장음표시 사용
491쪽
APPARATUS URBIS AC TEMPLI PARSII.
aut hali, aut cubiti magnitudinem explicemus, inuestigare sine dubio possumus, quam habeati cubitus ad bati cubicum latus proportionem. Quod vix,aut nulla ratione vel consequi, vel sp rare potuissemus, nisi facilam plane, ac regiam ad hoc perspiciendum viam nobis aperiret lacra Regum historia . Quae, clim admirabile illud Salomonici templi vas retulit, quod prae immensa, quam capiebat, aquarum multitudine mare vocabatur eiusque magnitudinem, lapacitatem batis definiuit, ac cubitis, modum nobis imsinuauit, ac normam, qua batum, cubitum
mutuo conferre possimus, cum batus, ae eubitu, 'τ
cum eodem vale collatu reperiatur facilis, cum Locus autem sic habet Fecit quoque mare fusile terque eidemo ST QVAM singula me
surarum genera inter se con B decem cubitorum 2 labio que adlabiti rotundum μβ
cubicum bati; palmi ad simile latus cabi euchoenicis.
tulimus, superest, ut diuersorum generum nonnulla conseramus : tunc enim perseeta ratio omnium perspecta esse, terit, cum omnium inter se collatio fuerit examinata. Et quoniam de me suris liquorum, frugum ac longitudinum eo sim hactenus disputauimus, nunc opportunum fore videtur, longitudinum mensuras cum rellia
quis aliqua ratione conferre. Id quod qua ratione praestari possit, Mathematicarum disciplinarum praesidio fultis,nec impossibile videbitur, nec fastu difficile reliquis drduum fortasse videri posset, perceptuque difficillimum. Verum, cuin his, cillis satisfacere conemur pro viribus hoc potissim im capite, e cuius intelligentia tota haec disputatio pendet, ita eius stylum temper bimus, ut, dum quaedam, quae per se nota viderentur, explicabimus ij ipsis, quibus nota sunt, longiora videri non possimi, nedum esse molesta et v Primum igitur, cuiuis esse debet in promptu,
tione eubitus cum bato post sit comparari.
quod cum batum liquorum mensuram loqui murenim de mavinio cum longitudinis cubito comparamus, batum ipsum ad quandam aequabilem siguram, maxime uniformem redae tum esse assumimus, cuiusmodi est cubica. Id quod nec nouum videri debet, neque a nobis inuentum cum non aliter corpora metiantur Math matici, quam, ad cubicas quasdam mensuras ea in circuitu quinque cubitorum altitudo eius; θ,
sicula triginta cubitorum cingebat illudper circuiatum. Et, post multa de ornamentis, ac basi eius enumerata, subdit Grossitudo autem luteris trium unciarum erat latiumque eius, quasi labium calicis, o solium repandi iiij duo millia batos capi bat. Quibus verbis multa percensentur de mariaeneo,quae nos opportunitis alias,ipsam apponentes maris figuram explicabimus nunc Uero ea tantummodo breui percurremus, quae ad pra sens institutum esse videbuntur necessaria. Et in primis vasis figura, ac forma attentius co sideranda est,siquidem basis est,ac fundamentum huius disputationis Igitur rotundum in circuitu C dicitur esse mare Hebraice an bal Oagol tibib. Quae utraque vox orbicularem indicat figuram, ac si dicat undequaque rotundam in eo enim
differt a cylindrica, sphaerica figura, quod illa ,
quamuis rotunda sit, non tamen undequaque; utpote quae altitudinem habeat rectam bases plana. sphaerica vero quaqua versum circulo adaptatur. Id quod intellexisse videntur Septuaginta interpretes ογγύλην κυκλω scribentes,hoc est rotundum per circuitum eius,& Chaldaeus orbiculare in circuitu Ioseptius emto Ioseph. p. o. tam disertis verbis explicat, sic scribens Fecit is cap. a.
etiam vas aheneum fusile η μυισφαίριον imispherioli semiorbis pecie , quo a propter capacitatem appellatu est
φ μ reuocantes, ut alias ostendi. Quod si cubicus 3 ριον, orbiculare illud vas interpretantur Latini, bata minime suppeteret, is primum ad cubicam formam reuocani us esse intelligatur, iuxta praescriptas iam supra a nobis rationes . Cum igitur ad cubicam forinam redactus habeatur batus cuius longitudo, latitudo, altitudo aequalis sit, hanc triplicis dimensionis longitudinem, quam latus cubicum bati vocamus, cum ipsa cubiti longitudine conferre volumus atque inquirere, num illi aequalis sit, aut qua proportione maior,vel minor Hoc autem,quod proponimus, factu esse videri posset alicui impossibile, cum bati figuram cubicam supponamus, bati magnitu cum ubique hemisphaerium scribat Iosephus Theod in BD Eiusdem lententiae fuisse dicitur Theodoretus Hia Lot Six- Et Abulensis Rotundum, inquit, Hebraice bis
gnagol, quae vox rotundum significat.&m Psal ' θmo R. Selom interpretatur caelos, eo quod hac , Iahia.. voce putat exprimi figuram caeli. Et iterum: Fi P. z. gura, inquit,huius maris erat vas quoddam quasi sal. 63. p.ra
dimidia phaera, ut in parte superiori sit amplissi R ςἰς mum, eo quod per locum illum transit maximus circulus sphaeraeci ut quando quis diuidit pomum per duas partes aequales. Haec ille H P. rL
go etiam Cardinalis, Dionysius Carthusianus h.'
cime,' cubiti longitudine adhuc ignota manen E candem tenent sententiam. Sed meda has om CLubia te Verum hoc sciat Iector oportet, pri is poste nes mariS dimensiones, formam, ornamenta, cTemp.c..is. duarum, vel plurium magnitudinum proportio nomen ad mysticos sensus reuocans, de sancto baptismatis lauacro ea interpretatus sic scribit: Rotundum erat in circuitu, ut orbis uniuersus in gyro lauacro vitae a sorde peccatorum designaretur esse lauandus. Ego vero non video,c haec non sint ab omnibus recipienda, quae tam constanti firmantur nobilium Scriptorum sententia, quaeque nulla vel probabili saltem coniectura labefactari possunt, aut reprehendi. Vercin
nem agnosci, quam ipsae magnitudines cogno- E scantur. Quis enim prohibet lectorem hactenus h. T DI 00s er potuisse,batum metretae sesquialte
qua iiiii et ' rum fuisse, Ut metretam amphorae sue etiam rum magnitu Graecum pedem semuncia maiorem fuisse Ro-itia . μ'S'' mano cum tamen bati, metretae, amphorae ,
Graeci, aut Romani pedis magnitudinem hactenus percipere non potuerit Prius igitur, quam
492쪽
DE HEBRAEORVM MENS.LIB. III CAP. XVIII s
Scripturae secundum vulgarem usum
Vertim usu iam receptum esse videtur, ut cum argumentationis alicuius vim , 4ficacitatem
effugere conatur aliquis, assumptiones, aXiOm ta, illationes examinet prius; cumque nihil in eis iterum, atque iterum discussis non firmum inueniat, inconcussum, ad prima recurrat principia, ac prima conetur euellere fundamenta. Est,
plane fateor, aenei maris forma maximum quoddam huius disputationis fundamentum, quo pro portio cubiti,& lateris cubici bati maxime innititur, cui postmodum veritas illa superimponetur, quantitatem sacri cubiti definiens. Hanc igitur supremam aedifici molem labefactare conatus eximiae eruditionis, atque auctoritatis vir, hoc unum fundamentum invadit; cuius quoniam vel nomen solum, opinio his nostris disputationibus obesse non modice posset, tota huius instituti ratio ad ea,quae aduersus haec affert,respondere compellit honor, quem in & debeo, iliatro defero,nomen ipsius cum multis alijs, quae ramihi opponit, subiicere suadet. Sed non illud, quod modo assumpsi probandum negare id tur, sed aliquid aliud, quod neque praevidissem pri iis, nec explicare studiosius voluissem , quod
omnibus crederem esse perspectum, ac lac ipsa meridiana clarius. Is igitur multa prius congerit
quasi nostram explicaturus sententiam, quae γquam sint ab ea aliena, ipsa illorum cum his nostris collatio indicare sine alia probatione poterit Mox vero sententiae censuram his verbis subijcit Verum,cur mihi huius opinionis, nouitas, rides suspecta videatur, dicam quam potero breuissime . omnino fundamentum, quo haec sententia maxime nititur,debile admodum, fragile videtur etenim ponit quasi certissimum illud mare aeneum, quod sacra Scriptura appellat rotundum, Iosephus hemisphaericum nominat, fuisse rotundum perfectissime, idest secundum exactam mathematicae rotunditatis, tionem; quod tamen nec probatur ab istis, nec facile, ut opinor, probari potest. Quin contra credibilius fit,diuinam Scripturam, alibi, cum de rerum figuris sermonem habet,&illo ipso in loco, ubi de rotunditate maris agit, loqui de istiuLmodi rebus, non secundum limatissimam, labsolutissimam illam mathematicae subtilitatis rationem, sed secundum vulgarem usum, sensumque communemque hominum loquendi consuetudinem. Nam quod ad figuram rotundam propius, quam ad aliam quamlibet accedit, parumque a rotunditate deficit, nec talis dese tus iudicio sensuum facile deprehenditur, id populari
existimatione rotundum censetur,4 appellatur. Hactenus ille . Quibus non est respondendum per singula sententiae namque auiatoritatem, si rem ipsam consideres, acrae litterae,quibus Onfirmatur, ostendunt nouum autem illam inuestigandi modum, firmam habere vim, certam, ac sine ulla suspicione fidem facere posse,rationes ipsae demonstrant. Quod vero vas illud perfecte sphaericum dicatur, nec assumimus, nec credimus, nec esse potuisse existimamus quare quod subdit huiusmodici Incertum est igitur, inquit, an illud mare dictum sit rotundum mathematice,
id nos omnino negamus cimmo vero certo certius esse firmamus , populariter fuisse rotundum . Non tamen propterea mathematicae rationes , quas afferimus ad nostram sententiam probandam,aut infirmae existimandae sunt, aut minus adprobandum efficaces habent enim 'a' RA- illae aliquid cum omnibus alijs mathematicis tione mathe- demonstrationibus commune is ali uid insu 'ς ς per huius nostrae disputationis proprium .
