homini, sed rationi permittendum. lib. s. Eth. c. 6. magistratusique debet non secundum voluntatem suam ,

sed secundum legem imperare. Magistratus enim, qualiscumque tandem sit, astectibus obnoxius est, quia homo est : ideoquffcorruptibilis ab intuitu personarum. At lex semper sibi similis est, &ad omnia immobilis, quibus homines solent moveri ad προ πιλνώιον , id est, acceptionem personarum. Itaque videtur Deum Reipub. praeficere velle, qui jubet imperare leges ; qui vero hominem praeesse jubet, προ-1 ἰλεμον, id est , feram adiungit. Nam cupiditas revera fera est, ct iracundia magistratus, M optimum quemque depraVat. lib. 3. Polit. cat.16. Ex quo sequitur, interitum paratum es illi civitati, c. '-- ,ακυρο- . id est , in qua lex autoritate sua destituta subes imperio magistratin : contra incolu-' mein

215쪽

xi 6 IDEAmem servari eam, omnibusque bonis abundare quaeDeus civitatibus largiri solet, in qua magistratus legibus subjicitur. Plato lib. . de leg. Legitimus ergo magistratus est φύλαξ est, custos iuris. ου μ νεμψ ωλεον F απλως ἁγώου ο τύ, δε ρεη-ἁνα πν ἐω. Id est, non plus ibi tribuit eorum, qua absolute bona sunt, quam aliis , nisi illud ei ex

proportione debeatur. lib. I. Eth. cap. 6. Addo, neque minus mali. Et ob hanc rem debetur illi πιμη κνη γρας, id est, honor se decus. UMις A μη ἱκανα , χι - ψονται τρορ ω. Id

est, qui hisce rebus non sunt contenti , ii ne

diranni. lib. S. Eth. cap. 6. xi . . Objectum unive salis justitiae, aut potius effectum, est τι-, id est , ius, sive id quod justum est. Ius non a justitia, sed a iubendo dictumi proprie dicitur naturae, populi, ejusve qui vicem gerit populi, jussum. Improprie sumitur, primis,per metonymiam subjecti pro eo, quod juri proprie dicto, sive

legibus conveniens atque consentaneum est:

Secundo , per metonymiam adjuncti, vel pro juris scientia ; veluti, cum jus a Celso definitur, ars boni &arilui: vel pro loco, in quo jus dicitur; veluti cum dicimus, aliquem injus vocare : tertio, per metonJmiam cauta, pro potestate jure concessa; ut in definitione itineris, actus,viae, aquae-ductus; ubi dicitur,iter est actus eundi,ambulandi homini: actus

216쪽

actus estjus agendi vel jumentum vel vehiculum, e c. f. deserv.prad. rus. leg. I. Hoc Ioco jus sumitur pro eo quod juri proprie dicto consentaneum est: quod si spectetur ut praestandum, est objectum; si ut praestitum, est effectuinjustitiae. xi I. Jus dividitur in politicum & oeconomicum: quorum illud simpliciter;hoc, secundum quandam similitudinem dus appellatur. Jus politicum dicitur quod obtinet Hδνῶν βίου, - ταρκει ι , ελαθέρων at η si ἀναλογιοι , η υτθιθμόν. id est , inter homines liberos, numero, aut proportiondaquales , vitaque communione iunctos, ut iis

omniasuppetant, qua ad vitam sunt neeessaria. lib. I. Eth. c. 6. Hoc est, ut verbo dicam, inter cives atque membra ejusdem civitatis.

xiii. Jus politicum dividitur in jus naturale & legitimum. Ius naturale dicitur, quod ubique& semper eandem vim obtinet, idque natura sua, m τύ με μὴ, id est, non

quia ita decretum vel non decretum est. Jus legitimum vocatur o ἔξρ , ουτως η αΜως' οταν I Nντα , tale Id est, quod ab initio, hoc an illo modo fiat, nihil re- 'fert ; cum vero constitutum est, tum refert. Jam vero jus naturale apud omnes idem atque immutabile dicitur, non quia ab omnibus & semper praestari solet, sed quia omnes homines semper & ubique obligat ad illud K prae

217쪽

118 I D E A praestandum. Hujus rei causa est quod recta ratio, quae norma naturalis juris est, una sit ubique, & semper eadem, sicuti ubique una& semper eadem est humana natura. At jus legitimum nec idem est apud omnes, & sa pe, vel tacito populi consensu, vel lata contraria lege, mutatur. Ejus enim norma est salus Reip. & publica utilitas civium : quae non semper & ubique una eademque reperitur, quia non est una semper & ubique eadem forma Reip. xiv. Iurishonsulti dividunt jus in commune & proprium. Ius proprium appellant jus civile. Ius commune rursus subdividunt in jus naturale & jus gentium. Ita ut jus omnino tripertitum illis sit. Collectum enim est vel ex praeceptis naturalibus, vel ex ptaeceptis gentium, vel ex praeceptis civilibus. Ius

naturale est, inquiunt, quod natura omnia animantia docuit. Minc descendit maris atque foeminae conjunctio, quam nos matrimonium appellamus, hinc liberorum procreatio, eorundemque educatio. Ius gentium esse dicunt, quod naturalis ratio inter omnes homines constituit, sive, quo omnes genteScom muniter utuntur.Ideoque a naturali jure

recedit, quia illud omnibus animalibus; hoc, solis hominibus inter se commune est. Ex hoc jure, introducta sunt bella, discretae gentes, regna condita, dominia distincta, commercia,

