De re metallica libri XII. Quibus officia, instrumenta, machinae, ac omnia denisque ad metallicam spectantia, non modo luculentissimè describuntur, sed & per effigies, suis locis insertas, adiunctis Latinis, Germanicisque appellationibus ita ab oculo

441쪽

4 γDe ratione,qua panes aerei sitsi entes torrentur, satis dixi: nunc dicani de modo, quo ex thsdem torrefactis rursus aes conficitur. Hi autem, ut perinspeciem quod amodo amissam recuperent, coquantur in fornacibus, quam ruatuor sint ad secundu murum longum in ea domici Iri parte quae est in tercundum et tertium murum transuersutia: ius spacium longum est pedestues & sexaginta, at palmos duos. Cum uero quae* sornacu occupet podes tredecim,utruitu spatium, quorum altera est ad dextrum Iatus primaei fornacis alterum ad sinistrum quartae latum sit pedes palmos tres, medio uni spacium,quod est inter secundam & tertiam fornacem longum erit pes des sex. In cuius horum trium spadiorum medio fit ostium latum sesquipedem,stum pedes sex: quorum medium comune sit utriusq; fornacis magis. stro: quaeq; Arnax proprium caminum habeat: qui inter duos camini lonat gi supra descripti, parietes assurgens innitatur duobus fornicibus & muro comuni. Is sit in medio duarum tarnacum longus pedes quin , altus decri crassiis duos. Ante hunc murum sit pila comunis duobus duarum fornacu i prioribus fornicibus, crassa pedes duos Sc totidem palmos Iata pedes tres in re dimidium.'Itach sornicum prior ex hac pila comuni pertineat ad alteram pilam et comunem cum altero eiusdem tarnacis sornice: is uero ex secundo muro longo dextrorsum ad eandem pilam pertineat: quae in serius erat Ia Sciata sit pedes duos, Sc roridem palmos Sed prioris fornicis spatium uacua

442쪽

sit longum pedes nouem & palmum: estiare eius parte altum pedes ct Eius uero, qui a latere dextro est, spacium sit longum pedes quin* S pes,

mum altitudo alteri aequalis:utem; autem sernix aeque altus existat a iis rus c5munis. His certe semicibus et muro c3muni,inum camini innixi oblique amurgentes sic cotrahuntur uisuprema parte qua sumus cluctatur,spascium fiat longum pedes octo, latum pedem & palmos tres. Quartus ueta camini paries est rectus ille super secundum muru longum statutus .Vt auste murus medius comunis est duabus Arnacibus, ita murus superstructus duobus caminis: at* hoc sane modo se habeat alii camini. Ac primo quae rnax longa sit pedes sex,& palmos duos, lata pedes tres & palmos duos, . .

alta cubitum. Cuiusq; etiam pars posterior, ad secundum murum longum prior uacua. Primae latus dextrum item uacuum & decliue, ut recrementa detrahi possnt: sinistrum ad murum comunem ubi murum, ex lateribus luto conglutinatis factum habeat, qui muru comunem ab iniuria ignis tuea. tur atq; defendat: contra secundae sernacis latus sinistrum uacuu sit, dextrii ad murum comunem: ubi etiam ipsi suus murus,qui igni tutamen tu sit. Deo inde cuius fornacis pars prior extruatur saxis quadrangulis, media terris compleatur: tum quaeq; sernacum adsecundum murum longum,qua in eisus soramine & sernice,qui a tergo est,collocatur fistula aerea, ueam habe, at rotundam,latam pedes duos oc totidem palmos, quae a muro comuni ab

