장음표시 사용
61쪽
HELvETIAE, EIUSQUE VICINIAE . ,
Enumerantur Classes, Genera, & Species Lapidum Figuratorum Helvetiae eiusque Viciniae.
Um superius jain sussicienter expositum sit, quid sint Lapides Figurati in genere, quid intelligatur per eorum classes, gene ra, & species, immediate eorum enumerationem aggrediar, in qua primo eorum nomina proponam, deinde modum gen -- rationis exponam, quibus demum vires hucusq; notas cujuslibet generis lapidum quandoq;etiain specierum, si quadam peculiari virtut donari videantur, cum suis locis nativis subjungam, sit itaque.
IN QUO DESCRIBITUR CLASSIS PRIMA
62쪽
HELVETIAE, EIUSQUE VICINIAE. TABULA GENERICA.
Lapidum Figuratorum Primae Classis. Pellucidiores.
Gemmae. Crystallus montana. Selenites.
Stiriae-formis. Crustaceus. Tubulatus.
leviter nitentes. Stalagmites. Talcum a Ceraunias.
CAPUT PRIMUM. Lapides Figurati odis allini peslucidiores i
P Er Gemmas intelliguntur lapides natura parvi, rari, duri, ac pulchri. s. i. cParvos vocant eos lapides, qui raro ovi gallinacei magnitudinem su- 6.- φ' serant. Raros, qui in paucis Provinciis, & non stequenter inveniuntur . 'iuros, qui neque digitis teri, neque ferro scindi possunt: horum iterum tres statuuntur gradus; quidam enim chalybea linea radi possunt, ut Tu chesia. Quidam non niti Siniri lapide teruntur, ut Iaspis. Quidam cum Adamante tantum, ut Adamas, Topasius Orientalis &c. Pulchros, qui colore, diaphaneitate, radiorum reflexu, aut figura concinna visui grati sunt. Colore pulcher est Turchesia, diaphanus Crystallus, radios reflectit Iris, figura concinnus Astroites, & Oculus Cati &c. Materia gemmarum est succus lapidescens valde tenuis, S de ecatus in . petrificatione lapidum duriorum ad eorum superficiem vel centrum emo- M teri rescens, sensimque etiam concretus, qui pro diversitate colorum liquoris viscidi & ramosi a dispositione sulphuris in eo contenti derivantium dive sos quoque colores contrahit. Quod ad eorum virtutes spectat, hic nullam facio mentionem, cum mei instituti non sit de omnibus gemmarum speciebus disserere, sed tantum de iis, quae in Helvetia nostra reperiuntur, quarum virtutes probabiles suo . loco non Omittam, missis iis, quae naturaliter prorsus impossibiles sunt, &non Dissilirco by Corale
63쪽
14 HisTORIA LAPIDUM FIGURATORUM
&non nisi a Deo, seu causa supernaturali, & occulta produci possunt , potiusque superstitioni Inventorum adscribendae simi, quam quod revera dentur.
Speries. Species sunt Ioab. . . Flores Haemachatis. Rothes Arseimbluest. Tab. 3. Iiit. C. Athalis Achates germanice: riseis a flumine Siciliae, in quo primb inventus
quid . est, nomen suum trahit, gemma variorum colorum est, propter quos eiu Agistein. am plura nomina sortitur, imb coloribus saepius diversas figuras naturales exhibet. Si maculis suis &venis cornu reserat, Cerachates vocatur, si a Eius dif- bores & nemora, Dendrachates, si per colorem nigrum, sustum, aut r u. coeruleum venae albae excurrant, Leucachates dicitur, si rubicundae, Hinmachates, si Sardae instar rubet, Sardachatem, si Coralleo more, Corallachatem appellant. Nostri flores venis rubris per maculas caeruleas excurrentibus donati sunt, & ideo ad Harmachatem reserendi, magnitudine mguras tabulae tertiae aequant, duritiei insignis sunt, rari, splendentes, &politimini. Achates producitur E succo lapidescente tenuissimo in principio genera tionis aliorum lapidum ad eorum superficiem, vel fissi iras, aut caVitates propulso, ac e liquore terrestri viscido & ramoso valde defaecato, coloribusque pluribus ob varias sulphuris contenti dispositiones imbuto , qui
prout per substa iam laPrilis die, tantiar. in ea quoque multivarias figmras producunt.