Ommune lique est , ut quoniam ab omni, in pia, si a p-
quod aiunt, materia sensibili abstrahunt, eae sint lic in rid perpetuac, ac firmissimae certitudinis eum Veso ' ad materiam, physicaque corpora, vel figuras inplicantur, physica etiam probent, ac plane veras rerum magnitudines . Quae sane res cuiquam forte videri poterit perceptu difficilis, quae exemplo aliquo evnlicanda sit, quod facere parati sumus. Mathematicas rationes supra at o primo b tulimus, quibus hemisphaerii soliditas inuesti se
tur, hoc est, si hemisphaeri alicuius diameter u ' bitis dimensa sit, modum ostendimus, quo inuestigare possimus quot cubitis cubicis aequalis sit illius hemisphaeri soliditas quo casu cum ti misiphaerij rotunditatem mathematicam accipitimus, hoc est ab omni sensibili materia seiunctam,
atque perfectam, similes plane mathematicos, ac persecte cubicos cubitos in illatione concludimus. Cum vero mathematicae illae demonstrationes ad physicam maris aenei rotunditatem applicantur, quae neque certissima est, neque mathematica, immo nec esse potest, cubitos utique concludimus non perfecte cubicos, mathem lice, sed physice, inuales tota mechanicarum scientiarum, atque artium schola quaerit,&probat: neque alios se posse vel sensu percipere,
vel habere profitetur. Est aliud insuper huius nostrae disputationis proprium, quod sacris innititur historijs, quariun Scriptores ut bene, atque e re nostra quam erudite probat hic auctor iuxta communem loquendi morem plerumque loquuntur, nec mathematicas exactissimasque exquirunt rationes, nedum illas metaphysica potiti perfecti sphaerici exactiones . Immo vero cum innumeris certiorem quandam possentie
sequi partium enumerationem, an non modo , I ti
quasi consulto praetermittunt verumetiam mi nore plerumque numeros abi jciunt, maioribus iones non ex-
relati contenti id quod in dimensione ipsiu
maris aenae mox explicanda manifesta ratione rumque.
ostensum est; definit enim circuli in hemisphaerio maximi diametrum decem cubitis, eiusdemque
circumferentiam cubitis triginta cum demonstratum fatis supra sit proportionem circumferentiae ad diametrum maiorem esse tripla quare νnecessario intelligendum est , aut circumferet tiae, aut diametri numeros non esse mathemati ca ratione exacto , sed populari, atque com
Igitur disputationis nostrae filum retinentes, postquam maris formam hemisphaericam fuisse
Ostendimus, eius quoque dimensiones, quo cu- lib. r. bitis respondeant,ostensuri iam sumus.Dedem tibi H iμ pari . torum fuisse hoc mare affirmat sacer textus a labio inque ad labrum quinque cubitorum altitudo eius,
resicula triginta cubitorum cingebat illa per cir cuitum. Quae sane verba triplicem nobis indicant dimensionem; longitudinem, quae latitudini par est, decem cubitorum indicant praeterea vasis crassitudinem fuisse palmi unius Hebraice Io
tori palmo confunderetur, Sanctus HieronymuS, trium unciarum, scripsit tot enim uncijs constat Latinus palmus, quem pro Hebraico nau tophalisabstituebat . Qua vero ratione maris longit
493쪽
q7 6 APPARATUS URBIS AC TEMPLI PARS II.
do, aut latitudo decem cubitorum intelligenda MΑos Ag sit, explicat disertis verbis Iosephus. Erat enim, diameter inquit, labrum patens per dimetientem lineam in cubitos decem, crassitudine palmari Graece sic
luter diametro decem usi torum, fusum crassitus 111D1Α dine palmari. Haec Iosephus Cum vero facermete maris historicus altitudinem maris quinque cubitis de- quinque ubi finit, semidiametri utique indicat longitudinem. 9 Dubitari tamen posset, num luteris crassitudo decem illis cubitis diametri includenda esset quam difficultatem soluere voluisse videtur Iosephus, qui, post enumeratam diametri longitudinem, palmarem illam crassitudinem computauit, quasi indicare volens, decem illis cubitis superaddendam esse crassitudinem, ut tota vasis longitudo DIAMETER comprehenderetur. Vertim id ipsum pri is mul-ὸ'ctes 'ussis, io, diserteque magi tradidere Septuaginta in te
ex elusia maris pretes, qui, quod in Hebraeo, Latino, chal crassitudine. daico codice legimus, , rasticula, linea,vel funiculus triginta cubitorum cingebat illa per circuitum. Et resticula, vertunt, tres&triginta in cubito. Notat autem Sixti anu Septuaginta interpretum codex, in aliquibus , ut in Complutensi codice, triginta tantummodo cubitos legi, sicut in
Vulgata vertim emendatiorum codicum eXemplo, tres triginta legendos esse, confirmat. Huius autem lectionis, quae diuersa videtur esse a Vulgata nostra atque alijs , ut dixi, rationem et heia inii videtur reddere TheodoretuS; superiora, quae γblia gim diuimus, ipse confirmans his verbis: Etenim. habet quidem mare speciem hemisphaerij, decem cubitos diametrum, tre Saulem&triginta
cubitos habebat ambitus, quoniam palmi meri suram habebat crassities, duobus autem palmis,co, inquam, qui hinc, sillo, qui inde, coniuncitis
cum diametri mensura, inueniuntur undecim cubiti hi autem ter ti4plicati iaciunt triginta tres.