sit pedes tres. Postrem ὀ sub cuius fornacis Muea ad altitudinem cubiti sit

latens humoris receptaculum,alqs assinite: cuius canalis structilis penetras in secundum murum longum declinet ad latus . dextra quidem primae soronacis sinistrum ured secundae. Magistre autem primo catinum, si aes proxis mis diebus in eo filii consectum excindat spatha lata digitos tres, longa tostidem palmos:cui manubrium serreum fit longum pedes duos, crassum sese quidigitum: ligneum uerὀ,in eo inclusum,teres, & longum pedes quinq;:. Gallum ad digitos duos. Deinde altera spatha excisoria eundem catinu aes quet: ipsa sit lata palmum longa palmos duos, Eius manubrium, partim ser reum partim ligneum,omnino simile priori .Tum puluerem terrenu 8c cae bonum in eum in actasiaquam assunda scopis quibus pertica est infixa verrati Mox in eundem catinum coniiciat puluerem compositum: qui habeat pulueris carbonum cribrati cisia duo, pulueris terreni item cribrati totidem cisia, arenae fluusatilis,quam cribrum angustissimum transilii sit,alueos sex. Is puluis aeque ac ille quo excoctores utuntur,aqua conspersus, priusquali, conriciatur in catinum, madefiat, ut manibus nivis instar in pilae figura seris'mati possit. Iniectum primo magister pugnis aequet at* tundat: deinde da obus pistillis ligneis: quorum utrun* longum sit cubitu utrunψ habeat

utrin caput teres,sed alterum latum palmum alterum tres digitos: utrum in medio sit angustius ut manu teneri possit.Tum iterum in catinum conii 'ciat puluerem madefactum iterumn eum pugnis aeque ac hsdem & pistit lis tundat: quinetiam ascendens& digitis insistens marginem catini plantis aequet.Postea catino aequato, siccum puluerem carbonum inspergat,& stearum eundem pistillis tundat: sed prius angustioribus eorum capitibus,po sterius latioribus. Deinde cati inpercutiat marculo ligneo, longo pedes

443쪽

duosxuius utrun caput teres sit,& latum digitos tres: manubHum ligneis iam longum palmos duos crassum siesquidigitum. Postremo in catinum inaiiciat tantum cinerem purum & cribratum, quantus utra manu comprestiendi potest: ac in eum infundat aquam: & sumpto panno lineo trito,eiansdem cinere madido oblinat. Catinus autem rotundus 8c decliuis fiat: atq;, is aes ex optimis panibus torrefactis conficitura atus pedes duos, altus unii: sin ex aliis, latus cubi tum altus palmos duos. Magister praeterea habeat lasminam seri eam utrino recuruatam, longam palmos duos, latam totidem digitos ea marginem catini, si fuerit altior quam par sit amputet. At fistulae aeneae, quae decliuis posita ex muro eminet & extat palmos tres, superiori parti de utri eius lateri ne aduratur, lutum crassunt illinati inferiori, tenue: nam ea margo catini sere attingit: aes,cum catinus ipso liquefacto fuerit pie, nus,tangit: quin muro qui est supra fistulam ue uitium faciat, lutum illinat. Item alteri parti laminae serreae, longae pedem Sc palmos ucs, altae pedem: quam prope catinu ad latus soci decliue supra lapillos statuat, ut recremensia sub ipsa effluere possint. At a laminae non supponunt lapillos, sed ex ea inferius excindunt particulam longam digitos tres, altam totidem. Verum laminam ne decidat, bacillum serreum muro, sursum uersus ad palmos diis os & totidem digitos,infixum teneat id extet ex muro palmos tres.

Fornacis focus A. Camnvs B. Pila commgnis C. Altera columna D. MMras cominis post pilam communem est, ruideri non potess: Fornices E. Minus qui commem murum ab iniuria ignium taetur F. Fouea G. Sec dus murus Ionis

444쪽

Tum batillo ferreo cui manubrium ligneum logius sex pedibus, prunas

in catinum inissct huel carbones,quos paucis prunis,ad eos adiectis, accens dat:& prunis superponat panes torrefactos,qui si ex aere suerint, cui prima bonitas,centum pondia tria, uel tria Sc dimidium pendant: si ex aere, cui seiscunda bonitas duo & dimidiu: si ex eo,cui terria,tantum duo. Qui uero aporis,cui praecipua bonitas, centumpondia sex imponunt, hi catinu latiore &altiorem faciunt. Sed infimus panis torrefactus a fistula distet duobus palismis,caeteri longius. Etenim cum inseriores liquati fuerint, superiores dela, psi propius ad inulam accedunt. Quod si non delabunturibatillo uel alte, xa spatha moueri debent. Batillum autem longum sit pedem, latum palmos tres & digitos duos. Eius manubrii pars ferrea,tonga palmos duos, lignea Pedes nouem. Circum panes torrefactos carbones longi & magni locandi sunt: in fistula mediocres. His omnibus ordine dispositis ignis acrior flatu