Rirra. Achates pro summo Alexi pharmaco, & Cardiaco habetur , propterea venenis pestiferis, Viperarum, & Scorpionum morsibus resistere creditur, cor refocillare, & ab omni contagii genere custodire. In ore contentus sitim sedat, & sebriles aestus attemperat. Plures illum gestant amuleti l co contra febres intermittentes, praesertim quartanas, rubro colore timetiis haemorrhagias sistit. Ex Achate vascula pretiosissima elaborantur, nec non coronae, tam precariae, quam ad colla virginum exornanda per quam
. . . Flores Achatis inVenti sunt ex parte meridionali montis S. Gothardi in rivulo e cacumine montis delabente proximo viae, qua itur ad subjectum pagum Atrotam ditionis Uraniensis, quo in loco plures Granati Spato pulcherrimo immersi simul occurrunt, qui secundam hujus generis speciem
Tab. a. Granatus Helveticus dodecalateron ex flavedine obscure rubens. Tab. 3. Einschυ rivroiae schDDeitetaerifche zνυoel fenige granaten. Grimata . Granatus germanice: Ungranaten: Gallis: Verme ille, ob colorem ex Ela Graia flavedine atro-rubentem , & quia soli expositus igniti carbonis speciem raten. praeseserat, ex genere Carbinaculorum censetur. Gemma dura est, ex flavedine obscure rubens ignis aut Minii nativi instar, neque in igne colorem Aurum , suum perdit. Noster Helveticus dodecalateron est, & magnitudine nucem fetium. avellanam aequat, politus, splendens , ac rutilans. Potissimum occurrit etArge - immersus pulcherrimo quartro, seu etiam spato micis copiosis, nunc a fit reis, nunc argenteis nitentibus, vulgb: argento vel auro solium: xatetems yicu' oder Hennensber. Tyrolensibus, reserto striisque miniatis lapidem sinerardine percurrentibus exornato, de quo inserius in classi de lapidibus pi-
64쪽
HELVETIAE, EIUSQUE VICINIAE. 2s
ctis pauca addam. mde b. 3. sit. A, quae denotat granatum matrici suae oder. adhuc inhaerentem, altero ab ea separato. Ratione locorum,in quibus Gra- Hennea- nati inveniuntur, elividuntur in Orientales, Occidentales, &Bohemicos , sit ber. qui omnium optimi imprimis quoad vires medicinales habentur: generatur Gσης ut Crystallus, de qua instas colorem vero suum eodem modo acquirit, quo Ιε reliquae gemmae. M. Granati in pollinem redacti exsiccare putantur, & corroborare, trist, HiresGraiatiae ac melancholiae resistere, unde electitariis cordialibus permiscentur. uarorum. Eorum praeparatio sequens est: Igniti in oleo salis extinguuntur ad eorum Eseorum istutionem usque, cui affunditur oleum tartari, quo in lactis cremorem quasi coagulantur, qui demum edulcorandus est, & usui servandus. ν Noster Granatus Helveticus in parte montis S. Gothardi superius de- Locus. scripta copiose colligitur solus, & matrici suae adhuc immersus. Similes habentur etiam in Tyroli, nec non in montibus Veronensibus sub Serenissimo Dominio Veneto, ubi quoque minimi granati inveniuntur pellucidi, & pulcherrimὰ colorati, qui Flores Granatorum appellari pote- Forerrunt, Maximus Granatus hic Venetus mihi fuit donatus ab Amicissimo VD G -- ro, εc ab eo vocatus fuit Orientalis, quia ex iis regionibus transmissum acce- 'Pit. Pondere suo ad unciam unam & drachmas quinque cum dimidia prinxime accedit. Pars ejus convexa sormatur e tribus planis ad unum angu isaiimui . tum centralem coeuntibus, opposita parte plana existente. Elegantissimi 'est coloris incarnati saturatioris adinstar Granatorum Bohemicorum , &hinc inde pellucidus, quamvis majori ex parte adhuc impuriore materia amatrice superstite inquinatus sit. Genua II.
CRystallus Montana est lapis figuratus pellucidus, multangulus, qui Cm L
nomen accepit a glacie, cui quoad colorem , M perspicuitatein . tus --milis est. Germanicd vocatur: Uall. alpinis nostris Strastinabqubd - . crederent, eam a fulmine cadere, &gigni.
