Philosophia practica universalis, methodo scientifica pertracta ..

601쪽

concipi nequit, nisi quando agens omnia ista omittit, me certo fine fieri debent. Quamobrem cum negligentia, vim seu summa sit qua nator concipi nequit , id quod per se manifestum sine probatione sumi potem summa utique agentis negligentia est, si agens nihil eorum ficit, quae certo Me heri debent.

Qiue ad propositionem praecedentem de diligentia summa sentia tenenda sunt. Is s.

Θ-- . Si is nihilinum, e cerusiaesertissent, Minise is msi caua eum isti v mmi M, eide a ---Lmam, qua Mem cerestem - -κο-----,su omnia Must, si Di ista in musam svera L ιμ--m p ---ere toto, Mai dui gentiam adbi t. Etenim cum unorantia invincibilis absentiam agente evitari nequeati a minus error invii biluipsi inevitabilis sit .so.), immo in Omlam centa ineritabilium referri debeat, quod omnium ficultatum agentis usum excedit s. 7330 ea, quorum ignorantia invincibilis agenti, vel de quibus is errorem invincibilem et ves

quae omnium facilliatum usum ridem concessum sup t, ut ab eodem nt, impossibile est Quamobrem si nihil

eorum, quae certo fine fieri debent, omittit, nisi cujus ignorantia ipsi invincibilis, vel de quo errorem invincibilem s. vet, aut quod omnium facultatum usum eidem concessum superat cum diligentia consistat in commissione eorum, quae certo fine fieri debentis. 7 3 d, utis majo eae ea, quam adhibet, diligentiam adhibeat, fieri haud quaquam potest. Quoniam itaque siummam, quam adhibere potest, diligentiam adhibet, qui asorem adhibere nequit, quin suminam adhibeat diligentiam, quam adhibere potest , sui attulis rum, me certo fine fieri debent, omittit, nisi cujus ignoranua ipsi invincibilis, vel de quo errorcin fovet Invincabi-

602쪽

lem, aut quod omnium facultatum usum ipsi scilicet eo cessivisuperat, dubitari nequit. Atque hinc patet, diligentiam, in maiorem agens adhubere nequit, ab absolute summa plurimum differre posse. Immo patet etiam duo summam, quam adhibere possunt, diligentiam adhibeant, diligentiam tamen unius majorem esse posse diligentia alterius Satis haec conformia sunt notionibus comminibus, modo ad judicia obvia animum ariendere velis.

Etenim iis prosi lati larua Diuo insunt, quam vulgo exista matur. Undenon satisimilcari potest, ut, qui acimthie illas vincunt, in strigandis tu nitrusco nimium

Γν qui plura eorum e cit, quae acustarum με Fundumen rum usu ab imo seri certo me poterant, eo diligentiar. X ad tumgradmverso quo quι plura eorum non facit, quae faculrarum cognorium aetura foeno usu ab inoseri poterant, eo negluentior es. Etenim sinat e ne quis nihil eorum, quae certo fine fieri debent Omittit, nisiigligentiae. cujus ignorantia ipsi in vincibilis, vel de quo errorem fovet invincibilem aut quod vires ejus excedit, seu omniuui Dcultatum suarum usum superat is summam adhibet, quam adhibere potest, diligentiam s. 73 3. , consequenter si quae horum omittit, diligentiam summam non adhibet, quam

adhibere potest Quo plura igitur horum iacit, eo se pra stat diligentiorem Quod erat anum.

Enimvero negligentia consistit in omissione eorum, quae certo fine fieri debent ob non usum facultatum cognoscendi so. Quamobrem quo quis plura horum non facit, quae tamen seculiariun mi ostendi usu facere poterat, eo negligentior est.