sollium excitetur. Cum uero aere iam liquescente carbones flammant, tunc

magister contum serreum in medios infigat, ut ipsi flatum concipere, flamama eluctari possuqui contus cuspidatus longus sit pedes duos Sc dimidiu. Eius uero manubrium iisneum,quatuor. Panibus partim liquefactis magister egressus ostio per fistulam aeneam inspectet catinum: si aduerterit recrementa nimis ad os fistulae adhaerere flatum* sollium impedire contum serreu uncinatu in fistula inter nares selliu immittat, & eu circu os fistulae uoti

445쪽

Dens recremeta ab ipso remoueat qui uncus sit altus duos digitos Et is imaanubrii pars ferrea Ionsa pedes tres, lignea totide palmos . Atq; tuc tempus est cotu sub lamina infigere,ut recremcta emuere possint. Cu uerd panes os. innes liquefacti in catinia influxerint, tunc cx aere rapiat experimen tu tertio conto terete,&prorsus serreo longo pedes tres,crasso digitum habente cuspidem chalybeatum,ne hiscens ars in se recipiat. Hunc contu altero solle copresso per fistulam inter utriusq; narem, quam potest celerrime immittat iri catinum. Rapiat uero expcrimcntu bis,ic quaterve, imo usiq; du intelligat aes persecte coctii esse. Si ars bonii lacrit,sacile ad contu adhaeret, tuncq; duo. Obus tantummodo experimentis ipsi opus est: si bonu non fuerit pluribus. Etenim necesse habet id tandiu in catino coquere, usq; dum ipsi ad contum adhaerenti orichalceus color insidere uideatur. At* si eius bracteolae aereae pars tam superior quam inferior facile frangitur aes perseeste cossitum esse si a nificat. Conti autem cuspidem in parua incude ferrea locet & de ea Aran Quinetiam si aes non fuerit bonum, magister recrementa detrahat, bis,

ter*, si res hoc postulauelit: primo, cum aliqui panes suerint liquesa stirsecundo

446쪽

DE RE NITALO cxsecundo cum omnes: tertio, cuin aes aliquandiu fuerit coctum. At L .es sue/rit bonum, recrementa anteaquam opus perficiatur, detrahere necesse non

est: sed detracturus recrementa utriusq; sollis tigillum deprimat,& super uis trun* statuat lignum longum cubitum,latum palmum,superiore parte dismidia excisum, ut sub ferreum clauum, posteriori ligno perforato infixum, subire possiesdem asat cum aes persecte coctum silerit.Tunc uero ininister laminam remoueat forcipe,longo pedes quatuor,& palmos tres: cuius chelae circiter pedem longae sint: eteniin earum pars redia palmos duos Sc tres digitos, curuata palmum & digitum. Idem minister batillo serreo maiores

carbones coniiciat in soci partem, quae est ad murum, qui alterum murum ab iniuria ignis tuetur, & eos coaceruehac aquis astu sis partim restinguat. Verum magister aes bacillo colurno,etiam in catinii immisso bis agitetipoostea recrementa detrahat rutro: quod constat ex spatha ferrea lata cx acuta,

& alni ligno: spatha fit lata sesquidigitum longa pedes tres:manubrium liogneum in eius parte caua inclusum, longum totidem pedes. At alni ligini in quod spatha est infixa speciem quandam gerat rhombi , longum uero sit palmos tres & digitum, latum palmum & digitos duos, crassum palmum.

