장음표시 사용
31쪽
tantum anno ante mortem Scipionis Africani obiit. nam etiam pacto congruere haec possunt cum illis ejusdem Fenestellae verbis imi r finem 1secundi bem Punici ct initium tertii Otum ese O mον- uum Terentium 'I Itaque haec, Fenestella scribi non potuerunt; sed videlicet eum Epitomistes non est assecutius. Id enim se serit Fenestella de Scipione .miliano; neque aliter sentiebat Nepos, cum aq-les omnes fuisse tradidit; Q quam, ut dixi antea , decem aut undecim
anni inter aetatem .ssimiliani de Terentii intercedunt. Propterea summa quoque tituls Titulus hoc loco
dascatiam significat. Ergo, ut hodie iditur, mutila est. Si mori in scribendo indiguerit J Recte illud , fi modo e quamvis enim admirabilis quaedam puritas germanitasque Latini sermonis in Terentiu Fabulis sit, non tamen inde probetur adjutum eum fuisse asinam alibus viris, eum Phaedrus Tlitari generis servus , qui sub Tiaberio vixit, tam pure , tamque Latine, sine omni tamen alutoris suspicione scripserit. Qwiquam circa Heautontimorumenon Terenti, aliquid est, quod me movet tamen: sed id alias fortasse agetur.
Non tam Scipiane σε Latio uti potuisse , cru, tunc adolescenseo fuere. JEt tamen adolescentulus ille annum jam tunc vicesimum agebat. Sed& Salustius ulterius multo adolescentiam produxit; qui Pontificatum maximum Caio Caesari mandatum est, oun adbuc adoles mulus effeti Quot annos autem natus erat Caesar poteras dixisse x vi. & id ostem det Manutius, ni credis. Uerius reae tem e Graeci aprisse in mari d cit eum eviii.
butis conversis e Menan o. J Gravissimum νero damnum , inquies. Verita ne lacrima, neque te assiictes , non quod illae Fabulae silvae sint, sed qu a nunquam a Terentio scriptae fuerunt. Id enim nec vitae tempus patitur , nec, si vel seculum e esset Terentius . centum Mocto Fabulas e Menandro convertere potuisset, nisi ab Orco Graecus Poeta remissus suisset qui novas denuo faceret. Nam ex his comoediis, quae hodie legunxur , quinior sunt Menandri; Menander autem . uti ex Suida & veteribus magistris constat, cui ii. aut ad summum cI x. quamquam alij cv. tantum prodiderunt , scripserat at ex illis jam cluatuor conversae fuerant ii Terentio. Quamobrem bono Consetio ob istain tam insignem munificentim vides quantum fidei debeatur. Antequam desino, dicendum aliquid arbitror de illo etiam quod multis persuasum esse video ; fieri potuisse ut secum sit Scipionem trix
phantem Terentius , pileo capita imposito, omnique deinde vita , erat . Abertatis auctorem eduerit. Illa verba. quae Livii sunt ,
editioni suae, quae omnium politissima est & venustissima, piaesiit Vir
Clarissimus. cujus nomini parcendum. Sunt autem illa ex Livio lib. x. petita, sed quae in Poetam nostram haud conveniant , is enisu Te innitus , quo de agitur , traiic senator erat, ut ex ipsemet Livio con-s t ; deinde praetor, dein legatus tyroque P. R. Carthaginein missas
32쪽
est. Adde quod 3c nomina diversa utrique ; nam Poeta dimis est. p. Terentius , ille alter, Quintus Terentius Culloo. Sed Orosius tamen diserte scripsit: Scipis iam cognomento Africanus , triumphans, Vn-bem ingresus est, quem Terentius , qui postea Comicus , ex nobilibus Carabannensium captivis , pitiatus , quoa industa sibi libertatis instagnefuit, triumphantem po t currum secutus e st. Ita, inquam , stadis: t Orosius , sed nil est quod a vero magis alienum sit; neque hoc in Orosio novum. Si Livium diligenter conssiluisset , tale quid haud unquam scripsisset. Dein ea fabula , quoquo illam vertas , stare non potest uenam prior scipio anno Urbis DLii. triviainhavit; at cum ab similiano capta fuit Carthago , Poeta noster jam fato lanctus fuerat. uti superius ostendi: sique anuc in vivis erat, quod contra est . R mae tunc florere debuit. videtur tamen & ei rumori sese credulum praebuisse Quinctilianus Declamatione ix. cui responderi haud necesse est , nam abunde dictum arbitror.