concordent o mam Septuaginta interpretum mentem nobis in scribente tres dicant, nimirum mari circumferentiam extrin-
eum vii 14, i secus computare Voluisse, cuius diametro absque quae fiet hi, dubio bini illi palmi crassitudinis, hines inde
tantum cribit addendi sunt. In eo vero ipse Theodoretus, Mabeorum mente, ab omnium textuum lectione ,
discedit, quod maiores palmos computat, hoc est apita mos, cum ubique minor palmus intelligatur, in nostra Vulgata tribus unc ij compar tur inique palmi non num cubitum complent, ut astruit Theodoretus, sed tertiam tantummodo cubiti partem . Quapropter aliam oportet longe diuersam inire computandi rationem. Ac primit m illud supponendum est, quod ipsa mox supputatio indicabit, Septuaginta interprete non vulgarem, communemque conferendi circuli , ac diametri rationem in ijsse, sed exactam certam illam , quam Archimedes persequutus est , triplam videlicet sesqui septibinam . Quod ut facilias constare possit , cu-
bitos totius supputationis ad palmos redige-198 mus, & circumferentiam triginta trium cubitorum per senarium palmorum cubiti numerum multiplicabimus, atque inueniemus, circumse rentiam maris palmos minores continere centum nonaginta octo Iam vero, si per regulam trium huius circumferentiae diametrum inuestigemus, ita argumentantes sicut et et ad . ita 198 ad aliud inueniemus quartum numeruia1 63. O
ptuaginta interpretum supputationem , interuligemus . Qui per sex diuisi dant decem ,
insuper palmos tres, hoc est semicubitum Sub ducamus denos cubitos, quos habuit inane vasis,& binos palmos crassitudinis hinc, 4nde,supe est unus palmus; tantumdem enim labium maris protendebatur in exteriorem partem maris, binos scilicet digitos hinc, linos inde. Qua ratione perspesta manet veritas Graeci textus, quam sit cum ali)s omnibus codicibus conueniens, quidque impulerit Septuaginta interpretes, Ut non verba ipsis Hebraica referrent, vertim quasi para si Z v Amphrastice sensum poti is mathematica ratione , m pN exactum proferrent. Quod vel unum exemplum hqu d B satis esse debuisset, ad haereticorum petulantiam diant sensium comprimendam, qui, quidquid ignorant, blasphe pQ ιβ ant, mouas quotidie ex maxima sua rerum T Jβ- Θ μ' ignoratione ansas rimantur, antiquos codices, ac textus , quasi inter se dissidentes coarguendi.
sed his omissis, quos multis alijs huic similibus
exemplis posse conuinci his nostris lucubrationibbus ostendemus, ad reliquam bati, ac cubiti proportionem explicandam veniamus.
Atque in primis numeros ipsos sacrae Scripti rae sequenti supputationi adhibebimus, quamuis, ut dixi, veri ipsi, mathematica ratione νexacti non sint; utpote qui triplam tantummodo contineant circumferentiae ad diametrum proportionem cum, ut alias quoque dixi, partem Supra lib. t. insuper continere debeant, quae minor sit septi Milii par. ma; maior vero decem septuagenis primis . e prVO M. c. q. rium non temere, aut casu, sed consulto & aYi QS O CON-mum quid indicantes numeros hos adhibito 1 6 di tibi,
fuisse, mon alios, ipsa, quam modo explicabi certos numemus, stupputatio indicabit. Sunt igitur numeri Os in dimensacrae Scripturae huiusmodi, diameter cubito ν''
rum decem , circumferentia triginta. Reuoce adhibuerit. IUUS igitur inmemoriam, quae supra demonstra Supra lib. .
ta a nobis sunt de area circuli inuenienda , -κ μ η tu odis, qui ibi proponuntur,eli emus, ut commo- diorem, secunὰum, quo dimidia circumserentia ,
per dimidiam diametrum multiplicari praecipitur. Vt igitur ipsi sim et numeris, qui quam aptissisimi sunt, tamur, accipiamus spiramas, hoc est D dimidios cubitos, seu palmos maiores, continebitque semicircumferentia semicubitos 1 iginta,& semidiameter semie ubitos decem. Quae pia ne semicubitorum computatio aptissima quoque erit huic nostro instituto, quae quam plurimis nos liberabit operationibus, atque molesti js Vt mox apparebit. Multiplicemus igitur triginta per decem in habebimus trecentos semicubitos quadratos, aream maximi circuli in mari complentes. Vt ergo soliditatem hemisphaeri inue ς, uniamus, haec area maximi circuli multiplicanda bid. Uu . est per tertiam partem diametri, sicut ibi demon modo . stratum est. Continet autem diameter viginti palmos maiores, seu semicubitos, qui numerus quoniam in tres partes diuidi non potest, eius te S tia pars constituet numerum fracturae huiusmodi hoc est viginti tertias, quae aequi ualent se integris cum duabus terti js per hunc igitur fractum numerum si multiplices praedictam circuli maximi aream, habebis intentum. Fit autem multiplicatio integri numeri perfractionem, tu X ta ea, quae tradit Clauius, multiplicando nu Claui. Ario, merum 3CO per numeratorem viginti,4 dabunt metic praum alium numerum fractum eta quem si ad inte ς' /43i gro .
494쪽
DE HEBRAEORUM MENf. LIB. III CAP. XII.
gro reuoces , diuidendo sex millia numera A furandis liquoribus, ac frugibus usui foret. uod v. Α
toris per ternarium denominatoris , prodibunt, his mille palmi cubici, siue totidem semicubiti cubici soliditatem indicantes hemisphaerij,
hoc est totam capacitatem maris aenei . At te- statum habemus eodem loco Regum, duo millia a ualis est se batos cepisse mare illud aeneum ergo batus ille, qui ibidem refertur, aequalis fuit semicubito cubico, cum pares numero cubiti cubici, lati,eidem maris capacitati aequales sint. Atque hoc
illud est, quod praesenti capite suscepimus demonstrandum, nimirum, cubitum, quo mensur batur illud mare, duplam proportionem habui se ad latus cubicum illius bati, qui bis millies e
fusus totum mare compleret. Quae sane res,
quidem vas per manus traditum usque ad Salo monis tempora, ege, consuetudine finitatum perdurasse, credendum est. Neque mirum cuiquam Videatur, haec nos tam longa principia euoluere, quae haciterius nulla firma ratione probari videntur nobis enim satis probari ab ipsa natura videntur, quae assuminius principia quis enim neget, eisdem res omnes constare principijs, in quae resoluuntur' Cum igitur Hebraeorumbatum comperiamus latus cubicum habere palmare, id ita constitutum fuisse a primo eius inuentore cognoscimus, ut vas cubicum, iuxta palmi mensuram constitutum, batum vocaret,eoque liquores, ac fruges metiri constitueret, iuxta ea,
praeterquam quod tam firmis nititur rationibus, B quae de bato supra ostensa sunt ac testimonijs, ut hoc unum indicare voluisse videatur sacer historicus, tot dimensiones, totque numeros maris apponens ita tamen verisimilis videtur,ut vel sola simplex eius propositio fidem mbi plenam exposcere videatur. Quis enim credat, Romanos antiquae politiae non inuentores, sed aemulatores hanc si1bi laudem arrogare potuisse, ut ipsi prim im amphoram liquorum, frugum mensuram ex pede constituerent trina dimensi ne quadrato, docerentque praeterea,praedictumva aqua, vel vino plenum ocraginta librarum pondere examinari posses Nonne satis conuincent oppositum tam perspicua testimonia, quae in sacris historijs legimus, probantia id in Rep blica illa, Divinis legibus tanto ante Romanorum
ΗRER A I meo Edom nomen instituta obseruatum fuisse,quod hi aemu arce Romanos lati sunt ξId enim, quod ex numeris dimensionum, a G, i h mari aenei sacra historia notatis, arithmetica, ruat mutuo a demonstrativa ratione colligitur, ita videtur esse perspectum, ut temere negandum non fit. Quamuis enim numeri exacti mathematica ratione non sint eorum tamen mutuam collati nem, quam mathematica ratio suadet, non modo innuere, vertim quasi indicare, ob oculos ponere, persuadere videntur . Quapropter cum adprobandam semicubiti, lateris cubici bati aequalitatem, nullam aliam adhibeamus , aut
coniecturam, aut rationem, quam eam numerorum sacrae Scripturae collationem,quam mathematicis rationibus pri is demonstraueramus, ab mquevlla dubitatione tenendam eam esse existim mus. Siquidem facta supputatione probatum est, vas hemisphaericum, cuius inane per dimetientem lineam sit cubitorum decem, circumferentia triginta,cubicis semicubitis expleri bis mille. probatum etiam est, quod si cubicis semicubitis bis millibus impleretur hemisphaericum vas , eius diametrum esset cubitorum utique decem ci cumferentiam cubitorum triginta vel saltem ijs cubitorum numeris eius circumferentiam, atque diametrum contineri,qui inuicem,ut dixi, multiplicati eundem reddant numerum, quem multi plicati numelii sacrae Scripturae reddunt. Maneat Lib. 1. huius igitur hoc unum statutum, quod initio huius di- rariis cap. a. sputationis proponebamus, primum illum men E imponet. surarum inuentorem palmum suae manus elegiose, hoc est extensam manum ab extremo maXimo, ad extremum usque minimum digitum, quam mensuram bis sumptam cubitum exaequare probauerat octies vero totam sui corporis altitudinem, eam, inquam, mensuram constituisse reliquarum quasi primam normam, ex qua Vas fi
ri praecepit cubica ratione perfectum,quod men- Esto alia non miniis admiranda palmi alte rius ad cabum diurnum hominis cibum propor torum cubicusti Q. Nam si,quae de bato, tabo supra retuli Requalis est camus, in memoriam reuocentur, facile eompe h'ς