Crystallus est lapis militas durus, diaphanus, splendens, coloris albi , e
flavescentis, & quandoque nigri, figurae potissimum hexagonae, nonnum . uam pentagonae, Sc aliquando etiam tetragonae in mucronem abeuntis in t. .ummis montibus nascens. Gignitur ex materia liquida summopere defae- cis, cata, quae hinc inde per poros lapidum in petrificatione sua emorescens iionis m. in substantiam lapideam, & transparentem coagulatur, & non raro corpora din . ipsa, supra quae in efflorescentia sua irruere solet, involvit i unde tantae rerum varietates Crystallis immersae observantur, ut non solum gramina ,Αmianthum, & pilos, sed quoque Ipsam commixtam aquam ad metamo phosin hanc subeundam minus aptam aliquando inclusam retineat. A m iore & minore hujus aquae lapidescentis emorescentia majora vel minora Crystalli corpora dependent, ita ut, si guttatim emanet, flores excrescant,
si vero copiosius fiat destillatio, plures simul, & majores Crystalli assiim
Non rard integra Crystalli superficies obducitur erusta seu tunica su, CIsaia D vir,
65쪽
16 HIs TORIA LAΡIDUM FIGURA ORUM.
uid M. viridi, nostris. Istal-hemiat.) non aded densa, opaca tamen inaequa Chrylial- li, aspera , &tenaciter adhaerente, ita ut lapis tali involucro donatus nil helabat. minus quam Crystallus crederetur, & plerumque quae tali tunica indutae sunt longe pellucidiores & puriores existunt reliquis, ideoque etiam pluris aestimantur. Probabile est hanc crustam esse materiam sulphuream valcl-dam in constrictione, seu condensatione Crystalli lapidescentis tanquam ad coagulationem minus dispositam ad superficiem lapidis expulsam , in
qua ab ambiente externo in talem crustam mutata est, dc non Immerito
Armatura Crystalli appellari potest. Crystallus sub lingua febricitantium posita sitim tedat, manibus retenta
aegrorum calorem mordentem attemperat, in pollinem redacta, & ad dra- ' climam unam assumpta dysentericos, & album mulierum fluxum curM , eorumque lac auget: sublimato devorato cum oleo amygdalarum dulcium exhibita resistit, coeliacum fluxum tanquam Alexipharmacum supprimit,& calculum per urinam pellit, collo tandem infantum appensa somnia te rifica impedit. Ad usum externum varia ex ea fabricantur ornamqnta, quae pro ratione magnitudinis, & artificii care venduntur . Chalybis antactu ex ea multus ignis elicitur. Species sunt: . . Τ si Crystallus Montana pentagona, seu hexagona ammatura Crystallus Montana pema tona. . ωι bςMgma alb* Crystallus, Montana tetragona alba. ir ., MCrystallus Montana pentagona, seu hexagona sublutea. - . . .
Crystallus Montana pentagona, seu hexagona spadicea. Crystallus Montana pentagona, seu hexagona rusescens. Crystallus Montana pentagona, seu hexagona nigra. b. s. Crystallus Montana pentagona alba cariosa. Tab. DCrystallus Montana hexagona alba cariosa.
Cras Eua Hanc Crystalluna voco cariosam , quia parit tibus, & foraminabus
earissa plana est,' ira in em tota inter angulos com. tenta distingui queant. In pluribus cavitatibus deprebenditur pulvis sit viridis nonnihil splendens , & cum materia tunicae Crystallos quandoque investientis valde analogus, quamobrem suspicari licet, eandem esse materiam sulphuream viscidam, quae intra ipsum corpus Crystalli lapidestemtis utpote ad metamorphosin lapideam subeundam inepta confluebat, Msibi tales cavitates efformabat, impediendo nimirum materiae lapidescentis expansionem Versus illas partes, sensimque in talem pulverem subvir,
Crystallus Montana alba globosa. Hic Lapis mole sua caput infantis superat, & omnino globolus est , ita ut nullum prorsus angulum habeat, asservaturque ab Illustrist. Domueuo Schmissi Capitaneo Generali Cantonis Uransiensis. Crystallus Montana cum aqua inclusa. Mu Septat. Mediolan. quae etiam ex Helvetia apportata est. Crystallus Montana alba plurium angulorum irregularium venis argenteis rectis pulcherrimis, &splendentibiis donata. q* Hae venae producuntur 1 minimis cavitatibus Crystallum recta linea pe-
66쪽
68쪽
HELVETIAE, EIUSQUE VICINIAE. 27
netrantibus, & pulvere subviridi nonnihil splendente superius descripto na arron- repletis, quae radios admissos ita reflectunt, ut nostris oculis lineae , seu rea in Cry-Venae argenreae appareant. statis apis Crystallus Montana pentagona cum gramine incluso. Vide Tab. 3 pq eanx .
