Fragmenta

111쪽

Pacta, ac foedera tribus modis coperimus veteres sanc re cosueum: Verbis,ut iureiurando, factis,ut mactatis victimis, inanibus, Pia his fidem obstringebant. Vnde tria apud eos erant rupti focderis crimiana; periurij,arae violatae,&sractae fidei . Vidctur hoc loco de eo so dere Poeta loqui,quod inter Romanos,& Sabinos ictum est. ut improbissimum virginum raptu vici secrcntu Romanos adorti sunt: captoq. Capitolio, Tarpeia Vestali virgine prodentricli macerrim' Praclium committere pararent, raptarum lacrimis,atque obicitati Dibiis composita ira, edus paciscuntur. dare haec vcrba a Rom Io foedus componente prolata, arbitror: huiusmodi pacis conditi n e proposita,ut scilicet aequa potestate in urbe Tatius Sabinora Rci di ipse,alternis diebus imperarent.Quam sententiam declarat versus, qui motassequitur, Alternum steritote diem concorditer ambo. Refert Dionvsius, Romulsi, ac Tatium ante aras,circa modiam sacra viam foedus icisse.Vbi permistis insimul Romanis,ac Sabinis,se in ubcem consalii tarunt. Plutarchus in Romulo prodidit, illud sancitum fuisse in loco, quod Comitium a,coeundo,appellatum cst Ea de re sic Livius, Inde ad foedus faciendum Duces prodeunt: nec pacem modo ,sed riuitatem Mnam ex duabus faciunt: regnum consociant; impcrium omne conferunt 8'mamata geminata Vrbe, ut Sabinis tamdn aliquid daretur,

Puirites a Curibus appellati sunt. Huc alludit Virgilius cum Aeneam ab Euandro pacem petcntem inducit. Accipe,Dq.fidem sunt nobis fortia bello .

Idem,uniuersam hanc historiam sanxit, in Aeneae Clypeo Vulcanum insculpsisse. procul hinc Rymam, raptas sine more Sabinas Consessu caueae, magnis Cissensibus actis,

Addiderat: subitoque nouum consurgere bellum . . . I 'mulidis Tatioqueseni, Curibusqueseueris

Post i dem inter se pojito certaviis ineges

Armati Iovis ante araa,pater adque tenentes

Stabant: caesa iungebant foedera porca. Nec sollim duas ciuitates in unam Romulus, & Tatius redegerunt,vcrum,ut populorum tranquillitati magis c5sulerent,ac foedet a diu inuiolata seruarctur,cam in tres Equitum centurias diuiserunt: qu rum duae Ramnensitum, & Tatientium ab eorum nominibus in runt appellatae, tritia vero Lucerum, cuius origo, ut tradix Liuius, incerta est. Harum autem Ennium metra iniste, Varronis indicio liaquet,qui libro IV aut Ciceronem inquit, ger Romanus primus diuis

112쪽

hi partes p o Tribus appellatae, Tatiensium, Ramnium, ramim. nominatast,ut ait Ennius, Tatienses aratio, R me es a Romiuo, Lucem res cut ait Iunius P a Lucumone.Sed Plutarchus vula, dicta filiis: διωτιάδεσις , quod Latini, Lucum appestant : in quo Romulus Asilum tu-gicii tibiis constituerat . To inquit Claudius Tusciis, κατα

omnia haec tribuum vocabula Volumnius Etrusca csse, arbitratur. De ijs Propertius, Hinc Taties Ramnesq. visi, Luceresq. coloni. - FOEDUSQUE FER Ennius Grami fiaticus, cuius paullo te talentio facta est,ait, apud V arronem . Et per hos etiam nuc si fosdus, quod fidus dictum . Sed serire foedus,Homerica est imitatio : ita