riemus, lateris bati ad latus cabi proportio Suna cap. g. nem continet enim batus logos, siue sextarios sua birius octo stupra centum; cabus vero ex eisdem logis, siue sextarijs continet quattuor ex quo fit,ut b, tu vicies septies contineat cabum quater namque viginti septem ericiunt centum idio. Est autem viginti septem numerus cubicus ternari j; te enim ter esciunt nouem, ter nouem viginti septem igitur latus cubicum bati continet ter latus cubicum abi. Quae omnia, cum nota sint, certa Mathematicis, reliquorum fidem exposcunt. Iam vero,cum palmus maior ter contineat minorem, V paulo ante ostendimus, fit, ut cubicum vas palmare, iuxta manum totam, eiusque digitos extensos,dicatur batus palmare vero iuxta manum contractam diurnum praestet hominis cibum . Qtio minimum vas cabi nomine Hebraeis censebatur, Graecis choenicis. Quo loco,
mirum sane, ac humanae naturae maxime congruentem cibi modum ab illis primis legum Iatoribus constitutum fuisse, licet obseruare unicuique enim homini
cto metiri posset, eamque mensuram appellabant bia: qu rumcabum, ut supra ostendi. At palma extens a Vas
alterum constituebatur cubicum, quod, ut paulo Cap.13.biti
ante ostendi, vicies septies cabum constitueret, lib. hoc est menstruam hominis portionem Iunares enim menses computabant olim Hebraei, ut alias ostendimus Lunae porro periodus, hoc est ab uno Zodiaci puncto ad idem punctum proprism tu reuolutio, septem & viginti diebus perficitur
cum horis odio, ut audio est Ioannes de Sacro Ioan de Sacribosco,&alij Astrologi qua in re non obscures φ θb cra c. gnificare voluisti videntur antiqui,manu qua ci ' bum operantur homines, eiusdem cibi mensuram is
accipiendam vel tantumdem cibi cuiuis deceretribui, quantum manibus operando metiatur. Quae sane obseruatio lucis non parum huic no
495쪽
Lib. i. huius partis cap. 3. MENSVRAS
huius libri.Ekecb. I. QUIDQUID
cet , cum in Romana reperitur, ab antiqua Flebiae
initio proposuimus pertractandum, liquorum, frugum, longitudinum . ea porro vix aut
nulla ratione percipi plene posse 1 nificauimus, nisi inuicem
collatio rerum facit, ut quae, dum de ali)s eo sum ageretur, cognosci non poterant, tunc plene percipiantur, dum Omnia simul colliguntur. Hac igitur de causa tria haec mensurarum genera, triplici quoque ratione hadtenus contulimus, singula nimirum genera inter se mensuras deinde liquorum , cum mensuris frugum & has tandem atque illas cum longitudinum mensuris Superest nunc ut priusquam certam alicuius mensurae rationem , aut modum praescribamus , ut has quoque mensuras expendamus, quomodo cum ponderibus etiam conueniant. Id quod non alienum a nostro in latituto, aut superuacaneum cuiquam videri risbet, sed proprium, utile, necessarium Nam, ut supra Ostendi, dum Propheta noster iustam seruari praecipit, ac certam mensurarum rationem, hoc unum inter alia iniungit Iuxta mensιram eorum erit aequa libratio eorum .
Quod qua ratione intelligenJumst, non appa ret, nisi ephi, lati, de quibus est sermo propheticus, libratio perspecti sit exquo polim dum, num aequa sit libratio, necne, facile percipiatur. Et quamuis haec ponderum, ac mens rarum collatio tam perspicua non es let in sacris litteris, eam tamen in usu fuisse apud Hebraeos, siue etiam apud priscos illos mensurarum , ac ponderum inuentores,suadere posset vel haec una ratio quod nimirum id Romanis in usu fuisse cognoscamus. Ita enim, ut dixi, gens haec fuit omnis antiquae politiae aemulatrix, ut quicquid maxime Rempublicam decens in Romanis mori bus comperimus, id omne Deo optimo, Maximo auctore, atque doctore in Hebraeorum armii qua Republica Obseruatum fuisse, non dubit mus. Quapropter rem scita iucundam, ac nimia vetustate pene abolitam in ipsis Romanae Reip blicae vestigij pervestigare aggrediamur. Romanos igitur, trutina,libra, ponderibus amphoram examinare consueuisse,tot grauissimi Scriptores firmant, ut id negare, proterviae potitis ad cribi possit,quam veritatis studio.Id quod afferendi eorum sententi j planum fiet. Neque minias receptum antiquis suit, ac omnibus mantia festum, quo quaeque mensurae pondere cens rentur. At nostrae aetatis ingenia ita cupiunt videri antiquis illis perspicaciora, ut cuiquamuis reti coniectura, infinitam propemodum auctoritatis molem, vel unius Scriptoris longe peti totestimonio, eleuare nitantur. Atque inuenta
A quadam mensuralium , ac ponderalium Uncia rum differentia, id unum uis lucrubationibus, longissimis commentarijs, atque importunis disputationibus videntur consequuti, ut nihil certi in re certissima consequi posse videantur. Nos vero, qui lubricas, ancipitesque opinionum ambages vitare, tritam, ac regiam viam ingredic nati semper sumus,libris,seu pondo mensuras has omnes dimetiemur, ex quibus certa postmodum proportione ostendemus, de quibus uncijs loquantur Scriptores quo statuto, mox ad exa men veniemus, quo certa ratione cognosci possint antiquarum mensurarum pondera ex quo manifestum quoque fiet, sintne eadem tempestatis nostrae pondera cum antiquis, an vero diuersa.
Et prim in Galeniat ram testimonia, cuius auctoritatem, fidem reliquis omnibus Scripto .ribus praeserendam censet Agricola qua ratione,
ipse viderit. Is enim libro de ponderibus,&men fisci' 'suris sic scribit Ceramium Italicum , quod Oh trutamphora, habet olei libras duas septuaginta , sententia de vini octoginta, mellis octo supra centum ChuS, pondere
qui Vongius, olei libras nouem, vini decem, 'mellis tredecim semis Xestes, quid sextarius, olei uncias octodecim, vini viginti, mellis viginti septem. Ac post enumerata minorum menti irarum singula pondera, quae percensere non vacat, subdit Oribasius autem, secundum Ad mantinum , auctor est , sextarium quidem Italicum vini mensuram unciarum viginti quattuor C esse pondere vero unciarum viginti, cum sextarius mensura mellis duas libras semis ponde
Sentit ergo plane Galenus, Romanum sextarium vino plenum uncias viginti pendere:siquidem idipsum Oribasi Iuliani Apoliatae medici testimo cribasii. lib. x. nio comprobat. quare&in reliquis amphorae, Mad EuHa- congij atque aliis mensurarum ponderibus idem biumsilium nobiscum ensisse credendus est;cum reliqua pol dera sextari statuto pondere arithmetica supputatione probentur. At ne forsan liber hic Galeni de ponderibus, ac mensuris alicui sit sulpectus, aut supposititius videatur, idem ipsum alio ei Ldem testimonio comprobare non dubitabimus. Is enim sic scribit lextari autem Romani He seseis lib. de
ram meminisse arbitror nam Atheniensibus, ne compos. Vedi. que mensura, neque nomen hoc erat; nunc ero, e quo Romani rerum potiuntur, sextarii nomen
omnibus, qui Graeca lingua utuntur, eXistit: at ipsa mensura Romanae aequalis non est alius enim alia sextarismensura utitur. Quippe apud Romanos sextarius libram unam, dimidiam, atque sextam ipsius partem capit, ut unciae uniuersae sint viginti,quas plerumque cornibus,quitibus in orbem duetae quaedam lineae sunt extri secus incisae, metiuntur. Sed quidam fals p tarunt, sextarium octodecim continere uncias mensurales. Videtur igitur Meras, si quando cotylem scribit, dimidiam sextari partem indiu care; nouem vero uncias cornu libralis significet, an decem, obscurum est. Hactenus Galeni sunt verba, quae in contrariam sententiam adducunt nonnulli,ut probent, non Galenum modo, verum alios Scriptores omnes deincijs mensuralibus Io-quutos, non de ponderalibus , quoties sextario aflirmant viginti uncias contineri. At ne fateri
cogantur Galeni sectatores, tantum virum secum non concordare, teneamus, illum de eisdem,n
cijs loquutum, de quibus Oribasium indit xii as
496쪽
serentem, pondere sextarium misse unciarum Vi A biscitum afferre decrevimus,quod unum omnem
auferre posset dubitandi rationem. ita ut meritoginti, id quod sequenti capite attenti iis exami- ,habimus. Subscribit Galeno doctissimus etiam Dioscor. ad medicus, sollertissimusque scriptor Dioscorides, Galem cuius haec sunt verba Ceramium, idest an pρ' hora, habet libras octoginta, urna libras qua-
u Phisse LAdraginta, congius libras decem, semicongius li- de earumdem bras quinque,sextarius libram unam,vncias octo, rerum ponde hemina, seu cotyla uncias decem, acetabulum, quarta pars heminae, habet uncias duas semis , cyathus,sexta pars heminae,unciam unam semis,&scrupulos quattuor, heme, quae est cyathi pars quarta , habet drachmas tres , scrupulum unum id autem est cum aquae, tum laceti pondus aiuntque pluuialis aquae adimplerii, sculum, certissimamque hanc esse ponderis rationem. Haec sunt, quae Dioscorides de pondere singularum mensurarum tradit, si aqua, vel aceto sint plenae. Qtiae sequuntur vero GeincepS,
ad oleum spectare conijcio habent enim ad praedicta pondera eandem rationem, quam oleum habet ad aquam, nempe, quam novenarius, merus habet ad denarium, ut arithmetica ratione cuiuis integrum, ac facillimum erit experiri.
