Francisci Rossi iurisconsulti florentini Monumenta posthuma latina et italica

81쪽

PRIMA

Pergami regnante Eumene inventae suerint. In his lineae literiarum ducebantur calamo arundineo in

sepiae limpha infuso . Quod pulcherrime explicat

Persas cum ala. Tum queritur erasius calamo quod pendeat humor.

Dilatas queritur geminet caem situla guttas.' Ex una tantum prate Ovilla coria prius abra di eaepta, dein, & in tergo perpolita sunt ; ea que membranae Opistographae vocabantur ut hab tiit in L. 4. f. de bon. mss. sec. rab. quam rem vir Ionge eruditissimus Alexand. ab Alexandro Iib. a. geniat. dier. enucleavit. De his sorte chartis I quitur Iuvenalis sor. prim. o iam margine libri, Scriptus , ct in tergo, nec dum mitus Orses . Nec reticendum deleticas membranas apud antiquos Diise , e quibus literae expungebantur : quarum sit metitio in Q L. q. easque perbelle sic exprimit Martial. Est, putas ceras, quamvis membrana vocetur. Delebis quoties scripta novare voles . Et sicuti ad hoc spongia praesto erat, exinde intelligitur illud 4 gusti apud Macrobium Aiax meus an spongiam incumbit . Spongia haec a Varrone dicitur spong deletitia , & huc quoque Pertinent libri deletitii Ausonii.

Sic papyriiceas, & tiliaceas ehartas, & ovi las membranas, seu ex tergore aliorum animalium ad usum scribendi parabant Sic per chartas, dia membranas nodoso calamo literas ducebant . Sed longe alia scribendi ratio in ceratis tabtilis erat, de quibus Ulpianus etiam loquitur. Tabulae, seu Tahellae ex buxo strata desu- 'per cera fiebant . Sed cum inter alios C. hac in

82쪽

43 DIssERTAT OLege eboreos cidires recenseat, ansam serto au-bitandi praestat, an in lubrico hutiis materiae notae firmari potuerint. Iosephus scaliger magni nominis apud eraclitos, salebrosum lium locum Complanare conatur, roboreos, non ebor os legCras .

Si tamen comunis lectio de antiqua possessitane deturbari nolit , idem Maliger inficias ire non audet de eboreis pugillaribus cera non delinitis lincum hune esse intelligendum . Certum tamen est Tabulas ut plurimum buxeas fuisse. Prudentius pueros inducens tabellas in is ciem D. Cusiani ciniicientes cecinit, Buxa crepantcerata, genis impacta eruentis Rubentque ab icturi artae . ct humens pagina . Et Proiaertius lib. 3.Eleg. u Blas Dum ceras consecerast suom smigaris buxo si di a cera fuit. Proinde stylo aeneonon calamo utebantur in tabul Is,

cx una Parte acumine armato, ex altera lata si1- perficie explanato ; quorum primus notas exarabat,

alter dolebat; Unde Haccus saepe silum vertas. Et idem Prudentius eodem loco prosequitur; Inde alii

simulos , G aeumina terrea vibrant, qua parte ara

tis cera sulcis seribitur. Et qua siecti apices abolen

tur , ct aequoris hirti rursus nitescens innγvatur arca.

Et Symposus in Enigmate Cophium se describit. De simmo planus, sed non ego planus in imo ;Verjor utrumque manu, diverso ct munere fungo Altera pars revocat quicquid pars altera secit. Superest ut de Librorum ornamentis sit' quid di iteramus. Vilissimis mancipiis, ut cum se neca loquatur libros ornandi munus demandatam fuit .

83쪽

Lit . Pumicem primum ad hoc ut tenuissimos pilos chartis deradcrent adhibebant ; unde illud

Catulli r Arida modo pumice ea potitum . Varii insuper colores membranis inducebantur ; alia enim earum bicolor . alia tricolor , alia quinque coloribus variata fuit . Hanc consuetudinem complexus est Persius cum dixit: Iam labor , σ bicolor positis membraua capillis. Antequam vero libri consuerentur , dc conglutina. rentur, serreo malleo tundcbantur in quo puncta

allucinatur Aceusus , qui in g. Sed nec Oaepti , huius Legis, Libros malleatos glossis tur esse libros asseribus inclusos . Asseribus praetcrea includebantur, nunc citri , nunc eboris, nunc buxi . Unde

Ovidius 3. Tristium et Iuod neque sum cedro flavus , nec pumice levis. Spongia quoque ad delendas maculas adhibebatur , unde Martialis rLisertisum comitetur pumue librim

Spongia . . . . .