V ARR O , Parmenone. NO NIV S in Poscere. Is argumentis Caecilius poscit palmam ;inethesin Terentius ; in se
monibus Plautus. C ICE RO de optimo genere Oratorem. In re quod optimum sit quaeritur : in hominibus dicitur, quod est. Itaque licet dicere, & Ennium si unum Epicum poetam, si cui ita videtur Pacuvium Tragicum; dc Caecilium fortasse Comicum. Unum vero est genus persecti, a quo qui absunt, genere disserunt, ut ab Attio Terentius. sed in eodem non sunt Pares.
Idem de Andriam & s7nephebos , nec minus Terentium & Caecilium , quam Menandrum legunt. Quod est tur eorum in orationibus E Graeco conversissastidium , nullum cum sit in versibus r
secutus sum, non dico Caecilium , Mane ut ex portu in Piratum ; malus enim auiuor latinitatis est in sed Terentium: cuius Fabellis, pr pter elegantiam sermonis putabantui a C. Laelio scribi, Heri aliquot adolescentuli coimus in Pirium.
In Andria stiriliatis meus Terentius dixit. Et mox : in obsequio,
33쪽
quoniam Terentiano verbo libenter utor, comitas adsit.
Ambigitur quoties , uter utro sit prior; aufert Pacuuim docti famam senis , Accius alti. Dicitur MnI toga convenisse Menandro ;Plautus ad exemplar.Siculi properare Epicharmi, Vincere Caecibus gravitate, Terentius arte snos ediscit, est hos arcto stitata theatro Spectat Roma fra ruens
Nec liber indYcium est animi ι sed honesta voluntas
Plurima mulcendis auribus apta refert. Accius esset atrox : eonseva Terentius esset ,
Essent pugnaces qui fera bella canunt.
VOLCANUS SEDIGITVS apud A. Gessium lib. IV. c I. a ἰ
Multos incertos certare hanc rem vissimus Palmam Poeta comico cui deferant. m , me iudice, errorem dissolvam tibi Vt contra si quis sentiat, nihil sentiat. Caecilis palmam Statio do comico. Plautus secundus facile exsuperat cateros, Dein Navi's, qui servet pretium, tertium Si erit, quod quarto, dabitur Licinio. arist i equi Licinium facio Atilium. In sexto sequitur hos loco Terentius. Turpilius' primum, Trasea o Zavum obtinet. 'o loco oe facile facio Luscium.
Decimum addo causa antiquitatis Ennium.
VELLE IV S PATER C VLV S, lib. r.
Dulcesque Latini leporis facetiae per Caecilium, Terentiumque, Afranium, sub pari aetate nituer t. F AB. INCTIL IAN. lib. X. cap. I. In Comoedia maxime claudicamus ; licet Varro dicat, Musas, AElij Stolonis sententia, Plautino sermone locuturas fuisse , si Latine loqui vellent : licet Caecilium laudibus serant: Iicet Terenti j scripta ad Scipionem Africanum reserantur: quae tamen sunt in hoc genere elegantis sua , dc plus adhuc habitura gratiae, si intra versus trimetros stetissent. Idem Declamat. IX. sive Gladiator. Terentium , quem inter caeteros captivos, sonindo Punico bello ,
34쪽
Scipio Asticanus vinculis exolverat, mei noriae tradidere majores , in signe receptae libertatis pileo testantem, in triumpho ducis esse con spectum.
Legit mihi nuper epistolas , quas uxoris esse dicebat: Plautum Vesaerentium metro solutum legi credidi. AGELIVS lib. VII. cap. I. . Vera autem & propria hujusmodi formarum exempla in Latina lingua M. Varro esse dicit, ubertatis Pacuvium , gracilitatis Lucilium .
ubmliri XVII. p. ar. Neque magno intervallo postea in Ennius , & juxta Caecilius &Terentius , ac sebinde Pacuvius: & Pacuvio jam sene Accius , clarior-ctust tunc in poematis eorum obtrectandis Lucilius fuit. AUSONIVS in Protreptico ad Nepotem. l
quoque qui Latium lecto sermone, Teremi, i , omis ct adstricto percurris pulpita seco, LAdnosa vix memorem diverbia coge senectam.