Sic enim habet Amphora habet libras septu ginta duas, urna libras triginta sex, congius libras
nouem, semicongius libras quattuor semis,sextarius libraminam semis &c. Tandem aperto sermone subiungit: sellis amphora habet libras centum viginti, urna libras sexaginta, congius libras quindecim, semicongius libras septem semis,sextarius libras duas semis. quae sequuntur. At omnem dubitandi rationem substulit Fannius.
Illa praeterea tecum cohibere memento, Pinitum pondus variosseruare liquores.
Nam libra G memorant, besse extarius, et Seu puros pendas latices seu dona lyaei.
Ad tintsemissem librae labentis olivi. Selibramqueserunt mellissuperesse bilibri. Quibus versibus eadem plane testari videtur, quae Dioscorides, atque iij, nempe sextarium aqua, vel vino plenum uncias viginti pendere:
libra namque duodecim continet uncias aes octo, ut vidimus olei vero sextarius octodecim, mellis tandem triginta. Quae quidem omnia L b primo b ita nos experti sumus superiore libro,ut, quod ad D vel' pq rerum proportionem spectat, certo possimus afr-
mare,praedictos Scriptores omneS vera sensii se .
Immo vero rationem reddere possumus eius rei, in qua ab alijs dissentire videtur Galenus ait enim, amphoram mellis libras octo supra centum pendere, sextarium uncias viginti septem, cum reliqui omnes mellis amphorae libras tribuant centum viginti, sextario uncias triginta, hoc est libras duas demis. Duplex enim Romae potissimum, mellis genus reperitur, liquidum ait rum, alterum solidum illud autem in vase semper huic supernatat; quapropter illud leuius,hoc grauius esse certo scimus.Cum ver,nos experiremur praefinitum a Scriptoribus mellis pondus,li-
mirum esse assirmet Petus, eiusnodi legem a tot egregi j viris usque ad eam diem obseruatam rum fuisse. Neque enim fieri posse putabat iuris ac legum peritus, ut manifestam legem, plebisque statutum negarent huiusmodi Scrib
Quoniam verbPlebiscitum vim legis habereta VNDE NO- ViXimus,prias breuiter explicandum videtur, via men Vim i
de nomen, ac vim obligandi eiusmodi decreta m
populi obtinerent. Ac ne plurium sententias in medium adducere cogamur, Andreae Alciati Andre. Verba referre operaepretium duximus . Is pri civius lib. demum affirmat,Romani Imperij originem a Romu Magi' u
B O,Regibus que coepisse:&ab his latas fuisse leges si
quas Regia vocant.Romulus, inquit,ex antiquioribus ciuitatis centum Patres elegit, qui ordo S natorius dictus est ad hunc decernendi ius pertibnebat, quae ex toto regno ad eum deferrentur. Sed&sacra facere, ius dicere, magistratum gerere soli Patriiij poterant. Quoties vero vel leges sciscendae, vel magistratus creandi, vel bella decernenda erant, tum populus Romanus ipse consulebatur, ad eumque liuiusmodi negoti rum ius pertinebat idque Dionysius Halicaria
seu dii se explicat Exactis deinde Regibus,
plebis potestas multum aucta est, cum, secessione facta a Senatoribus,extorsiisset, ut ex corpore suo magistratus crearentur, qui Tribuni plebis dicti C sunt. Sacrosancti hi erant, summaeque auctoritatis,ut qui Senatusconsultis intercedere possent. Et quamuis a principio latae ab his leges, quas plebiscita vocabant, Patritios non obligarent i men lege Hortensia constitutum deinde est, ut eo iure, quod plebs statuisset, omnes Quirites ten rentur. Haec Alciatus quibus nil ut praeterea addendum duxi. Plebiscitum refertur a Sexto Pompeio Fe sext.Pomp. sto, quamuis mutilum, mendis respersumpta Fess.
me quod ad probandum quadrantalis o dus spectat satis integrum manifestum
illud vero nos expurgatum, atque integrum referemus , ac postmodum quibus rationibus di
dii aliquid vel subtraximus , vel addidimus,
immutauimus, exponemus Publica, inquit
Festus,pondera c. Quod duo Siliij,Publius, Marius Tribuni plebis rogarint his verbis.
EX PONDERIBUS PUBLICIS . QVIBUS HAC TEMPESTATE POPVLVS OETIER SOLET UTI COAEQUETUR SEDULUM UTI QUADRANTAL IN OCTOGINTA PONDO SI ET . CONGIVS VINI DECEM PONDO IS SIET SEX SEXTARII CON G1VS SIET NI DUODEQUINQUAGINTA SEXTARII QUADRANTAL SIET VLNI SEXTARIVS AEQVVS AEQUO CUM LIBRARI SIET SEXDECIM VELIP EIN MODI Cordei SIENT MAGISTRATUS ADVERSVS HAEC D
quidum illud prius adhibuimus,&quoniam mi E LO MALO PONDERA. MODIOSQUE VAnoris erat ponderis,quam oportebat,solidum mel SAQUE PUBLICA MODICA Mi op Λ
expendimus,quodmox ex aequo respondit.Qu
propter coni jcere facile licet, Galenum de liquido melle loquutum,reliquos vero fere omnesScriptores desolido Et quamuis haec ita sint manifesta, ut nulla amplius egerent confirmatione tamen,quoniam necdum tantorum virorum testimoni j acquiescunt iuniorum quamplures, Ple
MAIORAVE FAXIT . IUSSITVE REFIERI DOLUMVE ADDUIT. QUOD EA FIANT EVM QVAEIS VOLET MAGISTRATUS MULTARETVR DUM MINORE PATREIS FAMILIAS TAXAT LICETO SIVE QUIS IN SACRUM IUDICARE VOLVERIT LICETO. Hactenus ille quibus quamplurima
497쪽
pondere , epondera mensuri, ipsis examinabantur
ponderum , demensurarum ratio.
vasis, quae ad mensurandum ex aere fiebant, pondera etiam
statuuntur, quae lucem maximam huic nostrae tractationi afferrent, si integra fuissent, incorrupta. Vertim cum temporis iniuria, pariter, a que Scriptorum ignauia ex eis quamplurima diu uinanda potitis videantur, quam interpretanda, illa pritis, quae manifesta sunt, praelibabimus, ac postmodum, qua coniectura, aut ratione ducti dubia, Si oblicara interpretemur, mendosaque
Illud in primis hac lege sanciri videtur, ut non
modo quadrantal, congius, sextarius, ac modius sedulo examinarentur, atque iusta ratione exa quarentur; verumetiam , ut pondera ipso ouadrantali congio, vel sextario examinarentur id
quod intellexisse videtur ipse Festus, qui hoc , Sillianum plebiscitum, verbo, pondera publica,
adiunxit hac autem ratione,&causa illud asduxisse, probare videntur illa intercepta verba , quae ex incendio codicis, qui selusisque ad nostra tempora perdurauit, emerserunt. Sed multo magis haec manifesta fiunt ex legis ipsius verbis quibus non minus, quam modios, vasaque publica, pondera etiam prohibet imminui, aut augeri. Congio namque iusto vino pleno pondera ex minari poteran non minius, quam pondere iusto congij, appenso vino, capacitas e cum maxime notum omnibus esset vinum , quo huiusmodi mensurae,& pondera examinanda essent. Ex quo fit, ut hoc obiter dicamus, ut cum nota nobis sit Farnesiani congiicapacitas iusta, nota etiam possit esse omnium Romanorum ponderum, ac men surarum ratio.