Cicero pro Rabirio, foedus ferire in Capitolio viderat. Et pro Domo su Ioederaseriebanturpecuniarum.V irgiliu ς, - hauddit mora,Tharcon Iuneis opes foedusq. ferit ALTERNVM SERITO TE DIEM' tote, a, sero, quod ordinare, & disponere significat:hoc est, ut ditams, alternis diebus impurium ad punistratcscd melius fortasse, Alterna scitote die concorditer ambo, a verbo, scisco, quod sancire,& cdicere signiscat: a quosciscitote,de ininde sublata,per sincopen, syllaba,βιtote. imilc quid est apud Auctore de Viris illustridus,qui ait,Procam Regem Albanorum Amulio,at q. Numitori filijs regnum annuis vicibus habendum reliquisse; dc ut alternis imperarent. CONCORDIT E R a A, concorduas,concorditer,di'um est: quemadmoduma,grauitas, ex. humanitaS,grauister, di humaniter. - HAS TE IS HORRET AG ER Horrct hastis ager haud secus,atquc aristisdia eadem osticina ille verIus p r dijt in Scipione, Sparsis haneis longeis campus splendet, horret. Quo venustistime Polita noster comprehendit,quae longio i i vcroo

Demetrius Phalereus in libello περὶ ἐρ νι profert in exemplum prumas prioris carminis Homeri dictioncs,gφριξω δε μάχη, ut osteduret, quaeda apti idc magis pruric translationibus cUrimi, quam pro-

Iliad. ν

113쪽

Et, P eculeis, Uisq. vitamstgexhorruit hUis. . Lycophron in Cassandra,

Haec autem translatio adeo Papinis venusta visa est,ut issdem Ennii verbis carmen inclioauerit:quamuis,Lucilium eam,&auctorem irriasisse,proditum sit;qudd potius dixerit, Horret ager, quam , horrct crastet.Hinc fortasse illud Horati j de eodem Lucilio, Non ridet versus Enni grauitate minores. At Maro, cuius acre, excelsitumque iudicium non est eum Lucilio conferendum; non modo non irrisit,sed ita integrum hunc versum, in diuinum suum poema transtulit, - tum latὸ ferreus basis Horret ager:campiq. armis sublimibus ardent.

CAMPEIQUE ARMEIS SUBLIMIBVs ARDENTI

Hyperbole.Euripides in Phoenistis,

Apollonius simpliciter dixit, fulgebant arma sub sole: sed addidit, quod orationem amplificavit,ignis instar.

od videtur ab Homero mutuatus,qui in s Iliado ait,

sed quam splendidus,& sublimis est illeLucretij loeus,

Fultor ibi ad caelum se tolli totaq. circum Aemeronidescit tellus Virgilius, Ardentes clypeos q. aera micantia cerno. Inde Lucanus,

. Urdentes , aciespcrcussissese corusco Conspexit telis Attius inausimache, . Ab classe ad yrbem tendunt,nec quisquampotest Fulgentis,

114쪽

Fumntium armum an rartus ardorem obtu L eribebat forsitan his verbis Ennius Romanorum tu Caeninensibiis certamen. Qui cum in Romanum Urum irruissent, effuseque vastarent: cis Roni Mus cum exercitu,ut ait Liuius, obuius sit, levi q. icertamine docet,vanam sine viribus iram cta: exercitum se dit, fugatque,susum persequitur.Quapropterea,quae sequuntur. DE-

longe abcsse arbitror: ut post Romanorum victoriam, hosti uin fuga describeretSed hic locus foedis conspersus est maculis, qui in Festo sic habetur, semanant, reptent, Ennius lib. I, desunt riuos eamposque remant. Pro quo, remanant, reponendum cst. Nam frustra Festus pro explicatione verbi, wnanant, haec Ennii verba retulisset, s. remanti ibi legeretur: &quddita scriptum fuerit,etiamctri Iex suadet.Campos vcro remanare,idem esse,censeo, quod effuse hinc inde palanteuut fugientium mos est, per varia loca vagari. Vel legendus est hici,

Cus,ut emendat Fulvius Ursinus, - deserunt cliuos, camposq. reuitant.

CONsTITIT INDE LOCEI PROPTER sosJ Ennius Annal. .

alibi, Indelocri lituus sonitus estiundit acutos. Lucilius, Multis indelocessiermonibu concelebrarunt. Lucretius, - is loci mortalia Milet creauit. Existimo his verbis Poetam ostendere voluisse, Venerem pleno sup rum concilio,Iouem,'ropterib hoc est,propicr Romanos orasse: ac eadem rationc hic Ennium de Venere loquenlcm,siros,Romanos intelligero qua Maro sib persona Iovis, Venerem alloquentis, tuos, Libri a 'cum ait, Parce me a Cythere manent immota tuorum α' Fata tibi - . Oravit fortasscio item Venus,ut propagatis imperii finibus, Romulum tandem in Deorum numero referret. DIA DE ARVA Veneris periphrasis. Homerus; δῖα θεὸ-ν. Aliqui codices habent, Constitit indelocri circum fos Dea Dearum.