Habemus hic fundamentum genuinum graduum diligemitaein negligentiae, quod ut penitius inspiciatur, praesertim ab iis, qui principii Juris Romani non satis perspectis animum imbutum possident, quaedam adhuc annotanda nobis veniunt. Ad omnia negotia humana quaedam equininna, quorum

603쪽

nihil omittendum , siquidem recte fieri debent, ut nihil iretis desiderari possit. Atque horum omnitam commisso constutuit diligentiam abiblive summam in abstracto, non attento animo ad conditionem agentis. Enimvero omnium istorum commissio non semper est in potestate agentis, seu non semper alibero facultatum suarum exercitio, in quo horum adiis consistit, depelitat, adeoque diligentia absolute summa non

semper in agentem cadit, consequenter omisso eorum, quae usum faculiatum ejusdem superant, ipsi non imputatur , nec hoc nomine dicitur negligens, etsi in absti acto idem negligemtia tribuendum victeatur. Est illa minor gradus diligentiae in abstracto non absolute spectatae. Menique quam Vis eorum

commissio, quae ad negotium aliquod requiruntur, usum s ' eustatim gemis non superat; ium tamen is semper ficit omnia, quae seri ab ipso poteram, adeoque sinima, quam adhibere poterat, diligentia non est 3 summam diligetinam in concretois sub conditione particulari agentis ecta, tam non adhibet. ' Atque inde est, Fod alius se diligenti rem, alius se negligentiorem in eodem negotio praestet

uti vel ampliorem vel restrictiorem facit facultatum suarum usum Vides adeo, si in iudicio tuo de gradu diligentiae vel negligentiae agentis nihil deiiderari, sed ipsum ad amussim cum veritate contentire debeat et perspectum tibi esse debere in

Ponam summa ad negotium aliquod adhibenda consiliat di. ii emia, quatenus absoluies in abstra hectatur; i minminus tibi perspecta esse debo omnis agentis conditio, in iudicare valeas, quorumnam cymmisso usum omnium se l. tarum agemis hujus superat, quorumnam vero commissio eundem non excedit. Ita enim demum cavebis, ne majorem diligentiam ab agente requisveris, quam huma 4 rinaeonditiora in specie quam fert conditio agentisci nec ea excuses, quae negligentia veniunt tribuenda. Quam difficile sit in ea tu dato hocce uilicium, nemo non experiri poterit, si idem tentare voluerit Summam IglTur accurationem, quam

urget ratio, leges civiles exigere minime potuerim ob ratio.

ne si loco exponendas. Quamdium, eum viderent I Romani non omnes eandem in eodem negotio adhibere dili. Mntiam, i ali , inor i alios minorem, quam sibi

604쪽

aninium adverterrunt, ea, quae a plerisque in negotio aliquo seri solent, qui se siligento probant, Win horum omnia cujuscunque diligenti alterius. Cum vero porro servarent esse aliquos, qui ceteris mortalium se dissentiores praestant ultra communem eorum sortem positi videntur, diligentiam

maiorem maximam seu mu nam agri vere, quae

humana condicione expectar potest Denique cum non minus experirentur, esse aliquos, qui ceteris mortalibus negligent lores deprehenduntiar, atque minorem media ad nego tium aliquod diligentiam asserunt, hanc infimam esse volu

nint seu nummo. Unde est, quod in iis negotiis, in quibus diligentia n gligentia imputatur ob damnum resaciendum tres constituerint gradus diligentiae, mediam scilicet, mari Ham es minimam quibus ordine inverso re*oiulant totidem gradus negligentiae, ita uis a se maxima negligentia in

omissione eorum consistat, quae ad infimam seu minimam dia

'ligentiam requiruntur missima vero in omissione eorum , quae nonnisi summae sunt diligentiae media denique, omis ione

illorum, quae mediae sunt diligentiae. Enimvero haec nonnisi iuris postivi sunt, sue ea in abstracto eonfideres, Me in applicatione ad negotia, quam faciunt Leges Romana Nemo igitur a nobis requinuerit, ut eandem divisonem in ius na-

turae recipiamus, quod in omni misi iudicium de gradu diliuge a 3c negligentia requirit, ne tantino quidem a veritatere defieiens. . Quae in sor utiliter recipiuntur, immo recipi debent, ob rationes suo loco exponendas ea non tolerantur insim conscientiae, ubi ratio iudicis munere fungitur.