Secundo , illud manifestum est, atque ab omni dubitatione & controuersia alienum, quadrantal vino plenum inues, ut pressius I quar, vinum, quo quadrantal implebatur, pendere libras ponderales octoginta Congium,qui octauam illius partem continet, pendere libras decem. Sextarium, qui huius est sexta pars,pendere uncias viginti, siue libram, hessem, quod idem est. Nam,si centum viginti unciae, quae libris continentur decem, in se aequales partes secentur, singulis sextari j viginti unciae ponde rates obuenient quod de Vino, Vel aqua appensa intelligendum censuit Fannius, quoniam eius modi liquores parum inter sese pondere dis runt, aut fere nihil.Eiusmodi autem liquores, ad examinanda pondera mensuras elegerunt Romani , quoniam ea parum in pondere, riant,praesertim aqua,si pluuialis sit, atque in crusterna diligenter asseruata . Atque hoc, quod diximus de sextarij, congij, imphorae pondere, non lege tantummodo sancitum fuit, sanct que obseruatum; vertim, ne quisquam ex eiusmodi legis ignoratione peccaret, atque adeo deci peretur, aut deciperet, in ipsismet publicis vasis quorum haec lex meminit, quaeque exaere, vel orichalco fiebant, ne facile immi uerentur, ipsius vasis pondus, hoc est,quantum aqua, vel vino plenum pendere debuisset, incidebant, vel imprimebant: quod manifestum omnino est inFarnesiano congio,de quo mox, in eo namque,praeter alia, binae hae litterae videntur insculptae, PT quae ab omnibus doctis viris pondo decem signi sicare intelliguntur. Illud vero maxime torsit interpretes, quod in praealtato plebiscito habetur seXtarius aequus, aequo cum librario siet: nullus enim eorum, quos hactenus vidi, quid lia
brarii mine intelligat,vel probabili aliqua com
iectura ausus est affirmare. Illud praeterea, quod
his proxime succedit sex de quinque libra i modi sient, ita plane mendosum est , ut nullus ea verba ausus sit interpretari.quare,quam correctionem censorum probauit iudicium, eam libenter amplexi sumus,& EXDECIM A LIBRAE binis tantummodo litteris immutatis, merito legimus: ac mox ea tantummodo lectione admissa, planum omnino fit, quid statuat eiusmodi particula. Nam cum modius, ut diximus, frugum sit mensura sexdecim continens sextarios, cum seX- decim librae modio tribuuntur, duo nobis fiunt manifesta primium, alicuius frumenti pondere
modium eXaminandum praecipi, cuius singuli sextarii libraminam penderent alterum eiu B modi frugis sextarium propterea dici consueuisse librarium, quod libram penderet quare merito statuitur, vini aequum sextarium,aequalem comstitui debere frugum aequo sextario, qui librarius, propter hordei, verbi gratia, pondus dicebatur. Vertim cum in plebiscito desideretur id, quo plenus modius sexdecim penderet libras, facile coni j cere licet,vel LIBRARII nomine, ita roceptum eo tempore fuisse,ut sextarius alicuius frugis intelligeretur, ut explicatione non indigeret: vel, quod magis probauerim, scriptoris culpa in codice defuisse, cuius rei modius sexdecim libris pondere aequaretur. Atque in hanc me sente tiam facile inducit tam biler legis repetitio, cum de vini pondere ageret: non enim fecisse s C tis arbitrata est, si quadrantal vini octoginta pondosore statueret, e quo facile potuisset intellibgi,congium, qui decem pondo esse perhibebatur, re etiam vini; sed id repeti j semel atque iterum. Adde his etiam, quod leges oportuit esse perspicuas, quae quam minimum cauillati nibus, ac sinistris delinquentium interpretationibus paterent.
Cum igitur solicite inquirerem , quod frugum generibus intelligendum hic foret mihi in mentem venit Plinius, de frugum pondere sic scribens Geuissimum ex his hordeum raro excedit duodecim libras is faba viginti
duas, ponderosius far, magisque etiamnum triticum . Haec Plinius quae, si incorrupta essent,
id quod quaerimus, nullo negotio manifestarent. nam de modi j singulis Plinium loqui indicant sequentia eiusdem verba paulo inferius afferenda. Illud deinde subindicare videtur Plinius, quod alias pertractabimus, nimirum,propterea hordeum ad exaequandas mensuras prae alijs frugibus fuisse delectum, quod ipsum,quamuis aliud alio, sicut caeterae, sit grauius tamen mi nimam ponderis differentiam admittat ideoque raro excedere diXit certum quendam librarum numerum, a quo etiam raro, paululumque deficeret Vertim in eo, quod Plinius statuit, quam tum hordei modius pendeat, in hoc arbitror sine dubio mendum esse nam si, quae Budaeus e pertus suisse testatur, attendantur, hordei mo-
diu in Gallia pendet vicenas libras, selibram. At, inquies , hoc tantummodo probabit, B daeum maiorem iusto sortitum fuisse modium, atque agitatam ponderasse mensuram Plinium vero iustum appendisse modium, non ita multum agitatum fateor id quidem eius discriminis causam assignari posse: at nos, qui iustam modii, sextari rationem consequuti sumus, seXtarium hordei libraminam pendere experientia comperi M. LIBRARI
dicitur sextrius, quod hi deo plenus lbramie et
inter fruges parum inpOudere variat.
498쪽
hati possit,hordei sextarium libraminam Pendere.
poena multa tur Magistra- . tu aduersus iura delin Pen .
rimus. Quod si quisquam proterve adhuc con Atendat, nos in modio, sextario, ac pede eligendo deceptos valde fuisse, atque iniqua adhibuisse pondera , adhuc tamen quisque facile poterit experientia cognoscere, Plinium sexdecim libras modio tribuisse, haud secus, quam in Silliano plebiscito decernitur. Si enim in quocumque vase iusta bilance quibuscumque Uncijs, quae quidem unciae omnes inter se stat aequales, vi ginti uncias aquae purae appendat, notetque diligenter in vase terminum aquae , quantum videlicet praedictae aquae Unciae occupent, idemque spatium hordeo puro Romae adimpleat, atque eisdem,ncij appendat, facile inueniet, duodenas circiter uncias pendereri ex quo demonstrative colliget, plebiscitum, quod vini, vel aquae sextario viginti uncias ponde re tribuit, hordei sextario duodecim dedisse, hordei modio libras sexdecim: nam cadem est proportio viginti unciarum iusti ponderis aquae ad duodecim iustas uncias hordei , quae viginti maiorum , vel minorum unciarum aquae, ad duodecim ex eisdem, uncias hordei. Qua etiam ratione planum quoque lit, Plinium sollertissimum Scriptorem eiusmodi decreti non ignarum, hordeum scripsisse libras XVI. raro
CXCedere cumque eum numerum Romanis litteris scripsistet, vel codicis vetustate, vel librari signauia ultimum I. excidisse, acri V. mansiuse,pro XVI. Quibus ducti rationibus, quoniam plebiscitum, ut olim fuerat sine mendis, adscri Chere polliciti sumus, illud ORO EI addidimus, atque ita scripssimus EX DECIM E LN
His igitur sic statutis,ad alteram plebisciti par tem qua poenae irrogantur aduersus legis transgressores,explicandam accedamus. Id quod ali cui forsan a nostro instituto alienum videri pol set tamen disciplinae integritati conducere a bitrati sumus, legem hanc uniuersam, qua ponderum , ac mensurarum ratio innumeris paene diruultatibus obuoluta proponitur, apponere ,
Camque quam breuissime exponere O ET IERigitur pro uti, ponitur. C O AEQV Aa V Rpro, coaequetur. SED VLVM pro seu ulo
FAXIT pro fecerit . IUSSIT pro iusserit. DE FIERI, pro, fieri, vel refici. ADDUIT pro addiderit, quod & ipsi Festus alibi exponit, si scribens: Adduis addideris . EVM QVIS
VOLET MAGISTRATVS , quis VEIS ad
scripsimus, quod quis pro, quibus usurpari arbitrati sumus . Illa autem binas particulasDVM, QTAXAT , quas diui fas aliquibus interpositis verbis apposuit, coniungendas Censemus , atque ita interpretandas, ac si untiaca esset dumtaxat . Quibus sic adnotatis, hoc modo ordinanda, atque exponenda ea verba conijcimus: Si quis Magistratus aduersus haec decreta dolo malo pondera, modiosque, at que publica modica , minora , maioraue secerit, iusseritue fieri, dolumve addiderit, quod ea Efiant, eum quibus vellet Magistratus muli rei poenis . dumtaxat liceat minore multa patresfamilias punire, siue quis voluerit in sacram eiusmodi poenam adiudicare , liceat . Qua
quidem lege grauid agendum esse ignificat
aduersus Magistratum , cuius culpa contria, huiusmodi decreta quidquam fuerit a quo cumque perpetratum mitius aduςrsus patrem-TOm.3.Appara us.
familias, cuius ignauia quidquam fuerit commissum . quoniain doli minimum praesumit in patrefamilias eo in Iudice , ac Magistratu, cuius est proprium leges , ac iura tueri , quam multum doli,ac culpae animaduertit,si leges non
seruet, aut seruari non curet.