Alii, dia diarum; alij Dea diarum. VNUS ERIT DEM TUT O L L E U Sunt,ni fallor,verba Iouis ad Uenerem, pollicentis camaliquando Romulum in caelum sublaturam. Quod imitatus Virgilius,sub iisdem per nis, Veneris nimirum pro Aenea rogantis, Iouis idem Iromittentis, ait, - sublimemq. feres ad sidera caeli Lib. I. Aen.

Magnanimum Aeneam Item Iuppitcr apud cundem,cum Iunone loquens, Ilι.ra.

Iudigetem Aenea scis ipsa, oestresateris Ddberi caelo, fatisque ad sidara tolli.

Ouidius

115쪽

Ouiditis auteni Martem indiicit a Ioue petentem, ut, quod alia , Romulo pollicitus fuerat,seruaret,

soluere, ablatam terris imponere caelo. Tu mihi concilio quondam aesente Deorum, - Nam memoro,mrmoriq. animo pia verba notaui Vntra eri quem tu tolles ad sidera caeli, Dixisti . ratasnt verborum summa tuorum. Ide rursus, Vnus erit,quem tu tolles ad caemia caeli, Tu mihi dixisti .sint rata Mia Iovis.

Ad hanc apstheosin respexit Maro in VI, D Pater ipse suo superum iam signet bonore.

Liba .eat' Iuno apud Flaccum , - protinus oegraues

Iras, Diuisium kpotem 'Troica quem peperit Sacerdos, Marti redonabo. illum ego lucid. ista Iuire sectis,ducere nectaris - Succos,cr adscribi quietis, ordinibvspatiar Drorum. uitis autem huius carminis Auctor sit, Varro non memorat: rn nutamen esse,&hunc sibi proprium locum dcposcere, ijs , quae suprarctulimus conijci potest. - AD CAERULA CAELEI TELL. P L Ab Abθερος ειμενον,Aeschyli imitatione. Rursus Ennius, Quamquam multa minus ad caeles caerula templa laHelestit. Tendebam - Vnde ait Seneca, summi actberis templa. Qita voce variis epithetis exornata frequenter a Poctis caesum arpesatum est. Ennius in Hecuba, . O magna templa caelitum,

Vetus quidam Podia, Aeterna templa caeleLVarro in Satyra,quae marcus dicitur, - tunc repent/ caelitum jum tonitribus caelum tonescit. Terentius in Eunucho, At ouem Deum,qui templa caelisumma sonitu concutit. 1 .r. Qui locus,vt obseruat Donatus, est de Ennio. Lucretius Nec mare; nec tellus,nec caeli lucida templa. tua. Idem duro sine adiuncto, caeli tonstralia templa. .id. Et ruIIus, cassi

116쪽

EX L ANNALI.

Ti, Fumida cum caeliscintillant omnia tempta Ιdem aliquando pro caelo limpliciter dixit, Nam caerulus,siue caerulcus color proprius sereni cacli esse videtur. Vnde ca ruleum mare dicitur, qudd caeli colore roserat,qui a Graecis κυα tacdicitur :& luqe cyaneae undae in veteri Inscriptione. Nec solum de caelo Ennii embla,dixit,verum etia de inseris: ut in Andromacha, Acherusia templa alia orcet, pallida Letei obnubila, obsita tenebr is loca. Vnde Lucretius, Et si praeterea tamen esse Acherusia templa,

Ennius aeternis e ovis versibus edens. Quo etiam modo de mare dixit Ouidius in Halicutico, -