Negligemia est omissis vitigemiae, non Urifc-MUm Nud em infriavi Abisa. Etenim diligentia est commisit mrim, ita cur Quae certosne fieri debent in negligentia est omis missis' Mi Do eorum, quae certo fine fieri debebant, non tam facultvgeniim tum cognosceius debita so P. Quamobrem hoc ipsis negligens es, uod diligentiam tuam in te desiderari pateris, non siciemo eum multatum cognoscendi viai, quem

605쪽

sicere poteras. Negligentia igitur est omissio diligentiae non usii ficultatum cognoscendi debita.

Inde est, quod indure Romano, quemadmodum modo monuinius nox. 3.7s 6. , gradus negligentiae aestimentur exara dibus diligenvi

m tiatis sistit erum negligentia in omissione actionum certo fine edem si adiri darum, ob non usium ficultatum cognoscendi facta .rs'. uuainobrem quatenus quis negligens est, ejus actiones do ficiunt a rectitudine quoad intellectum a. 8i vi defectus iste rectitudinis vincibilis est h. 43. . Quoniam itaque desectus rectitudinis actionis quod Ilitellectum culpa est , et in. , negligentia culpa esta Tuod erat unum. Enimvero actio culpos est, quam agens sua culpa committit, sive ea positiva fuerit, sive privativa l. ix . Quoniam itaque negligentia culpa est per demonDMa noentis actio culpola est si ieras riserum. Nimirum ob negligentiam agens vel ignorantia vincibili

aut errore vincibili laborat , ae ob illam, vel hunc miris, quae alias taceret. In i lice igitur casibus deficere actionem privativam quoad intellectum nemo est, qui in dubium vocati Negligentia subinde oritur ex defectu attenta Om Circa aestIO. nes suas, atque adeo denuo actio deficI a rectitudine qu dintellectunt. Similiter in eo consistit negligentia, quodoce sonem agendi tu , Misabus, quod dicitur, manibus, infectatur, filio mi persiisdem mmm reditiaram D, Mi adeo actio us a rectitudine quoad intellectum. Exemplum tutoris bona pupilli negligenter administrantis sntesiillust at id quod levi attentione perspicitur. Atque adeo arparet, cur negligentia nitorii in adnuitinandi horii, pusilli

606쪽

Negligentiam admittere gradus , supra demonstravimus ministae as. 3 60. Unde qua de gradibus negligentiat an magnιιud notavimus, ea de culpa tenenda sunt quae in negligentia, negi consequenter omissione diligentiae , ps Id consistit. Vi gemmdimus ibidem Jus civile in iis negotiis, in quibus Vmtis re rumini stilicet, and me mediam. Unde ire istis .egotiis ulpa d ista inuri tres gradus, utam scilicet, inem 4 lavissilium. lara i est, quando negligeritia maxima; distri, quando inedia leviue sma, quando minima. Unde de culpa lata dioiviti omisso diligentiae minimae seu infimae, quando scilicet agens ne eam quidem diligentiam adhibet, quam vulgo homines etiam parum diligentes in sibus suis adhibere solem. Culpa levis vo- - , . Vax Icatur omisso diligentiae mediae, quando nimirum agens eam. .ri non adhibet diligentiari quam communiter homines Miligiti

Icilicet agens eam non adiuvet diligentiam, Mari nomi-

gentiae iri, o a', mea iam' 'inimam esse mutentum J ris civilii ita nemo fion videt, 'alvisionem culpae in latam, DV levissimam nonnisi hujus Juris inventum esse, quod ignorat Jus naturae, gradus multo plures, quam ire, agnoscens, sine Mathematicorum ope nonaeterminandor et rum ex dictis norro manifestum est. ntata em iii Iure eu

607쪽

narum autoritate, nisi ab instituto nostro bret alienum redi

hobis jam propositum non sit Juris Roma, interpretem agere.