Vt igitur ad institutam disputatiouem reue tamur, his sic praelibatis, perspe tum esse videtur, primum' omanos, ac Graecos pondere mensura liquoruin examinate eonsueuisse; siquidem tam Galeni testimonio metretae pondus, quam plebiscit iure amphorae pondus perspectum Vibdimus. Deinde illud quoque probatum esse videtur, vini amphoram libras octoginta pende re, congium decem. Ac tandem ostensum est, sextarium Romano hordeo plenum libraminam pendere,ac modium sexdecim libras habet enim totidem , ut dixi, sextarios . Quae quamuis satis esse potuissent ad ostendendam, tum praedictarum mensurarum ponderis porportionem,tum etiam reliquarum omnium, quarum nota esset ad has proportio, id quod cuiuis facillimum esse potui siet, atque in promptu non defuerunt tamen, qui longioribus disputationibus , sententiarumque multitudini viam aperuerint lati iasimam. Quocirca doctis, ingeniosisque viris operae pretium me fac' urum existimavi, si rerum, quas metimur,quasque in mathematicis disputationibus examinare aggressi sumus , singula in singulis mensuris pondera, quae sparsa reperiuntur apud antiquos Scriptores, apud recentiores dispersa, quasi in unam summam colligerem, atque ad tabulas quattuordecim redigerem , in quibus sub unum aspectium omnia simul omnium mens irarum pondera faciliori methodo proponerentur. Quarum plane praesidio duo insuper alia me praestare posse profiteor. Prim Im, Omnes antiquorum, Galeni potissim im de mensurarum pondere sententias, quae secum ipsae poegnare videbantur, componam deinde ea omnia, quae nostrae de rerum pondere sententiae adue sari videbantur,ostendam, non modo non adue fari, verum eam maxime confirmare posse. Quae Omnia, cum exactam omnium mensimarum c
gnitionem praestare legenti possimi, priusquam ad tabularum , quae uniuersales futurae sint, explicationem veniamus , de nostris Hispanis, Atque Romanis mensuris, earumque pondere breui sermone d1cendum est.
ac Graeci pondere mensuIavexi ebant.
499쪽
mensuras, earumque ponder explicare statui qua in re cum non in Scriptorum Variae osententiae reserendae, neque a
aduersus haec, vel illa differendum,breuitati, quam cupimUS, erit studendum maxime neque mi in alia proferenda sunt eorum,quae afferenda sunt,testimonia quam quae frequens rerum sus , exactaque, experientia nos docuit. Ordine tamen, ac certa procedendum est methodo , ne consassi ni, aut dissicultati pateat aditus Exordiemur igitur a liquorum mensiuris, in quibus hoc unum 1 IspANAE obseruauimus, quod vix alias reperiri poterit, liquorum me omnes fere Hispanicas mensuras pares totidem ' Ron. anis esse , nomine tantum diuersas . Sunt autem Romae duplices liquorum mensurae, olei propriae, reliquorum liquorum aliae de mensuris olei nihil omnino dicendum esse exillimaui ctum quod nihil ad nostrum institutum faciant, tum vel maXime, quod non omnes, omnium, aut singularum gentium mensiurae mihi sunt pertractandae. Satis enim me fecisse putaui, si, quod olim nostrae Hispaniae studiosis praestiteram operae, id ipsum Romanis, quorum instituta, mores assidua decennii consuetudine mihi e specta esse potuerunt, praestarem quoque nimirum, ut aliquas certas mensuras ex ijs, quae prae manibus habentur cum antiquis ita conferrem,ut reliquas omnes earum collatione facile possent ipsi conferres, atque adeo omnes antiquorum mensuras perspe stas in promptuque habete .poGLIAT Minima igitur vini mensura Romae si ita dici t Romana. tur. Eam ego mensuram accurati is pondere exa Dminaui Vitream enim ampullam ita comparaui, ut mensurae illius capax esset, ita ut aliquid eca ctiori collo inane superesset atque in eiusmodi ampullam aeneam mensuram, quam exactissimam tradit mensurarum praefeci Populus Romanus,ut reliquas omnes in Urbe,eiusque finibus exigat,4 examinet, aqua plenam effundi curaui, aquae terminum in ipso arctiori collo adamante signari, ut non semel, sed saeptiis pondus quoque eiusdem aquae posset expendi, quod accurate feci eadem bilance, eisdemque ponderibus,
pochi AT AEVtiobi anteaFarnesianum congium expenderam , sextaei reperi sollem seXdecim Romanas uncias penuncias pendet dere.Quod ipsum fatetur etiamPetus,exRomanis L ἡ- ἡ h nimirum, quae nunc sunt in usu Romae,sogliet tam sexdecim pendere. quod verum quidem est illud
vero falsum, quod subiungit, ex antiquis Romanis unciis aliquid amplius pendere; cum,ut supra ostendi, eaedem omnino sint unciae, quibus olim Romani,& nunc Romani,Hisipantque utuntur. Est quaedam per totam fere Hispaniam
minima vini mensura, quae vocatur Uulgo, qua
tillo, quod quarta sit par alterius, quam vocant
A cumbr . PerpnIttant delicatae Latinorum aures, barbaras,ac peregrinas vocribarbarorum more Dproferre; neque enim, aut integrum est, eas Latinitate donate,aut, si donentur, eas breui sermone explicare,ut facit hintestigantiar hoc enim expetendum magis videtur,quam eruditos sermone reputari. Illud insuper monendum esse lectorem di xi, quod ad scripturam, prolationem Vocis acum bre spectat, eam Hispanorum more scribi, neque a aliter ab Italis proferendam esse, quam si ab eis scriberetur a bre nos enim antiquum,4 ab ipsis Romanis,sitatum scribendi,& proferendi morem retinemus, quem probat antiqua Capitolini marmoris inscriptio huiusmodi SCORco Romani vero asperiorem litterae: bnum emollientes non alium illi tribuunt, quam quem litteraec cum virgula subscripta olim ipsi nobiscum, nunc vero nos antlim tribuimus. Hanc igitur quarti limensuram ego olim Mantuae Carpentanae coram Ioanne Ferrerio quem identidem honoris causa libenter nomino expendi, ac comperi, libram unam Hisipanicam, hoc est uncias sexdecim ex aequo pendere idipsum Romae quoque probare licuit, nihil a vero aberrasse cognoui. Accedit
his quoque non modica nostri Marianae auctori P. Maria. M tas, sic scribentis: Minima mensura est sextarius depond. . 1 Toletanus sic vocat quartillum quod non longe distet a Romano sextario, cumbris quarta pars a ARTIL-robae trigesima secunda, pendet in aqua, aut vino R
uncias sexdecim minor sextario Romano vncij iij. , di
quattuor. Haec ille quae Vera sunt omnia,atque nor. iam nunc certam quandam indicare possunt viam, antiquas liquorum, aut frugum mensuras, cum nostris liquorum conferendi nam cum illae omnes ad sextarios reuocari possint, iuXta ea , quae diximus, sextariumque ad foglieitas, vel quartillo reuocare non sit dinicite, facile quoque praedictam mensuram ad easdem seglieitas reducere poterimus.Si quis enim cabum Hebraeorum,aut choenicem Graecorum, qaac Vtraque mensura quattuor sextariis constat, ad Ommi, vel quartillos reu Cota Trocare velit, is dicit sextariorum numero quartam antiquarum sui partem addet, ignoscet,cabum quinque so meumr rumgli itis aequalem else, modium viginti ampho Ru sera icti ram sexaginta. sic de singulis. Qua Omnia infra latius patebunt in tabulis
Fogliettis quattuor constat ibocalis, quem, aue Ore Peto, non multo ante Vocabant petitium. Bocaliae BOCAL
qualis est Hispanorum mensura , quam vocant Cum,
a umbre,&quattuor colastat quartillis Ac umbribus octo
constat alia mensura, quae alicubi in Hispania , Vocatur arroba, alibi cantara . haec frequens est ita, ut quamlibet vini quantitatem metiantur a robis ipsaque dolia, vasaque inaria, lignea, aut teste distinguunt penes eum numerum arrobarum,quarum simi capacia Nec plures sunt in Hispani j mensurae, quae prouincijs omnibus sint
communes quare has tantummodo adscribere libuit,peculiaribus alicuius prouinciae, aut Regni praetermissis Arrobae aequalis est Romae nunc ARROBA congius. Quae mensura quamuis modo non sit in illi QRgxu usu, quod sciam tamen inter marmoreas mensuras, quae in domo Conseruatorum publice assem
uantur, quaedam, VINI CONGIUS est inscripta quam Petus tradit, bocalibus, seu petitiis ocis completi, haud secus, quam an ob asiimbribus totidem.