LEI a In Seneca sic habetur hic locus, Felice dein se putabat, ' iuue nrei unde visi sit Virgilio dicere ' quem super iugeas Porta lovat cae Ii, Ennium,boGai HomeroArripuisse, Ennio Virgilium. Esse etia apud ciceronem in ipsis de Repub.boc Epigramma, Moses plagas Caelesta caudere cuiquam: M; soli caeli maxima porta patre. Hoc modo legitur in vetusto exemplari manu scripto ; cum in passim

vulgatis habeatur, enim apud Geronem,&cact. Quod si postr mae lectioni fides haberetur, eum locum, ' quemsuper ingens Porta tonat caeli se Virgilius haud esset totum ex Ennio mutuatus,cum tamen illud appareat in bibliotheca Carbonaria,ex vetusto fraSmento in membranis Anonymi cuiusdam Grammatici; qui agens ac verbis neutris impersonalibus,expresse cx Ennio citat verba illa, quem J- Fper ingens Torta tonat caeti. Quae de signis Romuli apotheosina pra cedentibus intelligenda sun me quibus ait Liuius, Dum enim ad C. prae paludem couctourm haberet, subita cohorta tempestas cum marno stagore,tonitribusq. tam denso Regem operuit nimbo, ut conspectum eius concion ab luserit: nec deinde in terris mulus fuit. Quod etiam in eius vita refert Plutarchus: quamuis id Varroni commentitium videatur: qui asserit post Rostra Romuli sepulcrum fuisse. Hanc sti tentiam confirmat Flaccus in Epodo,

Quaeq carent ventis, solibus ossa .rini Usus videre,di pabit inolens.

Η 'meri, ut opinor,iocus,vnde haec sumpsit Ennius, est in Iliados, ubi Horas caeli portas custodire finxit,

Hinc Ouidius de Iano, o Praestiosorisus caeli cum maias Horis.

Disi ire

117쪽

t EXPLICATIO IN Q. ENNII FRAG.

Lib. c. Aev. fertur ab hoc cliri lcm integer ab illo vero in ullus . Sunt autem baccverba Iuli j Proculi,qui Ronianis, Regis dos derio oblanguentibus, ac propter repentinam horribilemq. tempestatem, qua ille sublatus fuerat,terror erculsis, iii quit, Romulum sibi augustiori forma in , Quirinali colle apparuisse: queui, in horrore persia sus, venerabun- , . dus adoraret usii si ut populo mi iactaret, se in caelum deuehi, suisq. nunquam defuturum. Ut propterea virtutem,rcmq. militarem col-- rent; quandoquidem Romam orbis caput futuram Fata statuissent: atque his dictis, ex illius conspectu etianuisse. Sed Romulum so a proceriorem visum ad superos abeuntem ,etestatur Auctor de viris r s. illustrib. Aristobulus lib.II. Rerum Italicarum,&Ouid. ybi ait, Pulier, humano maior,trabeaq. decorus I ymulus - opinabantur Uetcres, eos, qui in Deorum numerum ex hominibus . relati essent, vel Deorum ope quidpiam praeter humanas vires eis eissent, caeteris homitii bus proceriores videri solitos. Vnde Tlesim chus, Pili strati Orchomeniorum Regis situs, ut rcfert Tlaeophilus lib ΙΙ.Rerum Peloponnescarum,conscius in patrem conspirationis, populo in Curiam effrenatius irruenti, commentitio figmento per sua iit, Pili stratum supra mortalem speciem ad Pisacum montem in gna velocitate fuisse delatum. Tranquillus in Claudio, Vonprius de-jistio is equi,quam Jecies barbarae mulieris , humana a lior, victorem l . . tendere vltra, sermone Letino prohibuisset. Tacitus, Oblata ei species mi Σάι , Α , m 'tam b massum , in audita est νοx. Hinc Maro rerum ' omnium peritissimus de Creusi,dixit,

λὶh.4. Aen. Et apud cundem Dido. Et nunc magna mei sub terras ibit Mago. 1 n. s. Lucretius, ubi de origine Religionis agit, Egregias animo facies vigilante videbant, Et magis in somnis mirando corporis auctu.