, mox scopis sumptis cum puluere carbonum, & carbunculis catinum totuconuerrat,ne aes,priusquam ei conducat refrigeretur: tum tertia spatha resecet recrementa,quae ad marginem catini adhaeserulaea longa fit palmos duis

os lata palmum & digitum. Eius manubm pars serrea, longa pedem & pal.

mos tres,lignea sex pedes. Deinde iteru recremeta detrahat de catino: quae minister nunquam aqua assu se restinguat, ut alia recremeta restin*ui solet.

sed eis paucam aquam inspergat, & sinat restigerari: si aes bullauerit, bullas spatha deprimat: tum aqua muro & fistulae alaundat ut tepida defluat in Gatinum Etenim aes si frigida in ipsum calidum statim suerit infusa dissipatur. Certe si tunc Iapillus, uel lutum, uel lignum,uel carbo madidus in id incidearit catinus aes omne magno cum sonitu qualis est tonitrii, evomit, & qui

quid tetigerit laedit & inccndit. Post haec asserculum excidendo curuatum ad priorem catini partem apponat. Is longus sit pedes duos, latus palmu &digitos duos, crassus digitum. Mox aes, quod inest in catino, cuneo serreo in panes secare debet: is longus sit pedes tres, latus digitos duos, priore parte ad digitos duos chalybeatus: cuius manubrium lipneum item pedes tressit longum. Hunc autem cuneum asse ulo curuato imponat,& in aere in fiaxum agitando deprimat: quo modo in uacuum aeris spacium aqua influit, re panem a reliquo eius corpore separat. Si aes satis persecte coctum non fuerit,panes fiunt nimis crassi, & non facile ex catino eximi possunt: quen uero panem mox minister forcipe prehensum S sublatum in aquam quam contineat labrum immergat: & hunc primum seorsim reponat ut magister eum statim recoquat: nam,quia aliquid recrementi ad eu adhaeret, tam persnetiis non est,quam qui iplum subsequitur. Quin si aes non suerit bonum,

duos priores panes reponat: tum iterum aquam muro,& fistulae assundens secundum panem excindat: quem minister item ii qua iminersum, in ostia cinae solo reponat, eil reliquos omnes,eodem modo excisos, superimpo

nat. Qui si aes fuerit bonum erunt ti edecim aut ures: si non fuerit, ni inus multi:

447쪽

LIBER UNDECIMUS.

mulsi:aim etiam st aes silerit bonum, unam operae partem, nam in quatuor partes distributa est duabus hori Hagister perficit: si mediocre duabus &dimidia: si uile,tribus. Alternis autem in uno catino, alternis in altero panca torrefactos recoquat: sed minister quam primum panes omnes,ex altero catino excisos aqua restinxerit lamina serrcam,quae est in priore fornace, racipe reponat in suo loco,& carbones batillo in catinum rericlavdum hoc sutim munus exequitur magister interea remoueat ligna a tigillis sollium, ut in aliis panibus recoquendis tertiam operae partem consumat. Hoc praetes reundum non est:si particula alicuius instrumenti serrei casu in catinum inaciderit aut ab homine malevolo iniecta fuerit,aes,antea quam serrum consumatur,confici non potest: quo modo duplicatus labor in id insumitur. Ad

cxtremum minister carbones candentes omnes extinguat:& malleo lutum

siccatum ex ore fistulae aeneae decutiat. Is altera parte cuspidatus sit, altera teres. Manubrium habeat ligneum quinq; pedes longum.Quoniam uero periculum est, ne aes, si pompholyx ς spodos, quae adhaeserunt ad murum 8c parietem ei suppositum,decidant in catinum,dissipetur, eas interdu absteragat: sed singulis hebdomadis forem aeris ex labro aquis estu sis eximat in id enim de panibus,cum restinguuntur decidit.Porro solles,quibus magister ille utitur ab aliis disserui magnitudine: nam eorum tabulata sunt longa pedes septem & semissem,posteriore parte lata pedes tres,priore,qua caput attingunt pedem et palmos duos ac totidem digitos. Caput uero longum est cubitum & digitu posteriore parte latum cubitum Sc palmum, deinde paulatim angustius: sollium nares constringuntur catena ferrea: quam coercet batillum crassum, cuius alterum caput penetrat in terram ad secundi muri

longi tergum alterum sub tignum, quod prioribus tignis perseratis est imo positum, subit. Eaedem nares sic collocantur in fistula aenea, ut ad palmum linum absint ab ore:quod latu esse debet digitos tres, ut flatus eo uehemenstius per angustias eluetetur.