Nemo potest de se recte judicare. Quyd nobilis poeta testatur, ita
ςnim comparatam esse hominum naturam,
Ptolomaei VI. id est pii metoris regno decessit P. Terentius , quo ιempore Aristarchus, Homericorum ille versuum c sor, floruit. Η IERON. in Chronico , Olymp. IFF. - . s. P. Terentius Carthaginensis Comoedi rum scriptor, ob ingenium &formam libertate donatus , in Arcadia moritur : qui' primam Andriam, dantequam AEdilibus, Caecilio multum se miranti segit.
Idem, de optimo genere interpretandi.
Terentius Menandrum, Plautus & Caecilius veteres Comicos inte pretati sunt. numquid haerent in verbis r ac non decorem magis & et pantiam in transsatione conservant, quam veritatem interpretationis rra m ad Suniam o Freteliam. Hanc esse regulam boni interpretis, ut idioma alterius linguae , suae inguae expri x ,proprieta st: & Tullium in Ptot Pr
35쪽
Platonis, & in Ceconoenico Xenophontis , &in Demosthenis contra, schinem oratione secissie convincimus, de Plautum, Terentium , Caeciliumque eruditissimos viros in Graecis comoediis transferendis.
Habet unumquo ue postum p incipes suos. Romani duces imia tentur Camillos, Fabricios, Regulos, Scipiones: Philosophi proponant sibi Pythagoram, Socratem, Platonem, Aristotelem : Poetae aemulentur Homerum, Virgilium , Menandrum, Terentium. PAVLVC OROSIVS Eb. IV. cap. Ist. Scipio jam cognomento Africanus, triumphans urbem ingressus est. quem Terentius, qui postea Comicus, ex nobilibus Carthaginensium captivis pileatus, quod indultae albi libertatis insigne fuit, triumphaniem post Orrum secutus est.
vos eloquii canam Lathri, Arpinas, Patavine, Mantuais, Et te Comica qui ra,ri.
RVFINVS GRAMMAT VS Antiochensis.
Agnovit mrerum, servarer ne rennui arrem sie 'Prologos trimetro aedico conrponere πιον, t i. Menammque actus primos pede claudit eodem.
SE R .rs in Hud M. i. A M. Talibus incidat.
Sciendum est, Terentium, propter solam proprietatem, omnibus Comicis esse praepositum ; quibus est , quantam ad caetera spectat, inserior.
FL. SUSI PATER CIT ARIS IV S lib. H.
Πν, .ut ait Varro de Latino sermone lib. V. nulli .alii servare conus iiii quam Titinnio & Terentio. Παθη vero Trabea, inquit, & Attilius x cacilius facile moverant. cri . M. I. cap. M.
Unitas rvillae Uiusdam e linandi causa finxerunt , quaslam ad
36쪽
naturas reriam, nonnullasad mores hominum interpretari sint. Delectandi causa fictas, ut eas quas vulgo dicunt, ve quas Phintus&T
In antiquo Cod. V m Biblia heca Redis Gar mum sue aliis vis.
Natus in exelsis tectis Carthaginis aliae Romanis ducibus iamea praeda fui. Desin i mores hominum , iuvenumque , senumque, maliter Ur servi decipimis dominas rtamd -netrix, pcia leno detis Ungat avum si auac quicunquo legit, fic, puto, cautus erip.