Silius libro XI,

Et Paullisare ingentem miraberis umbram. Et libro XIII. de Hamilcare, Cel us abit gressu,maiori. recessit imago. Idem lib. XI. loqv ens dc Virtute,& Vol uptate, icismsubit δ assistunt dextra,laeu . peramaa Ailapsa'baud paullum mortari maior imago. Liuius de patre Decio, Armatus in equum insiluit tae in medios imm-

Q. constetio ab vii l. acie fuit aliquanto augUior humano γψu,sicia

caelo

118쪽

EXI. ANNALI. 8,

caelo missis piacsdam omnis morum irae fuι pes ab suis auersum , in

hoRes terret idcim de Euandro ait, Quod conspecto Herculis habitu. tat. ac forma aliquanto ampliore,auguniorcq. humana uditoq. nomiane,parent ac patri aram ei Acauit. Magnum quoque Alexansum testatur Solinu forma supra homipem augustiorentisse. Hinc factu. est,ut Romani ed maiores Heroum statuas facerent, quo maiori eos

honore dignos cristimabat. - CUM DIIS GENITALi BV sa

In tolligit Iouem,Mart ,& Vcnerem, a quibus Romulus originem duxerat. Propric autem Dij Gmitales, siue Indisetcs dicuntur, qui prius homines fuerunt, & deinde ob praeclara facinora in Deoium

cactum adsciti,quos&Novensiles a nouitatcVcteres nuncuparunt: in unde Aeneam, Iouem Indigete appellarunt zet q. sacellum cum hac inscriptione dicarunt. ΠΑTPO'Σ Θ EDT XOONI ΟΥ Ο Σ ΠΟ-ΤΑMo et ' No MIΚΙ ΟΥ Ρ' ΕΓΜΑ ΔΙΕ ΠΕΙ. De quo Tibullus, Illi victus eris, cum te veneranda Numisi a. Lib. da Deum caelo miseerit Iud uetem.

Ouidius, quonturba Quirini

neupat Indigetem,temploq. arisq. recepit. Sed Mapheus Vcgius, no malus polita um baec eadem Nasonis vestigia accuratius porsequitur, non longe disparia imprcssit, totidem scilicet verbis eandcm proferens sentcntiam, - quem Iuliaprotra. Indiget appellat,templisq. imponit bonores.

Genitales Deos intelligi, qui innata eorum soccunditate res omnes, quae gignuntur,pariant, atquc propagent.At Turnebus suis Aduersariorum libris,putat verisu in enitalis,ab Ennio quodammodo esse nouatum indeque Ciceronis locu in, qui sic vulgo habetur in e ircino libro de Orator Velsaepe, vel me conimictione νerba nouantur,

utilissensus disertus indigenitatis ; putat cile legendum, Pt ille ius, Dij GenitalesEcd. Lambini lei dici antiquae scripturae similior est,& ad Veritatem propensior: sic enim habct, Redic nimirum pro sene diserto Ennium significans. Ausonius in Periocha libri IV. Iliad. Iuppiter interea cum Diis Genitatibusvia. Concilium cogit superum de rebus Achiuis. Λliqui pro,Genitalibus, non bene legunt, Genialibus . Sunt enim G

niales Di, ut Festus ait, aqua,terra,ignis,ae, Ma enimDus ina rerinu, quae Graecorum est, sol ei' aut σπέρμασα vocant.Duodecim quoq. signa, ' 'Lunam, Solim inter hos Deos computabant. Geniales autem dicti dg

rodo, ruta plurimum posse putabantur et quosposteagerulos appellarunt.