218쪽

mercia, &c. Ius civile sive proprium, quod quisq; populus sibi constituit. Et quanquam unaquaeque Res p. habeat jus suum, quia tamen jus Romanum multis in locis &Rebu Dpub. Europae receptum est, factum est, ut jus Romanum ἐξοχψ- jus civile nuncupetur. Atque hoc rursus vel scriptum est, ut lex, pietas citum, senatusconsultum,placita principum, edicta praetorum, responsa prudentum: vel non scriptum sed usu, &consensiuulentium, comprobatumus de Ius. 9 Iure. Haec I. C '. Sed non videntur fatis accurate jus naturale definivisse. Nam jus naturale nullo modo competit brutis animantibus. Jus enim & injuria non habent locum, ubi locum non habet lex. Leges poni nequeunt brutis animantibus. Itaque statuendum est, tam jus naturale, quam gentium solis hominibus convenire, sed hoc interesse, quod jus gentium in iis rebus sit positum, quae ad so-Ios homines spectant;jus naturale in iis, quae etiam in bruta cadunt, tametsi in brutis non habeant rationem juris. Itaque jus naturalere jus gentium idem sunt ratione formar

eandem enim habent normam, nempe naturalem rationem, quae in omnibus hominibus est eadem ut ante dixi sed differunt

materia. Nam jus naturale positum est in iis rebus quae homini communes sunt cum

bestiis, quas tame homines faciunt vi ratiO-Κ 1 nis

219쪽

nis naturalis, quam diximus esse sermam juris; bestiae, caeco quodam instinctu, & a juris natura alieno, jus gentium in rebus homini propriis. Jus civile, materia convenit cum jure gentium utrumq; enim versatur . circa res homini proprias sed ab eo forma differt. Nam forma juris gentium est convenientia cum ratione naturali ; forma juris civilis, convenientia cum ratione civili, quae

est ipsa salus Reipub. R jure naturalijus civile & materia differt & forma. xv. Juris legitimi adjunctum est id est, aquilas. 2Equitas est νόμουχ αμ το-: id est , eorrectio legis, qua aliqui ei deest, propterea, quia generaliter loquitur. lib. s. Eth. cat. Io. Iura enim

constituuntur in iis, quae επι το πλει- , non

quae g λογου accidunt; neque in iis quae forte uno aliquo casu accidere possunt. F. deleg. l. 3. Itaque lex corrigi dicitur; primo, cum quis universalem sententiam ad casus non expressos secundum rationem utilitatis δέ finem legissatoris accommodat. Nam etsi non possint omnes articuli sigillatim legibus comprehendi; attamen, cum in

aliqua causa sententia earum manifesta est, bona occasio est, caetera, quae tendunt ad eandem utilitatem, vel interpretatione, vel

jurisdictione supplendi. st deleg. l. Ia. Θ IR.

Secundo dicitur lex emendari, cum quis eam beni

220쪽

PHILos. MORA L. 22 Ibenigne interpretatur, usque mentem potius, quam verba respicit. Nam scire leges, non est earum verba, sed vim ac potestatem tenere.Itaque sicuti contra legem, qui facit,

quod lex prohibet; ita in fraudem legis facit, qui salvis legis verbis , sententiam ejus circumvenit. Udeleg l. a 7. , xy. Itaque sinis

legis respiciendus est, atque id, o κανο νομυ-

ρυθε σεν αἶ. Id est, quod etiam legislator, si illic adesset, eloqueratur, o civisset, lege ea misset. Nec tamen ob hunc desectum culpandus est lepissator. TO μ αμαρτηκώ tam cc

τύνομαι, ουδ' - τύ νου, τη , ἀλλ e. τῆ φυσή Foreἀτμώος α κ μ η τ σποι-των υλητνιαντη εω. id est, Nam culpa non in lege, neque in legi uiore, sed in ipsa rei natura est. Iam enim talis es rerum agendarum materia. lib. s. Eth. cap.IO. xv I. AEquitati opponitur: Primo, Sycophantia, hoc est, malitiosa legis interpretatio, J. CV calumniam vocanti qua verba legis in sensium detorquentur alienum a me te legistatoris. Secundo , o ἁκεμβεδαιμον, quasi dicas, exactum &strimam jus. Dicitur autem strictum jus, cum leges severe retinentur, circumstantiis loci. temporis, aut personarum , ipsaque legisatoris mente mitigationem requirentibus. Atque hoc sensit

verum est illud;Summum jus elli summa injuria. Κ 3 xv I 1.Jus