Quamobrem nee nostrum esse existimamus, notione culpχriar latae: Mi is levissimae legibus Rohianis conveniente etia de V V S in Π saemiclare, ut certior re tacilio sat e undem applicatio. U. 'istnen alioram attentionem Macumen Mitemus id unicus1 u. 2 hic annotasse sussiciat, inquirendum esse in ea , quae iri aisquo negotio ab agente exigi possunt. & per experientiam definiersedum esse, quid circa tali ab hominibus fieri soleat, pro magis e minus se praebent diligentes Nimirum quod eiunt diligentium plurimi ad mediam dii gentiam referetidum. Iediam quod excedit, ad maximam seu exactissimam spectat quod ab ea deficit GA minimam seu infimam arguit. In exactissima praeter ea quae nisunt mediae plura adsum in infima desiderantur, quae in me. lia locum habent.

De fide . Si quis minime perpendit, quidnam sub notis cirrantia sui. cumstantiis ex actione sua boni vel mali conseqii possit cissis ineoasderarus dicitur uncis tuli considerantia est omissio aedium intelle frug, quorum ope agenti innotescere poterat, quidnam ex actione sua sub iis. quas norit, circumstannis

boni vel mali consequi possit.

culo sermone unachisamtiit appellare solemus, quod . i. nic inconsiderantiam vocamus. Ita inconsiderate agit equis ignitabulum in equiti relinquens, ubi ab equo calcitrante ea hones eandentes in stramina facile ejiciuntur, quod non per- pendat, facile suboriri posse incendium. Iane memoriam rubit, olim ratistaviae, cum adhuc adolescens in patria dogerem, plura aedificia cum coenobio R. R. Parrum Domin, canorum conflinasse istiusmodi inconsiderantiae vitio.

g. 76 I.

Diansis Dconsderantia culpa es s sco/ erat gratis assis ras agen- culpeta es. Qui enim inconsiderate agit, is non perpendit, si qualis quidnam sub iis, quas novit, circumstantiis mali vel boni ex

D actio. a viae in consequi possitis et fio. , adeoque deficit jurii-

608쪽

dum de actionis suae bonitate vel malitia , consequenter ahi a te titudine deficit quoad intellectum I. a. i. . Quamobrem cum supponatur, quod seculiatum suarum cognoscendi usu impedire potuisset, quo minus deficeret; onctus iste vincibilis et g. 33. Enimvero desectus re cistudinis quoad intellectum vincibilis culpa est β. 7 7. . PMtet itaque inconsiderantiam culpam ella suod era unum. Jam actio culpos est, quan agens culpa sua committit, sive ea privativa, sive positiva fuerit s. ra. . Quam-es,rem cum inconsiderantia culpa sit per demonsrara is laconsiderare agentis culpos est. quo erat alterum.

ensem etiam poterat. Eodem veros ruis modo Uς mn

Deo/sderans nos usebet Visci ψ Hismi μγ ν Thematam. arandae oceano fertur. Eouae ηαα, Τεν νην sitim ex e cti siderati. MM ue ma consequa possit. Etenim non perpen sit, quies nam sub notis circumstantiis ex actione sic ni uri mali consequi possitis Ibo. adeoquc non id boni vel hali consequi posi, vel etiam certo copsecuturum. Sed nemo judicare valet, ex in ictione, cujus p I. trandae occasio offertur, id boni vhI mali consequi posse, aut actu consecuturum nisi noveris, ex isti m is action' qualis est prὰsens , y sircumstanti um notarum, id bonive mali consequi posse aut actu qacuturum, si nempe eam commiserit 3 363. Dch. svir.). Quamobrem inco sideratus nosse debet principium actionis diiudicamis,