Tum personarum leges circa habitum, Etatem , ossicium, partea agendi. nemo diligentius Terentio custodivit. Qiun etiam solus ausus
est, eum iii fictis argumentis fidem veritatis assequeretur, etiam coi tra praescripta Comica, meretrices interdum non malas introducere:
quibus tamen, cur bonae sint: S vc Optas per ipsum & caussa non dest. Haec cum artificiosissinis Terentius secerit; tum illud est admirat dum, quod & niorem retinuit, ut Comoediam scriberet, de temper vit assecti , ne in Tragoediam transiliret. quod cum aliis rebus mini me obtentum & a Plauto , & ab Afranio, de Accio, Se multis sere mariis Conricis invenimus. Illud quoque inter Terentianas virtutes mirale, quod ejus Fabii ae eo sunx tempexaruenis,. uti Mee umescant ad tragicam celsitudinem.', nequc itas nur ad imi incana vilitMem. Adde quod nihiI Astoisum ab eo ponitur; aut quod ab historici r quirendum sit : quod cepius Plautus facit, 3c eo est obscurior in pluriabus locis. Adde quod argumenti ac strii ixa attςnte memor est, ut nuDquam non caverit aut curaverit ea, qt c O Potuerunt: uim qu04media prirnis atque postremis it iurivit. pcnilia additum ineri, aptum ex se totum & uno corpota: videatur Me compositusu. Illiud quo , que mirabile in eo prin- , quod non ita misto p senas quatuor, ut scura sit earum distinctio. Et item , quod nillil ad pvulum secit actorem, velut ex Trag rdia , loqui: quod vitium Plauti frequentissi inum est. Illud elim in ei cetera ejus laude dignum videtur, quo ilocupletiora argumenta ex duplicibus negotiis Megeris ad scribendum. Nam excepta Hecyra, in qua unius Pamphili amor est , ceterae quinque binos adolescentulos habent.
NOTATIONES JOH. HEN R. BOE CLERI
IN JUDIO A VETERUM DE TERENTIO.
IN his hilliens quaedam ne abserditate quidem eatent. quale δε-- Migiti pridem doctis visuri est. Elia δει δεν - . x mores, consensu ui unci m
37쪽
etiam ars metri diligwuia. in argumentis 'uid valeat subinde videbitnus. Diximus autem antea , aliud vulgi, aliud eruditorum de Poetis judicium esse Certe , si quis attendat, Horatii versus allati, vulgi sei uentiam, non ipsius , summi sane Critici, exprimunt. Quid enim ipse admitaretur in principe Comicorum , noluit cuiquam occultum esse. Ipsi eruditi tantum inter se non dil- .crepare videbuntur, si singulos intueamur, quin unius & alterius sententia, ceterorum auctoritate obrui queat. De Horatio dietiam est: quem non legit; multo minus Terentianas in eo imitationes observavit, qui ad interpretes si hi hic eundum existimat. Semii auctoritas tanti non est, ut loco rationis esse debeat. Nonne enim multa sitiit , quae eruditionis potius , quam judiciu iacultarum in eo Grammatico testantur Fabius minctilianus pleno laudat ore Telemium, nisi quod incaute de trimetris addir: renitatus merito a G orgio Fabricio. Caeterum, qui paucissimos accuratae criticae succedit omni aevo praestitiise , ignorat, illum pleraque interioris doctrinae mitteria figiant necesse est. Non susticit eiuditio, quae confidentiam persaepe generat ut plus satis promti r. ad pronuntiandum, qui auctoris genium nondum perdidicerunt. ne dicam de pervulgatis opinionibus, quae haud raro eximias quo'ue mentes devertunt. cum praesertini, quod probe notandum, ae nova comoedia judicaturis, respectus veteris subinde staret, animumque divorse traheret. Dicam iterum: Accedat vir ingenio &doc itina praestantissimus , ad serendam paulo explicatius de magno aliquo ocpetfecto ex Veteribus Poeta sententiam : nis iterum iterumque relegerit, nisi cogitaverit sit btilissime , ac exegerit fingula attentissime , facile linea excidet. Documenta nolumus jam nisi ex proximo petere. Sicut acerrimi vir ingenii Framisius Guietus nuper admodum , reetissime dc selieissime amplexus Amni
sententiam, omim omnium Co icorum in uno Terentio eminere virtutes, judicavit:
ira superiore Leculo, nollemus summo Viro, & quod caput rei cst, κοπι-- , Iulio Maligero cade nostro poeta eacidiae, quae nullomodo defendi, aene tolerari quidem possunt.