Emendatorium tandem styliim in usum habebant aniliqui, nam amanuenses illi qui eis prae to erant, artem omnem, studiumque in celeritate , M in notis strictisque compendiis collocabant ἔ q a Propter nihil facilius acci lere poterat, quam liber plurimis mendis scateret. Manlius lib. 4. scribarum munus breviter perstringit. Scriptor erit salix eui titera verbum est , utque notis linguam superet, verbumque loquento

Excipiens. longas uo ΡΥ compendia voces.

Et festivissimus Ausonius Epigrammat. 337. velocissimum excipientem suum graphace describit. His praecognitis quam plures erri'res in quibus irrepsit Glosi ator vitio temporum statim detegumtur , & selisus Legis facillime percipitur , qui sequens est . Primo librorum appellatione contineri G omnia

84쪽

so D I ss E st et i si oomnia volamina , quae restitor hab47 ex quacumque materia consecta essent, S tam volumina col ligata , quam soluta ; ratio cst quia verba indes nita , aequiValant universali,& vel hum ghniri cuin

comprehendit omnes species L. si plures 98. s. hoc rit, L. si servitus 22. f. de servit. urb. praed. Se

cundo si centum libri legati sint, centum volum na debentur . Idem est enim volumen, ac liber. Et quanquarn Laurent. Valla contrarium sentiat, in men locum hunc non adsequitur ; volumen enim

nomen generi cum ei h , quod et totum librum, de libri partes significat . Libri enim in cylindri modum complicabantur, de totum id quod ita volutabatur volumen dicitur. Tertio quod chartis legatis libri non debentur , nec membranae , & libris legatis chartae solutae non debeatnr. Nam verba interpraetari debent secundum eorum naturam, nisi aliunde constet de contraria testatoris voluntate. Propterea Cularius consiuit, 3 s. contra hunc locum

sit , quod chartis legatis libri continentur, ut prudentes tribus argumentis coniectant ; quod dixerit testator chartas quam libros habuerit, quod studiosus studioso ita legaverit. Coniectura enim volunta

tis sussicit , etsi verba non sufficiant.

85쪽

DE DIEgUs ROMANORUM

Ο ὐokibes ii nimium bona si sua norint ι . .

Clusiatici latratores Tibulaeque For Dies ;Nummorum aucupium docti . legumque Pyramni Quam enἱm rerum antiquarum notitiam, quantam i cmanae his oria, Mariciatem, A copiam, su-ici I r iit , haurirent , si tanquam nudi cat is ressorn.ularum omni pOairus eruuitione lieglecta ad si riaida uesidiae diverticula non coniugillent. Hurima enim est, ut ait Cicero de Urattire Iib. pr. in Iorisconsulti rii in libris antiquitati, estigii S, quae

que declarant. Qua de re ea sciciatia . quae Manlios , quae Scaevolas. qua Scrui , ad amplissimum honoris gradum extulit, & evuciit, hodie tutcrrismo gravique ignorantiae morbo afflictata contum

nitur , dc pro nihilo habetur :Sed tu; et dictos Hilars pner, rene ristonia Delos 'Ron anorum sint quitati Iucem sceneratur L. 8. A. de Feriis , ubi quemadmodum dc in f qui Te, am.fac. ρ f. oc in L. pr. f Mandat. ror tu nam mos in computatione diei breviter perstringitur. Et primo varia apud varias gentes dicνil tu ratio praelibanda est, aliter enim Babiloni, aliter G 1 Athe-

86쪽

Athenienses, aliter Galli, ut multorum populorum Iromina praetereamus dierum circulum descripsi runt. Quidam enim ab exortu ad exortum solis , quidam a meridie ad meridiem , alii ab occasu ad occasum diei terminos circumscripserunt, L cis incrementa , Astrologorum iudicia , diversa c. testis plagae positio , rem semper ancipitem reddiderunt. Qui antiquorum Sententias, fic mores cxcutere cupiunt, assiduos auctores C. Plinium, Censorinum, Gellium, & per Gellii vestigia gradientem Macrobium evolvant. Nos interea diem duisse apud omnes gentes partim civilem , partim naturalem asierimus. Naturalis ab oriente sole, ad solis occasum usque circumscribitur ; quo sensu Paedianus Diem ait generis masculini Ia. horarum esse. Civilis vero tempus comprehendit quod sub

una completa coeli vertigine diem naturalem, noctemque continet. Huiusmodi igitur dies , de quo

sermo itistituitur more romano, a media no lesuum sortitur initium, & sequentis noctis media parte finitur : quapropter intra 24. horarum spa tium duas dimidias noctes , lucemque mediam includit .

