장음표시 사용
221쪽
xv II. Jus ceconomicum est, quod colitur inter ejusdem familiae membra: estque vel δειν-2υν, id est, herile, quod est inter dominum &servum; vel πιαπνων, id est, pasernum, quod est inter patrem & liberos; vel id est,nuptiale, quod est inter conjuges. lib. s. Eth. cap. o. VIII. Jus oeconomicum non est simpliciter jus, sed jus με φορον se, ο'οροιο- , , id est, translatione verbi aesimilitudine quadam. Nam quia filius pars quaedam patris est,.ως - ἡ-e m, id est,
qua dum adoleverit , is a patre seiunctara
non fuerit; &servus est domini κ - id est, possessio, non potest esse locus injuriae proprie dictae inter patrem & liberos, dominum Sservos. Non enim multo magis fieri potest, ut quis sua, quam ut se ipsum injuria afficiat. Nam ubi non est lex, ibi non est injuria: atqui inter patrem & liberos, dominum&servos, non intercedit lex ; quia inter eos non est ἰσοτεστ αρων queant, id est, imp xandi is parendi aqualitas. Cum autem
major sit aequalitas inter maritum dc uxore, major etiam inter eos est juris communitas; non tamen tanta, quanta est inter cives. lib. F. Eth. cap. 6. Atque haec quidem omnia intelligenda sunt de iis rebus, quae familiam spectant, quarum omnium dominus est paterfamilias. In quibus tamen hactenus inj riae
222쪽
PHI Lo s. MORA L. M 3ria2locus est, quatenus Reip. interest certis legibus familias administrari,& unum quemque se is rebus non abuti. xIX. Iustitiae universali opponitur universalis injustitia, quae nihil aliud est, quam vitium quo non praestatur obedientia legibus, ct humana societas turbatur. xx. Universalis injustitia ita se habet ad caetera vitia, ut universalisjustitiale habet ad caeteras virtutes: quare sicut haec idem est, quod universa virtus, caeterasque Virtutes suo
ambitu complectitur; ita illa idem est quod
ολη- , id est, universum vitium, quod caetera omnia vitia sub se continet. lib. s.
xxI. Vt se habet jus ad justitiam, ita se
habet injuria ad injustitiam: erit ergo injuria objectum, aut potius effectum injustitiae universalis, sicut j us est effectum justitiae unia versalis. Injuria est damnum, quod invito avolente immerito insertur. Sunt enim tria genera damnorum, quae aliis in civili soci tate inseruntur. Nam quando quis alteri nocet nescius&ia λογως, dicitur , id est, infortunium: quando nescius nocet, &non et ρλογης quidem, sed tamen sine malitia, & animo nocendi, dicitur id est, erratum: quando pocet stiens, atque eo animo, ut noceat, αAM1 , id est , iniuria, tib. 6. Eth. cap.8. Iurisconsulti ατ α casum
223쪽
fortuitum vocant ;-culpam; αA- κημω, injuriam. Casum fortuitum appellant, qui humano captu praevideri nequit, aut, si praevideatur, non potest impediri. Culpam esse aiunt,imprudentem actionem,aut aliiOnis omissionem, qua alteri immerenti nocetur. Culpam dividunt in latam & levem;eulpam latam esse dicunt , cum quis obtendit ignorantiam in iis rebus, quas omnes homines communi sensu praediti intelligunt: aut cum non adhibet eam diligentiam in rebus alienis fidei suae commissis, quam adhibere solet in propriis.Levem culpam vocant, cum quis peccans consueta in suis rebus negligentia, non praestat in rebus alienis ea omnia, quae diligens paterfamilias in suis rebus adhibere solet. Injuria vel dolo infertur, vel vi: utraque a proposito, ac studio nocendi proficiscitur ; utraque etiam invito infertur: sed vis infertur scienti; dolus, ignoranti. Licet autem lata culpa a dolo distinguatur defini- . tione , dolo tamen proxima est, & effectu iuris, ipse dolus. Et ideo in contractibus, perinde ut dolus, praestari debet. 'XXII. Non quicunque aliquem ἄλκει, id
est, iniuria afficit, injustus dici potest: sicut nec justus, quicunque , id est, alicui ius suum tribuit: sed is solum injuriam facere, aut jus alteri tribuere dicendus
est, qui sua sponte, & ex deliberato animi
224쪽
PHI L g. MORA L. 2areonsilio id facit, non qui ex ira, aut alio animi affectu. Etenim ς--ο , MI mιων, se Ahi' id est, non horum autor est, qui ira aut alia animi perturbatione commotus,
ea iecit, sed is,qui lacesivit. Hujus rei signum est, quod ii, qui injuriae postulantur, quam