Illud quidem libenter sumimus, quod de judicio populi fitetur. quo etiamsi
superatum esse legam a Philemone Menandrum , inondum tamen ideo Menandro major est Philemon. Debet enim, ni festor, eruditis idem licere, quoa populo : ut hic quidem pro suo captu , illi pro ingenio de doctrina sententiam serant. At enim populi 3udicio hic standum est : populo dabantur fibulae , & is
non ad discendam sermonis puritatem σὲ confuιbat , set ad animum risu ac jocis relaxandum. quae Maligeri verba sunt. Sed et ειερνα populi non tollit artium instituta. R do in foro reus accusatur ac defenditur, Populus non confluit ad discendam lennonis elegantiam, neque propterea non laudabitur Orator, qui ei studet. Confluxerit nopulus ad oblectandum animum visu & anditu rerum ridicularum rhuic desiderio explendo , nemo opinor Poeta sabulam scripserit. histrione enim quam Poeta dignior haec opera eslet. Poctae institutum ad philosophi viri spectat: atque in Comoedia hoc ipsum agit, ut, dum putat populus ludicram rem geri, an ore virtutum , odio viti omni , quaeque his assinia sunt, de ad emendandos mores pertinent, imbuatur. Rudioribus itaque temporibus, rudiushoe solebat fieri: animisque nec compositis nee excultis aliquid indulgendum erat. Accedente quodam cultu, ut in omnibus civitatibus ab inconditis motibus ad gradus quosdam disciplinae proceditur , temperandum erat quicquid nimium videbatur , invitatis de placide traductis ad rectiora animis. ut voluptatem non jam ex solo risu, quod imperitissimorum est, sed ex constetudine vitae fortunaeque humanae, eleganti rerum reatu ac consecutione per imitationem expressia,
tibi petendam judicarent. Quam ipsam rem cum Comoedia ruria sibi proposuisset, aliorum industria sane prosecerit; certe solius Terenti j ingenio ad Astigium atacendit. Si igitur Volcatius Sedigitus de Comicis judicium ferre voluit, cur tam
38쪽
moediae genio referrent ι cur populo , etiam cultiori seculo haud aegre ad soluatiora respicienti, adulatus potius, quam Poeteos instituto ,& doctrinae legibus obsecutus eit 3 Sed mittamus Sedigitum: qui tamen errandi Scaligero auctor fuit. nam ut ejus judicium defenderet, suo non bene usus est. Ouis enim porroserat ista 3 At res puteu ur ipsa. profecto tanguidiores erimi Terenriana di quam apud Plautum scilicet aliosque. QSs demum ille lansuor 3 si omnia excutias . hoe dicendum fuerit : quae res in Comoedia ita exhibentur, ut minus captet ut ii sus, neque jocis & facetus omnia impleantur, illae latifuidiores sunt. Nunquam tulis let ille princeps Criticorum aequo animo, si qui Quam alius oronunciasset languidiorem este Poesin , ubi retinetur, quod est dilicii limum, sed Poeta accurato dignum, ex hilaritate modus. Quid i quod urbanitatis eruditae ac festivitatis artincto nemini cedit Terentius. Iaritima obest rationi auctoritas, cui te semel permiseris. Et excogitandum tamen aliquid scit, ne sine ratione videretur disputari. inquit Scalori res eo perui cta est . ut nos in tingua patria, hoc
ea, Latinas m peregrin . ex ηιtiaismi e usque aut horis operitas emendicatam, ad ea . qua sentimm . applicaremus ι atque in ea Terentiana munditia potiores essent satibi Plautinis: quantum propter animi voluptatem tribuertini Plauto Prisei, tantum atau nostra ob lingua Latina cultum , Terentio. Ille igitur illorum seeunda fortuna commendarus : hic noHra miseria magnus factus es. Nam equidim Plautum ut Comicum . Terentium ut loquutorem admirabor. Si miseria junioris
aevi caussam dedit αμ ν κωπκω , quid ergo ante tot secula Horatium movit, ut stultitiae postularet eos, qui sales Plautinos ad urbanitatem & leporem reserrent ut non phrasin magis Terent ij, quam tales & lepores tanto studio consectaretur At unus & item alter Ob solum linguae Latinae nitorem nuper tantum Terentio ribuit. Nescio, quinam illi fuerint. omnium minime decebat Scaligerum in eo numero es te. qui, si tanta intensione animi tracta flet Terentium , quanta Virgilium, non minus persectum in suo opere illum per omnia ju-d:callet. Sunt autem , ut omnibus patet, inter eruditos non pauci, & fuerunt, qui orationem Terent ij merito quidem adamarunt, longe plura autem , id est, omnia ea, quibus opera hujusnodi commendantur, in eo admirati sunt: nec ut
Lemoris fabsit verbo tum vilitas , ubi plus quam verba spectantur sed ut Comici,& Philosophi exacti hoc exemplar sibi prosesuerunt. talio vero , qui praeter stilum nihil in Terentio amare didicit, eum a Musis & Gratiis cum maxime alienum esse, nemo abnuat. Sed haec hactenus ad Iul. Scare. Poet. lib. s. cap. ρε. o, lib. 6.