in laenam, tiamus γα 3.76o. , non ignorare supponitur,

inibisaeis conjiciuntur, in equili, ubi

609쪽

Jine nosset nό ex inconsiderantia, sed ex ignorantia vincibili ageret e tria hypoth c. Ita Mathematicus novit, s duo fluidi

eonfundenda, ut commisceantur; fluidum specifice gravius specifice leviori esse infiindendum inuidem lente, atque ita .r, is ex ali qua althudine gravius in levius ruat Quodsi ergo Nn. , conremum facit, incomiterare UE Ast ubi alius Id aeu,

m Muria ista perspecta non est ex ignorantia pro hiscinac aesectio Oinitudinis M , -------t, ubi igno rantis fuerit vincibilis. Npno eristin V. exempJmn line iscopo praesente esse alienum, cum ex ac, ne nasi reti, hi boni vel mali, nec agia gar contia obtigisonen, tale natura nos obligat ad omnem actionsima iam i omnium rectitudinem , I 89. . Quamobrem qui minus recte agit, contra obligationem naturalem agit. Iraeterea fluidi non satis iuerint inter se commixta, cum tamen id fieri e te esset, semper creatur molestia nova actione ea ulterius om. miseendi, qua carere poteramus, ut faceamus ea, quae supe-

rius deamoneincogitantis annotavimus 3 49. , ad incon. Merantiam quoque trahenda MLs. 761.Imajoris utique Pom tu, quam vim existimatur, neo in entionem sicianis1ι P. Mium asuum , quibus minus recte secti confusonis His mederi non possumus . Undein minus rem acientem in casu in Maerantiae reprehendimus, in casu isnorantisinvirucibilis excusamus recte autem facientem laudantias, ni ai sem indicio, quod etiam in hisce impuratio' lacum faciam Quodsi quidam omnem obligationis naturalis amplitudinem /ininime perspiciant, notione spuria legis naturalis delus.' uam a civili non satis distinguunt , ac ideo inter subtilitates

manes referant, quae magnum in praxi morali momentumi balaboni illi pes inmensis hio a i seruuerto pers si , no non aegre laturos, fi comminant, quaeitumper icillis es in aulaeiamus iisdem videre

minime posi sitis superque novitatu cariemisia r

610쪽

' Deb,siderantia eo= sit in omissi e bassicii de amoean queatam cujus patrandae occaso merιur , qualιs eas is circumsantia inconside tum sibi perspectarum is omissione applicationis principii rotia proinoas duaec die, quidnam scilicet ex ea sequi pus veractu te cres' sequatur. Consistit enim in omissione actuum intellectus sat. quorum ope genti innotescere poterat, quidnam ex acti ne sua boni vel mali consequi possit A. 6o. . Quoniam circumstantiae praesentes , sub quibus actio committendi, ipsi sunt perspeetae g. cit. i judicium formare poterat, quod actio patranda talis sit, seu hoc modo determinetur. Et quia novit piincipium actionis hujus dijudicandae, quis 'nam scilicet ex ea boni vel mali consequatur I. 6 a. judicium istud hoc ipsum principium in meinosum etdς re vocare poterat , modo attendisset animum ad praedicatum judicii, qualis nimirum sit ea actio, seu quomodo per circumstantias determineturis ara 8. ix Wκι empir. Unde pronus inserre poterat, ex hac actione hoc consequi posse β. 363. Poch empir. mittit igitur judicium de actione praesente, qualis ea determinetur per circumstantias sibi per specta, , ac ideo porro omittit applicationem principii ejus dijudicandae, quidnam scilicet ex ea sequi possiς X et actu. ' ζ'. squatur Atque adeo patet inconsiderantiam consistere fp . in omissione judicii de actione, cujus patranda occaso offertur, qualis ea sit vi circili, tituli ui sibi perspectarum,

cum omission relicationis principii ejus dijudica , quis si licet ex e sequi possi9 vel actu pham ita