Restat

448쪽

Restat de spinis de sere cinereo de recremetis de cadmiis.panes ex spinia oficiantur hoc modo:ad tres centupondii partes spinar quae de panibus,

. ex aere

449쪽

ex aere 3c plumbo cosatis, dum stannii ab aere secerneretur, ortae sun t:& ad totidem centumpondii partes spinarum,quae de panibus ex semel recoctis spinis conflatis eodem modo ortae sunt, addatur plumbi depauperati cenis tum pondium molybdaenae dimidium: sin ossicina abundat spuma arteoli, ea in locum plumbi depauperati supponatur.Vel ad idem pondus prima. rum spinarum,&ad cerumpondium dimidium spinarum quae de panibus, ex bis recoctis spinis conflatis,simili modo ortae sunt:& ad quartani centu

pondu partem spinam, quae, dum panes fathiscetes torrerentur,natae sunt, adiiciatur sesquicentupondium spumae amenti &molybdaenae: utroq; modo ex tribus cetumpond is sit panis unus. Eiusmodi uero panes, excoctor singulis diebus plus minus quindecim conficiat: qui dilioenter curet ut res metallicae,ex quibus antecedens panis conflatur,prius rccte atm ordine es fluant in catinum quam alia ex quibus inseques conficitur. Quinq; autem panes simul in sornace in qua stannu separatur ab aere,collocentur qui ccnotumpondia sere quatuordecini pendianimam recrementa,inde conflata plarun* centum pondiu. In tot uero panibus argenti libra et unciae se e duae

insun t: at stannum quo hi panes stillant, centiam pondia septem & dimidiupendit quorum quod argenti sescunciam in se cdtinet: sed spinae tria cenatumpondia, in quorum singulis argenti sere uncia inest: panes sat hiscentes niumpondia duo & quartam partem:quae omnia argenti serme sescunci

am in se continent. Attamen haec Prosipinarum uarietate multum uariant

etenim in spinis, quae de panibus ex aere & plumbo conflatis, dum stannuab aere secerneretur,oriae sunt, & quae de panibus sathiscentibus dum torrexentur, argenti unciae sere duae insunt,in caeteris uncia non integra. Sunt aistiae praeterea spinae,de quibus paulo post dicam.Sed qui ex aere residuo quin fornace sinuli surno, cum superior aeris pars ab inferiore suerit diuisa, re

manet in Carpatho monte panes coficiunt,hi spinas,quae de panibus, cum stannum pauper uel mediocre ab aere secerneretur,ortae sunt. item eas, quae de panibus ex recoctis spinis,aut spuma argenti recocta conflatis, uno in loco coaceruant: sed eas,quae de panibus ex molubdaena cossatis in loco, a primo separato locant: similiter ex panibus sit hiscentibus,dum torreretur naatas separatim locant. Ex his autem spinis siccoficiunt panes. De primo aceruo sumunt quartam centum Pondij partem, de altero tantundem, de tertio centum pondium: ad quas spinas addunt spumae argenti sesquicentupondium & molybdaenae dimidium centum pondium, at* ex eis in prima fornace coctis panem conflare solent. Tales uero panes excoctores singuli sin illis diebus conficiunt uiginti. Haec quom hactenus redeo ad nositra. is ciis nereum quod e panibus torrefactis,ut dixi,decutitur, abhinc aliquot annis inspersum fuit spinis,quae de panibus,ex aere & plumbo conflatis, ortae merunt quod in ipso aeque,ac in illis araenti unciae duae in sint nuc uero ramento ex cadnans, at isq; rebus lotis collecto,inspergitur. At incolae Carpathi montis aes istiusmodi coquut in fornacibus,in quibus recrementa quae, dii

aes rursus conficeretur,sunt conflat recoquuntur. Quia uero id cito liqueascit & ex sornacibus defluit ad ipsum coquendum opus est duobus ex cooctoribus: quorum alter coquatialter panem crassium mox ex catino eximat:

, O a si panesi

450쪽

hi panes tantumodo torrentur,& ex torrelisis ars denuo coniuir. Sed rea incrementa, siue mox rutro de metallis missis detracta suerint, siue cum ad c tinum cinereum digiti crassitudine adhaeserint, Sc eum angustiore secerint, postea spathis execta,dies,noctes cotinenter recoquantur: quo modo panes duo uel tres conflantur: prout multa uel pauca recrementa, demistura

aeris & plumbi liquefacti detracta, recoquuntur. Talis autem panis ad tria et centum pondia pendere solet tin quorum singulis inest argenti semuncia. Quinq; uero panes simul in sornace,in qua stannum secernitur ab aere, cololocentumex his si plumbum cuius centupondium argenti se unciam in se continet: panes fathiscentes apponantur ad reliquos panes sathiscentes uiliores: ex quorum utrisq; ars luteum conficitur. Spinae uiles tunc ortae cu paci aris recrementis uilioribus recoquantur: ramento,ex cadmris, alqS rebus .

facto ipsis insperso:quo modo sex uel septe panes conflantur:quom qui x 'pendit ad duo centumpondia: eorum quin simul in sornace, in qua stananum ab aere secernitur, collocenturiqui stillant plubo, quod pendit tria centum pondia:in quorum singulis inest argenti semuncia. Spinae uilissimae tue

natae tantum odo cum paucis recrementis recoqui debent: ars mistum cum

plumbo, quod e sornace defluit in catinum cinereum, cochleari etandarux in aereos catinos oblongos: hi panes cum uilibus panibus fiathiscetibus torrentur. Spinae tunc ortae, adiiciantur ad spinas uiles,at V ex ipsis eo modo, . quo dixi, conficiantur panes sed ex panibus torrefactis efficiatur aes: cuius exigua quaeda portio addatur ad optimos panes torrefactos, cum ex ipsis ars conficitur: ut aes vile unἱ cum bono permistum, sine detrimento, diuina di possit: recrementa secundo & tertio si suerit utile,recoquantur panes inade facti torreantumex torrefactis conficiatur aes: quod aeri bono immisce tur. At recrementa quae detrahit imagister, qui aesex panibus torrefactis c5ficit, cribrentur:quae ex cribro decidunt in uas subiectum, laventur: quae in . eo remanent in cilium estitia aduehantur ad primas sornaces , &recoquanatur una cum alus recrementis: quibus etiam inspergatur inmetum quod existis uel tunc natis cadmias lauatis colligitur, aes quod e fornace defluit in catinum cinereum etiam cochleari essundat in aereos catinos oblongos: quomodo conflantur panes nouem uel decem: qui simul cum uilibus panibus sat hiscentibus torreantum ex torrefactis conficiatur aes luteum. Quinetiam cadmia, apud nos uocata, fit ex recrementis,quae detrahit magister qui aes . ex panibus torresectis conficit,una cum ali js uilibus recremetis recoctis. Estenim si panes aerei, ex talibus recrementis conflati, franguntur, fragmenta nominant cadmiam: ex qua & aere luteo duobus modis fit aes caldariu: uel enim cadmiae duae portiones cum utia aeris lutes in primis sornacibus collisquefactae permiscentur:uel contra aeris lutei duae cum una cadmiae: aes autEquod e fornace defluit in catintim cincreum, cochleari essunditur in aereos catinos oblongos ante calefactos, ut cadmia Sc aes luteu bene comisceatur: iisdem catinis priusquam aes caldarium suturum in ipsos insundatur puluis . carbonum inspergatur,& eode puluere aes insusum supersipargatur,ne cadismia N aes luteum,anteaquam bene misceantur, congelent: quenq; panc ex

catino estusum minister a puluere purget ligno: idem eum iniiciat in labria,

in qua