LOCA MENANDRI, ET APOLLODORI,Qus TERENT ius Latine est interpretatus. SCHRE VELIVS LECTORI.
Ubjecit editioni Terentianae I se recensitae Nobil. ac celeberrimus
Dan. Heiosius Loca aliquot Menandri, quae Terentius latine est imitatus , ex collectione Andreae Scotti: nos iis alia ex eodem Menandro
adjunximus, atque insuper ex Apollodoro , quod illos duos proprie
imitatus fuerit atque expresserit Poeta . quod ex Comoediarum ejus manifestum. Ea autem nobis suppeditarunt, partim excerpta tu rotiana ex Tragoediis & Comoediis Graecis , partim quaedani Terentij editio a Mani Ao Hainneccio procurata , partim Doctioruinin Terentium Commentaria.
39쪽
ANDRIA. Ac Tus I. Sc ENAI. FEci e servo ut esses libertus mihi. Verses Meuandri seritur etiam in Elenchis: EF m δυλον ἔντ εγκ' Ego te, quum servus esses, liberum seci. Mala mens, malus animus. V idera re Terentius Mugisse ad trud Is
Bonae mentis, bona sunt opera. Ac Tus I. Sca Na II. Nihil me fallis. Aquandri apud Donatum :Nia Δ ουδεν sta L. Neque tu nunc me clam es. Acrus II. Sc ENAII. Olera &pisciculos. Menandra verba . Perinthia hue pertinentia, qua ab Athenaeo I. H. Dignosophist. referuntur:
Intravit puer minutos pisciculos ferens. Acetus III. SCENA II. Nunc primum fac istaec ut lavet. Menander:
Lavate illam actutdni. Acrus III. Sca NA III. Amantium irae. Expressi Terentius laud A nauari, re explicas Vi
Horim Vari lea. Iv. l. c. XI V.
O γή φιλούν- ἰλίγν ἰω Amantium irae exiguo durant tempore. Ac Tus IV. Sc ENA IV. Mirum vero, impudenter mulier si facit meretrix. Moander; ούδε - θ' ἰ-Qῆ τ επλου in ἡντ . Meretrix pudorem pensi nunquam habet. Ac Tus V. SCEMA IV. Srcophantas. Menander
Cui vestis squalida, sycophanta dicitur Statim, quamvis patiatur ipse injuriam.
EUNUCH. Protigo. Responsum non dictum esse , quia laesit prius. Hic me s eo gruit
senario . ex Menandra Olynthia :
Ut qui non prior incipiam, sed me vindicem,
40쪽
Ferocem, sed pulchellam illecebriloquam;
Injustificam , clusi forem , postiliummi Et neminamantem, semper simulantem tamen. . . Actus II. S CENA II. . . :Is quaestus. Menodex: Tisi i .el ; κολα geam πώπιν. Cum adulatore agitur nunc omnium optinre. Nec sursum. Menandro est ,--, υπω. Sic enim ς
Putabam ego, divites, 5 Phaniat Quibus nulla foenore accipiendi necessitas incumbit, neque gemere Noctu , neque sursum deorsum versando sese
Ac Tus II. ScrNA III. Liquet mihi dejerare. ia uenander;
Jusjurandum devitato, etiam quum juste jurare poteris. Ac Tus III. Se ENAI. Nunquam tibi dixi.
Est mihi Lamia quae nullos cohaeredes habet nonne dixi tibi γAc Tu S. III. sc EN A ILTacent; satis laudant. Asenander:
Eo ipso dum plane nil loquitur, tacendo quamHurima de se ipsa dicit. Ac Tus i V. Sc EN A IV. Hic est vietus, Vetus , veternosis senex, colore mustellino. Voluit exprimere locum Mena udri: Eu