non intulerunt deliberato animo, sed justa ira provocati ,--ἰ Fηπα κ - σας, id est,factum consitentes, soleant se tueri ipso jure: at qui deliberato animo alicui intulerunt injuriam, non se solent jure, sed facti negatione defendere. lib. s. Eth. cap. 8. XXIII. Quemadmodum injuriam facere, semper est voluntarium , ita injuriam pati, semper est involuntarium. Volenti ergo n5 fit injuria: injuria enim in malis est: non potest ergo eligi. Si quis eligat, quod sibi damnosum est, desinit id esse injuria, quia voluntate sua de jure suo decessit. lib. o. Eth. cap. s. Et quia privatus non potest alteri concedere
ius, quod in ipsum habet Resputa fit sepe,
ut, qui volenti nocet, peccet tamen in Remp. veluti siquis vulneret aut occidat quempiam mori cupientem,& quidem tali modo. Praeterea cum dicitur, volenti non sit injuria, 'o- Iunias primum debet esse plena; deinde sana, hoc est, cum ratione conjuncta : postremo debet eo fine damnum velle, quo ab autore insertur. Itaque si qui a viatore pecuniam accipiant, ac eum occidant, aut si qui S 1 noceant
225쪽
I D E A noceant insano, aut etiam si qui in martyres Leviant, quanquam eorum, qui ista patiuntur, aliqua voluntas intercesserit, non tamen eo minus injurii sunt. Hinc sequitur, neminem sibi ipsi injuriam facere. Idem enim non potest agere sponte simul & invitus: multo minus potest simul agere, & pati, simul plus habere, S minus qui m oportet. Qui sibi violentas manus inferunt, injurii quidem sunt; sedin Rempub.non in se ipsos δtaque & multat eos civitas , & ignominia assicit. lib. 6. Eth. cap. rr. Sed nec is sibi facit injuriam, qui-n ο ἀνερε , δε- αι e tain. Id est, qui plus alteri yiciens is volens tribuit, quamsibi. ο-εm κὴς ελατ--ἶκος am. Id est , vir bonus enim facile δε- sedit de jure suo. Praeterea sors ἄγδου πλεο-HQM, id est, aliud bonum lucrifacit , quum aliis aliquid de suo concedit. lib. o.Eth. p.9. Nam non modo liberale est interdum de suo jure recedere , sed etiam fructuosiim.
Cic. lib. a. π Nam qui jure suo cedit, si nihil
aliud, hoc saltem lucratur, ut apud omnes bene audiat.
x x et v. In distributione inaequali iniqui est, qui plus aequo distribuit, quam qui plus
accipit: quia illiud magis est voluntarium. lib. s. Eth. eap. s. Ob eandem causam deterior est, qui injuriam facit, quam qui patitur
226쪽
pHILos. M o R A r ggrem ατ νς, η ε ς , id est, cum vitio coniunctum est, vel integro ac perfecto, quodque pliciter tale es fi vel cum eo, quod huic itimum est; hoc , ἄνα κίοις αδκιας, id est, mitio is iniquitate vacat. lib. s. Eth. cap. II. C A P. XXII.
Ari justitiam particularem , quae diversa sit a caeteris virtutibus moralibus, quaeque sub universali justitia contineatur, ut pars sub toto, sic ostendi potest. Qui faeit aliquid eorum , quae ad caetera vitia pertinent, puta qui clypeum abjicit in praelio , qui irato animo aliquem verberat, qui egenti suis opibus non succurrit, αδκει - , QDHκὶμ δύ
ουδὰν, id est , facit quidem iste injuse , sbi
ramen plus boni non dicitur sumere, quam oportet. οταν ' πMari cis, o m aurem sibi plus boni sumit, quam par est , saepe nullo alio, certe non omni alio vitio laborat. Praeterea'si quis quaestus causa committat adulterium, alius δ' ἐχαγμιώ, id est , per libidinem ; hic intemperans potius dicitur quam πλεονεκτης id est, plus iustosibi sumens, sive injustus: at ille injustus dicetur,. non intempeTan S. . Ex quibus,
227쪽
xx8 ID EA quibus sequitur, dari injustitiam, quae a caeteris vitiis diversa sit: ergo etiam datur justitia particularis, quae diversa sita caeteris vir tutibus moralibus, quaeque sub universali justitia contineatur. lib. l. Ethic. cap. 2. II. Justitia particularis versatur circa bona, non quidem omnia: sed circa ea tantum, -υχία, id est, in quibus pressera vel adversa fortuna eollocari solet. Iib. s. Eth. cap. I. id est, circa bona fortunae, qualia sunt, honor, pecunia, salus,& alia, quae ano nomine non possumus complecti. lib. s. Tth. eap. 2. Atque haec non quovis modo injustitia spectantur, sed quatenus aliis jure de-hentur: eoque differt a liberalitate, quae versatur etiam circa pecuniam, sed indebitam. LII. In hisce rebus is, qui particulari justitia praeditus est, medium servat & aequalitatem, n eque plus sibi sumens, neque minusquam par est. Qui injustus est, εα- v απλῶς