119쪽

Nec illud omittendum 'quὀd Inctili lii fibas de Verborum antiquitate monet,Geniales homines fuisse appellatos,qui ad inuitandu.& lamius cibum apparandum,promptiores essetat. - AEV V MDEGIT JAetium dicitur quali in Gid est pNctuu , &aeternum, quod Chrysippus Mωνα appellauit. Ennius alio loco, Deos aeui mi vos, dixit, nempe qui aeui diuturnitate non assiciantur, neq. agantur ad interitum. Quare Cicero in SomnioScipionis ait, In caelo certum,are definitum locum G,νbi beati aeuo sempiternos uantumLucreti lib. V,& VI, ben7 qui didicere Deoscurum agere aeuum. em versum ita inter suos inseruit Horatius, Non exo,nanque Deos didicinecumum agere aeuum. Degere autem,vel agere aevum,de immortalibus propriE dicitur: CL cero in Hortensio, Si nobi cum ex hac vita migrauerimus, in beatorum insulis immortale aeuum,ut fabulae ferant, degere liceret, quid opus esset eloquentiae Lucretius, prὸfium Deilm tranquilla pectora pace Quae placidum degunt aeuum,vitamqGerenam. Vitam vero degere,de mortalibus proprie dicitur. Sed tamen id non perpetuo obseruatur. Nam Lucretius, rede Dijs, degerevitam, di d. nominibus,degere aeuum dixit, Vt nihil impediat dignam Diis degere vitam. En Ostultas hominum mentes,4 pectora caeca, aualibus in tenebris Pilae,quantisq. periclis Degitur hoc aere quodcunq.s Et, talidis septi degebant turribus aeuum. Ennius in IX, Annali, Qui tum uiuebant homines,atque aeuum agitabant. Lib. t. d. - Ο RO MOLE RO MOLE J Verba haec,HLactantius docet, s. φὶ is. sunt populi Romani, qui amissum regem dolens, haec loquitur, o FUmule, I 'mule, & caei. Sequitur deinde Lactaiatius, ob boe desed rium facilius creditum est Iulio Proclo mentienti,quisubornatus a Tati Abus est,ut nunciaretplebisivacividisse se Regem humano habitu augustiora; eumq. mandasse ad populum,ut sibi delubrum fieret, se Deum esse, O PAriuum vocari. Quo acto, ipsi populo persiuasit, muta ad Deos abiisse;

Senatum fu*itione caedis regiae liberauit. Ex quo a u te Ania ali haecti, ε . . carmina transcripta sint, ex Lactantio non liquet. Priscianus autem postrema ea verba, - όgenitor,ὀβnguen Diis oriundum, ex II. assere.In nostro tamcn perii et usto eiusdem Grammatici exemplari in I. notata sun unde procul dubio petita esse existimo ob hi-

120쪽

EX I. ANNALI.

LUMINIS ORA Lumem, de lucem vitam, noctem vero Ino tem significari ex illo Cat illi perspicuum est, Nobis,cum mel occidit breuis lux, Vox en perpetua una domaenia... Vnde Dequcnter a poetis in luminis orδ exoriri, & exire, pro, nasci positum est: sicut Iumen res quere,pro,mori Lucretius,

eme te quisquam dias in lumitas boras

Idem paullo post, is Inde enascitur,atque oras in luminis exit. Virgilius, sacerdos Furtivum partu sub luminis edidit oras. Vnde eiusdem Poetae locum in II. Georgicorum opinor esse lege dum, Spontὸ sua quae se toliunt in luminis oraU.

O PATER, O GENITOR bHanc sententIam ita expressit Liuiu s, Deincta paucis initio facto. Deum de Deo natum, Meem, parentem queribis Romanae aluere uniuersi Romulum iubent. - O SANGUENDIIS ORIUNDUM J Aγχι ι ς, pio, sanguis, Ut vermen,pro,

vermis.Ennius rursus,

'fugiat timido anguen/H. exalbescat metu. Et, Heu me miseram,pergunt lauere sanguen sanguine. Lucretius, Visceribus viscus gigni, sanguenq. creari. . I m. . Quod etiam in soluta oratione vetercs vHirparunt. Cato de Habitu, Sanguen dimittatur, aut . EC VIS EXTITERIT ROMAER EG N A RE a Relato inter Diuos Romulo, multorum animos r gni cupido inccisit.Nam ex sua gente Sabini regem eligere volebant, Romanis id minime consentientibus: inter quas altercationcs abrogato Decemuirali imperio,haec verba prolata sunt: quasi quis diceret, pedirc Reip.Regem creari. Sed quis nam ad tantae molis Pon dus subcundum erit idoneus λ Similis est locus ille Lucretij. Lo,Murus regere immensi summam,quis habere profundi Endomanu validaspotis est moderanter tabenas' Ennius aut in hoc loco trochacu,pro,spondeo posuit. REGNAREJHellenismus, προ τοῦ βασιλι ειν. Q ADR AT AEa Romulum quadrata figura Romam condidisse Plutarchus in eius vita ostendit his verbis, P μυλος τωὐ-ουψrἰω κουαδρατυώ, οπψ ἐςιτεπράγωνον,