Est praeterea Romae mensura quaedam colebris barrilis dicta, ea constat congiis quattuor, B ARRI L. bocalibus duobus & triginta Oglietus centum via
500쪽
DE HEBRAEORU MENf LIB. III. CAP. XX. 83
ginti octo . Maxima omnium mensurarum A sem, tandem comperi, me in re incerta certitudinem quaerere nam illi, qui frumenta mens ria omnibusque commerci j frequentissima di citur otte, quae antiquis Romanorum dolijs successisse videtur illa enim ex figulino opere
frequenter erant, haec ex castanea materia .
Horum etiam meminit his verbis Plinius Magna est collecto iam vino differentia in cella circa alpes ligneis vasis condunt, circulisque cingunt, atque etiam hyeme gelida ignibus rigorem arcent. Haec ille. Neque vero pluribus explicare
oporteret huius, odi doliorum, aut formam, aut magnitudinem, cum Omnibus fere orbis regionibus, ac gentibus nota sit, utpote marinis transuectionibus conueniens, ab omnibus fere navitis receptissima eodem nomine censetur. Hoc ain rant, possunt quidem me maxima differentia rubii frumenti plura mensurare atinam,eandem que qua m eodem fiumento bis ita complere, ut una alteri pondere,suae librae unius,aut plurium disterentia respondeat vix, aut ne vi quidem praestare poterunt Tandem,ut alia multa experi menta silentio praetermittam incidit mihi consilium bonum,ut ad capita sontium venirem,atque primam illam mensuram exquirerem, quae re liquarum est norma. Atque ad praeteriti faeculi supremum annum, annique finem, in thelonio, quem locumvulgo duana vocamus,apud publicum mensurarum exactorem reperi aeneum quod tem vino Romana botte ab alijs distat, quod illa , B dam vas oblongum oui forma, quod totum pro
quaedam certa mensura est, reliquae non ita , ted suis quaeque mensuri coaequantur. Continet igitur oti octo bariles, idque communi usu receptum est, in emptionibus , venditionibus, stipulationibus, alijsque commercisis omnibus, ut pro botte, octo intelligant barites. Atque haec de liquorum mensuris dicta susciant. Quoniam, quae ad pondera spectant, satis nunc esse arbititramur, si aliquam mensuram ex singulis gen ribus pondere examinauerimus. Quod vero ad frugum mensuras spectat, seorsum singulae sexaminandae sunt; non enim id contingit in his, quod in praecedentibus, ut eaedem sint Romanorum, quae Hispanorum mensurae,nomine tantum diuersae. Aridorum mensurae Romae sunt rubium , qtiari , scortium . alias namque harum diuisiones minime ad haec nostra studia spectare di xi. Rublum igitur mensura est , quae a validiori equo non longo itinere portatur, uti quenter solet Romae, a pistorum, ci ciuium domibus ad pistrinum , vel hydromylum portari . Quapropter , quamuis in Omnibus commercij fiumentum , hordeum , aliaque leg
mina in magna quantitate rubiis computentur, nulla tamen certa mensura rubium est, quae
videri possit , aut qua aliquid mensuretur etruset enim tam magnae molis , ut moueri vix posset ad metiendum. Ex quo factum est , Vtrubium in quattuor partes diuisum , quartas con Dstituat totidem , quibus tota Vrbe si umentum mensuratur . Sed certam quandam, ac definitam rubii mensuram habere , nedum scripto
proferre disticile est. Duplex enim ubi in ipsa
Vrbe ius fila campo enim , quem Vocant Florae, rubium scortia continet viginti alibi vero per totam Vrbem ex eisdem scortiis rubium continet
duo viginti. Id , quod non ex varia quartae mensura procedit, sed ex vario modo mensurandi Accedit his etiam , quod mensur rum forma nulla Romae reperitur aequabilis quadrata, Vel parallelepipeda, vel cylindrica, vel pyramidalis , aut eiusmodi, cuius lateribus , aut basibus mathematica ratione Xpere fundiorem ratem referebat, haud dissimile quartis
ligneis , quae Romae passim a fiumenti a Qv , T Aiulis circumferuntur . quod aeneum a I ui Roma quae, ter milio plenum, ac regula radula abrasum, reo quomodo
liquis omnibus Vrbis quatit, modum praei ri ς ῖς δ'
bit, capacitatem. Quo Viso, fateor, mox in spem erechis sum ad eam, quam cupiebam certam rubii mensuram perueniendi, cum viderem vas illud aqua impleri posse, atque ita exigi, ut in mathematicis notavi. Igitur vacillud aqua t uii thene dilutum, de inanitum ita constitui, atque junubis tr. firmaui, ut eius orificium omni ex parte libra c. .propos istum persisteret, ac mox vitream illam ampululam, quam examinando Farnesiano congio ad C hibueram, ad signum usque colli aqua plenam supra lib. 2. toties in vas illud studi, donec interiorem ori latius M.fici, angulum aqua ipsa omni ex parte contin- V k geret, neque eXcederet id quod semel atque iterum pluribus ingeniosis e nostra Societate
viris praesentibus is numerum sextariorum computantibus,factum est, donec, omnium probante testimonio , quarta rubii Romani sextarios aequo continere deprehenderetur tres&viginti stupra centum . Qui sextariorum numerus quater assumptus dat rubio duos mona inta , O
1upra quadringento sextarioS. Hic rursum nu neat ubium.
merus per scortia duo viginti diuisitis eortio tribuit duos viginti sextarios, cum quattuor αῖ insuper sextari undecimis partibus . Cumque sextari j quantitas, ad alias mensiuras propor q=tio nota sit, nota etiam nobis esse poterit omnium mensurarum fiumenti ratio. Quod vero ad rubii pondus specu at,vix statui potest,cum,propter frumentorum diuersistimas qualitates,vix unius pondus alterius ponderi respondeat Neriam, auctore Peto, rubium scorti continens duod viginti, libra r
rum sexcentarum esse statuitur.Sed cum
nobis sit niblicapacitas, qua ratione cum antiquis RuBLI ONRomanis conseratur, facillimum etiam erit statue dus librae se re,quantum rubium cuius pendeat ex eo frumento Pa ῆς
sextari pondus notum fuerit.& haec de Romanis aridorum mensuris in uniuersum dicta sussciant. Menstriae porro, quibus fruges metiri consue
uerunt Hispani, sunt ahir, seneca, celemin, mediosis,certa mensurae eiusmodi soliditas posset lia E celeri in , quamlio . Harum prima non nanibus beri, ut cum antiquis mensuris absque sensibili erroris differentia posset conseiri . Quapropter, diu, multumque Romae laboraui, fateor, ut hac me solicitudine, lura liberarem si lancem, ac pondera prius tantae magnitudinis comparaui , ut plenam fiumento quanam hinc, inde vero aequale pondus posset sustinere rcumque semel , ac saepius quartam expendis Tom. 3. Apparatus. Hispaniarum prouincij eadem ego ero de 3 illa mensura agam, quae Baeticae prouinciae, ac Toletanae communis est In his igitur prouincijs calua continet anecas duodecii: ne ueta,
es vlla certa mensura , quae cerna possit, a tinet Miecas. hic, sed certus quidam mensurarum modus, quem maximis iumentorum commercij si