Crystallus Montana hexagona cumpilis inclusis. Tab. . Crystallus Montana hexagona cum si antho incluso. Tab. 3. Crystalli Montanae flores utrinque hexagoni, & in utraque extremitate acuminati. Gessero ἀμφίκεια dicti. Iris vulgaris Adamas Bristorcensium, vulg5 dicta Luidio . Tab. 3. lit A. Crystalli Montanae flores utrinque hexagoni omnium minimi Pseudo-ad, mantes dicti b. 3. lit. R Crustalli Montanae matrice& variae in Helvetia reperitur Crystallus in montibus Schnideo apud Subsylva t. i nos, Leitetarem apud Glaronenses, Rosmati in Valle CraZera , Grims, Ia, Gothardo, Furca. Rhaeti illam inveniunt in valle AEthuacia , Mam
quando ad radices montium, nonnunquam aratro eruitur, & a torrentihus deportatur GEMos πι-
Selenitas seu Lapis Specularis iasElenites seu Lapis Specularis itae vocatur, quia pellucidus est, &rei , s. iter quae a tergo est, imaginem reddit . Grammis 2 unser metuemeis , sis Lapis idest: Glacie&Mariae. Specularis Describitur, quod sit lapis pellucidus, & splendens colore albo cinereo, inservet etiam nigricante , qui aliquando in bracteas scissilis est, & Crystalli Frauon instar translucet, saepe saxis inhaeret, aliquando laterculis distinguitur , & qi . . subinde Crystalli in modum excrescit, a qua potissiunum differt, quod vel . - in bracteas veli Mercula dividi possitia aescriptio. Selenites generatur ex aqua muleo sale , & succo, Viscido seu ramoso eis, is valde depurato impraegnata, quae in Principio Petrificationis aliorum la' ni, modis ..pidum tanquam materia ob suamtenuitatem ad coagulationem, lapideam minus aptatanc inde pet eorum substantia lapidescentem propellitur , ac transudat . infinitosque & minimos saxorum. poros pervadem do denub delacatur, donec ad aliquax minor ex subterraneas fissuras ,& cavitates seu foveolas pertingit,& m ii xcollecta consumpta prius calore subterraneo superflua humiditate non aliter ac in praeparatione salis fixi plantarum fieri solet, in pulcherrimos Selenitas crystallisetur Crystallis nitri non multum absimiles, qui succo visciata irretith induritiem lapidis
Praedictae cavitates seu foveolae copiose deprehenduntur in lapidicina Doerin Molarium, seu Mylitarum V Valdshuetii, quae nullam certam magnitudinas μυιolarsi Erystallus Montana pentagona cum Ioliolis aliculus truticis Incluus . b. 3. 1
Crystallus Montana hexagona cum arena inclusa, & ad aspectum iridem Disiligod by Corale
69쪽
a 8 HIs TORIA LAPIDUM FIGURATORUM
in stidus & figurae formam servantes usque ad tertiam cavitatis partem repletie sunt Salenita aqua per poros saxi des uente, earumque parietes nunc longioribus, nunc
ν euntur brevioribus Seleniticis Custallis undique obducuntur , sub quibus latet crusta crocea vicem matricis agens, quae una cum Crystallis pellucidia, &- splendentibus gratissimum foveolae seu cavitati colorem conciliat. R. n.... pharmacopinus VValdsiluetanus D. Ioannes Adamusia, -- De ne artis suae peritissimus mediante spiritu vini rectificato tincturam kuis .silis rubicundissimam extrahit, quae tussi &althmate laborantibus ad aliquod coiis. guttulas in convenienti vehiculo cum fructu propinatur, dc luculenter probat, praedictam crustam produci a sulphure crudiore absumpta aqua Moda, r/- confluente, & visciditate sua parietibus undique adhaerente , quod obnι--is. suam crassiliena &cruditatem aparticulis salinis in Crystallos erumpentibus allici non potuit. Imaginem talis foveolae seu cavitatis quae VValds 1hnec- huetita lapicidis:Schnec enuct in vernacula lingua vocatur: in ad majorem venioch. generationis lapidum transparentium, & pretiosorum cognitionem addo λδ . s. in Tab. s. lit. A foveola seu cavitas : B Selenites hinc inde in Crystallos
- . concretus:&Ccrusta crocea indigitatur.