Horarum nomen usque ad tercentesimum annum Romae ignoratum fuisse probabile elle putamus . Nam in Legibus XII. Tabul. nunquam n minatas horas invenimus , ut in aliis postea Legibus sectum este observat Censorinus cap. 23. die natali . Et Plinius indiscretam lucem usque ad ann. DXCV. Romae suos radios variasse testatum reliquit. Qua de re dierum mensuram dividendo primum tempus mediae noctis inclinationem appellabant. Sic Virgilius veterem ritum expressit cum auroram medium axem traicientem indigitavi te Nox ruit AEneas, nos sendo ducimus horas.

87쪽

De In Gallicinium succedebat , ut innuit Horatius: Ad Galii eantum Congiator ubi hosia pulsat. Galli enim , ut ait Plinius lib. Io. runt Disra , ct

ternas difffingunt horas interdiu cantu ; cum Lis eunt cubitum, dieinque venientem nunciant ad opera momicus omnes excitando. Mox cianticinium erat, idest cum galli coiitieuerant . Plaut. in Asitiar. Redito huc

Cout irinio. Inde dilue alain quando videlicet prima lux agnosci caeperat , quam horam Gellius dicit Huculare . Manes deinde erat cum lux clariora radia iaculabatur . A mane denique ad meridiem diem prosequebalitur. Postremo tempus occiduum solein Cccasum, supremamque tempestatem vocabant. Post

supremam sequebatur hora illa, quam Plautus Vespiginem , Virgilius Πγperon, Ennius Vesperam numcuparunt . Ultimo primae faces accendebantur , &nox intempesta leviores umbras superfundebat . Virgil. Et lunam in nimbo nox intempesta tenebat .

Nec reticendum diem militarem in quatuor vigilias. Doctemque similiter Romanos divisite ; quarum vigiliarum ustis , eum et apud Iudaeos iampridem invaluisset , Romani in si a Castra transtulerunt. Lucanus lib. 7. Tertia iam vigiles commoverat hora fecitudos . Coeterum horarum distinctio antiquitus a Praetoris arbitrio pendebat, ut Plinius lib. I. indicat ; oc Romanorum omnium doctissimus M. Varro abunde explicat lib. s. de lingua latina. Praetorem sit, accensem solitum esse iubere, ubi videbatur boram esse tertiam, itemque meridiem, ct horam nonam . At vero postquam Romae reperta sunt solaria dies fuit in Μ. horas distributus . Horas vero singulis ossiciis tribuebant, & ad hanc horarum partitionem sorte refluxit Cic. Pro Muraena. Romani

tempora voluptatis , laborisque dispertiunt. Egregie id ipsum Martialis notum facit lib. q. ad Euphemum strust

88쪽

natu iii non civili, idest de eo die . in quo priina hora est Cum illacescit , mistrema cani sel occumbit .

Prima silutanter, atque altera continet hora. Exercet raucos tertia Carisidicos . D quintam varios extendit Roma labores,

sexta quies lassis , septima sinis reii r sole tu noxam nit Ais octava stat ruris.

Imporat extructos stau ere noua th/Vos . Hora I bellorum s cima est Eupheme me r Tomoerae ambrosias, cum tua cura dapes.

Tune admitte iocos, gress timet ire tieeuti , Ad ma xeiatim nostra Thalia Iovem. Hae salat naturalis diei horae, quae aestIvo tempore longiores, hyeinali vero breviores erant. Solarium horologium ad horas indicandas constat M. Dr. Mesalam C n-Iem XII. annos ante Pirri bellum Romae transtulisib, & ab eo in columna apud Rostra defixam . Sed cum iuxta Siciliae Oria tem descriptum esset , uti Marco PMIinus Gusor, diligentius in ordinem redegit. Ingruentibus vcro nimbis tunc incerne erant horae , usque dum Scipio Nasica ex aqua horariam sub tecto dicavit anno ab V. DXCU. quod et ipsum solarium voeabatur . Horologia ex aqua a Graecis inventa , ut ait V eruvius tib. s. east. Io. oc horum usus apud

Dm liboem legitur. Tandem qui plura de horol giis eorumque diverso usu scire cupit , abunde pintdrit ex k itruvii penu ea quae sibi praesto ei te poterunt depromere.