σιν. Id est, in iis quasi liciter bona sunt, elisit i quod plus es: in malis, id quod min mes. Nimirum quia videtur τηροειον ουν, αγα-
si πως ειν , id est, minuε malum quodammodo bonum esse. lib. F. Eth. cap. I. ct b. I v. Mediocritas, in qua justitia posita est, non est simplex, ut in reliquis virtutibus, sed analogica . Analogia est similitudo rationum. Euri. lib. s. def. 4. Ratio est duarum magni-
228쪽
tudinum ejusdem generis mutua quaedam secundum quantitatem habitudo. Ibid.d 3. Quare, clim quaelibet proportio duas minimum rationes habeat, & ratio quaelibet duos terminos, omnis proportio habebit quatuor terminos, sive disjuncta ea sit, sive conjuncta. Nam in proportione conjuncta communis terminus bis sumitur. Est enim & consequens prioris, & antecedens posterioris rationis. Verbi gratia, ut se habent 2 ad 6, ita se habent 6 ad 18: hic ε bis sumuntur. Justitia non in conjuncta, sed in disjuncta propor
cesse es id, quod justum est, ct medium is aquale esse, is ad aliquid referri, se aliquibus
tale esse. Ac qua quidem medium est, quoν undam est ea vero suntptas ct minus: qua aurem aquale est, in duobus cernitur: qua denis iustum, o quibusdam, O ad alios relatum. Ex quo consequitur, in justitia semper duas
personas considerandas esse, & totidem res:& justitiam aequalitatem esse ομ έ ω oli , hoc
est,personis is rebus. lib. s. Eth. Osp. 3. v. Causa cur in justitia mediocritas Manalogica, cum simplex sit in caeteris virtu-pibus moralibus, haec est; quod caeterae virtuus
229쪽
23o Ina Ates versentur circa assectus, &actiones hominum erga se ipsos ; justitia non versetur circa assectus, nisi per accidens, sed tantum circa actiones , & quidem quas ellercemus erga alios. hoc est,caeterae virtutes in propriis rebus occupantur, & spectant bonum pro . prium , justitia versatur chca res alienas, &spectat bonum alienum. Quare cum caetera virtutes res omnes, in quibus vetiantur, absoluticonsiderent, sequitur, ut etiam medi critatem simplicem habeant, & absolutam: justitia vero quia plures res inter se conferticipe etiam personas, omnino debet habere mediocritatem analogicam,& comparatam.
VI. Iustitia particularis dividitur in λωω κίω, id est, in disributia. quam , correctivam, vulgo com m utativam. Omnis enim justitia, ut dictum est, spectat bonum alienum; justitia universalis spectat commune bonum civitatis; puticularis, bonum singulorum. Quare, sicut vel totum cum parte comparari potest, vel pars cum alia qualibet parte totius;ita etiam vel Resp. cum privata persena conferri potest, vel persena privata cum qualibet alia persona privata. In utroque ordine certa quaedam ossi cia continentur: quorum qirae a Reip. singulis privatorum praestanda fiunt, a justitia distributiva: quae singuli singulis praestare debent, a justitia commutativa praescribuntur.
230쪽
τω-,id est, in distributione vel honoris, vel pecunia, vel aliarum rerum , qua inter eos dimidisolent, qui unius Reipub. communio interse coniuncti sunt, in iisque servat proportionem Geometricam. s. Eth. cap. a. vrii. Iustitia distributiva versatur circa res communes, atque ad universam Rem p. pertinentes, ut sunt pecuniae & reditus publici, honores , mu vera, & id genus alia Cum aute communium rerum dispensatio
non spectet ad privatos, sed magistratum, non erit privatorum, sed magistratus, justitiam distributivam exercere: nisi forte potentes & domini, aut si qui alii aliis imperant, similitudine quadam dici possint maia gistratus hac in re imitari, quatenus i omo sunt,quod magistratus est in civitate. OHeium magistratus est, munera Reip. dignistribuere, bene de Rep. meritos praemiis, &in Remp. delinquentes suppliciis assicere. Quare non in muneribus tantum &praemiis conferendis, sed etiam in poenis & suppliciis pro merito infligendis consistit distributivajustitia. I x. In aestimanda criusq; dignitate, & m gnitudine meritorum,atq; delictorum, magistratus con derare debet binium, & salutem