,. .., a Quod autem Selenites saepius laterculis distinguatur , vel in figuramati, eia Crstalli hexagonam, seu pentagonam excrescat, aut e bracheis subtilibus
stoli, tivi conster τ, diis rem ii x m situs, &dispositio in causa. .. A, est, quae a succo Vaicido dc ramoso diversimode Irretitae In tua crystallis, ruti, ra, tione Vario quoque diriguntur modo: unde si columellae salinae ad se invi ..ns aikν. cem sint parallelae, ut aliquod planum constituant, atque in succo viscido' ita irretitae sint, ut sibi tam iaciliter cedere nequeant, corpus in laminas
divisum sormabunt. Si vero particulae salinae non solum ad se invicem sine parallelae, sed sibi quoque plures incumbant, lapidem laterculis distinctum constituent, & demum si in acervum fuerint congestae, ut vel prisma , vel pyramidem efforment, Selenitem Crystallo similem producent.
- Non ine latet,plures Philosophos modernos contendere,figuram Crysta
lorum hexagonam, seu pentagonam &c. a particulis ambientibus, & fibi .i,it ' mutuo incumbentibus, frustulaque nascentis lapidis varie compriment, s. ., bus produci, cum vero omnes lapides crystallini aequali modo ex materia ' liquida concrescant, & tamen diversas figuras, licet semperquasi ansul, res, nanciscantur , potius latentibus salibus, qui in sua crystallisatione determinatas figuras acquirunt, ac diversimode uniuntur, differentia figurarum adscribenda videtur : etenim hi a propria natura ad peculiarem msuram determinati tam faciliter immutari nequeunt, ac dispositio particiniarum, quae nunc obmiscelam corporum heterogeneorum, nunc ob ambiens ipsum magnopere mutationi obnoxia est, sine subsequente tamen variatione figura materiae petriMandae, quae necessario quoque immutari deberet, si a paniculis sese prae gravitate comprimentibus produceretur ,
Selenitis ramenta cruda cum vino austero pota dysentericos juvare habetur ex mormio. Mulieres ad faciem dealbandam, & derugandam ejus calcem adhibent: senestrae vero,&latemae la*Sem e tempore ex eo tu
70쪽
HELVETIAE, EI USQUE VICINIAE. - 29
Selenites maximus compressus . . Maximus est hic lapis triangularis , & diametro suo tres pedes Augmstanos colligit, crassitie vero tertiam partem e meris laminis albicantibus seleniticis constat, diversae figurae, & diversimode sitis. Allatus suit exalpibus Glaronensibus, dc supra triginta libras ponderat. Selenites compressus cum minera plumbi . . Selenites partim compressus, partim acuminatus diversicoloris. Selenites Rhomboidalis pellucidior, cujus minimae partes rhomboidales sunt. Vid. b. sit. A. . Tab. a Selenites Rhomboidalis albicans, sed non adeo pellucidus. Selenites Rhomboidalis sustus. Selenites figura Crystallum referens, seu Crystallinus, Tab.3. Selenites Botrites . Tab. 3.
Hunc lapidem inveni ad arcem Farnsburgensem ditionis Basileensis pellucidus est, & succino luteo haud absimilis. In Helvetia ὀ montibus Glaronensibus & Abbatiseellanis Selenites p. .rior affertur, purissimum autem candidum,&diaphanum suppeditat Mo- '
STalactites Stiriae-formis seu Stillatilius lapis, Germanismia eis ,
seu Tropstein appellatus, eo quod a chirurgis ad ossa consolidanda adhibeatur, quamobrem etiam ad osti ollas resertur, est lapis minus durus, coloris flavescentis, obscurὰ peliticidus, & vitri instar leviternitens ita dictus, quia stirias ex aqua congelatas praesesert. Generatur ex aqua praesertim nivis solutae sale lapidifico imbuta, quae per saxa& lutum profluens ramenta lapidum secum rapit, haec ob vehementem continuum aquae motum cum illa intiis commiscentur, ut proinde aqua ademitates subterraneas delapsa, & a calore subterraneo, qui hyeme ob occlu-sbs terrae poroS non parum augetur, tenuiore sua parte sub forma vaporum avolante despoliata una cum contento succo terrestri ramoso, & sale lapidifico in substantiam lapideam convertatur,atque a diverso cadendi,vel etiam fluendi modo, ipsiusque loci situ varias figuras obtineat, quo palam fit, cωlorem non minus, ac ipsum stigus concretiones lapideas juvare. Pulvis hujus lapidis ad drachmam unam assumptus sudores movet, &calculum expellit, externe Chirurgi illum adhibent ad ossa fracta sertum, nanda, & conglutinanda Species: stalactites Scirimsormis maximus.
Generari nix modus. Calor non minus , ac frigus co eretiones