Interea ut nostra unde discessit revertatur oratio, diem hunc civilem, quem Paulus a me dia nocte incipere, & ab altera media nocte finiri di-

89쪽

dixit, Virgilius recondita veteris ritus sigilatic tione mente complexus est curn ait :Torquet medios nox humida cursus, Et me saevus equis oriens a pavit anhelis, quod Gellius, ct Macrobius reserunt. ubi oriens dicitur me ita nox. Idii tum explicat nutare. Romanisga. f. 8 . Neque id I arronem latui T. quia enim in ant quitatis penetralibus ita abditiam ei e Poterat, quod tanti viri aciem mentis fugeret a quo ceu fonte perenni omnium antiquoriam Ora doctis limo eloquio rigantur . Ille autem in libro rerum humanarum,

quem de diebus scri psit ; Homines , inquit , qui

ex media nocte ad proximam mediam noctem, his horis et . nati sunt, uno die nati dicuntur. Et Mistius Gemo teste dicere solitus fuit, Lege non esse usurpatam mulierem , & trinoctium non implevist e, quo abeli. a viro causa matrimonii ex ia. Tabulis este deberet, si tertiae noctis partes, seu posteriores sex horae alterius diei superes.sent. Sacerdotes Romani, vel ii qui diem hunc definiere civilem ab Egiptiis , & ab Hipparco . praecipue temporis hanc mensaram mut 'runt. Nam de hi Plinio auctore hanc inchoandi, dc circun- seri beluti diei rationem servariant . Ratio huius divisionis apud Romanos inteD Plures quas recenset Muturrims ea est. videtur, quod Romanis plurima in bello noctu fieri necessis erat, ut oriente ii te citius manus conserere possent . qaam animadversonem, oc Cal. Rodigia. tib. II. cap. I. Probare

videtur. 3At vero neque apud romanos ita indistincte dies intelligi consuevit, ut semper pro duabus dimidiatis noctibus, de luce intermedia in stipulationeni veniret . . Quemadmodum . enim diem n

90쪽

turalem ab oriente sole, ad solis oeea sum in ore omnium semper usurpatum videmus, ita dies cis vilis quandoque iuxta sabiectam materia n usurpari coli levit . Nam cum aliquid trarietIr, quoa aliam rationem in luce, alia in in tenebris hallet. antiquissima, & vulgaris diei appellatio retinenda et t. Sin autem quaeratur de continuo temporis Reeessiva Lege romana praescripto, sequi Oi tartet romanam institutionem. Exemplum diei natauralis est in locatione operarum per totum diem . dc

diei civilis in materia praescriptiomun j dc pr Pterea POmin nius in L. a. V. de annuis legatis ait diurnas operas deberi non a sexta hoc est a meridie , sed a mane , videlicet ab ortu solis usque ad occasum. Quod habemus O in Leg. ct L. f de operis tibertor: ubi opera dicuntur diurna ossicia , dici tamen naruralis in quo sol splendescit, di lucida tela iaculantur. Hinc qu qae promanat quod V ianus L. 6. g. de usurpationibus ct usucapionibus o L. 7. F. eod. ait οῦ qua δεινa sexta diei calendarum Ianuariarum pos dere capit, I mra sexta noctis pridie eσlendas Ianuarias implet usucapionem. Quia cum agatur de die civili, hora sexta noctis pridie calendas Ianuarias. tran ficta, iam incipit hora prima catenuarum Ianua- viarum. Apud nos quoque dies civilis observatur Ieiunio Ecclesiastico in Sacris peragendis , & in aliis Ecclesiae functionibus. Tan lem pro coronide adserenda sunt in m

dium Pauli verba Iib. pr. ad Edictum in L. feci Ade verbor. significat. δε Cui que diei , inquit , maior pars est horarum septem , primarum diei non sur marum is Aceusus in nos huius Legis hallue in tur, & valde decipitur , mirifice postea labitur in Ptalosoplaicis , ut cuicumque legenti patebit , quM