장음표시 사용
261쪽
24SAlopecurus praten f est optimum gramen, quod seri potest in pratis depressioribus. t. et . . S6. Aira cespitina prata reddit admodum fertilia in
Pon aquatica est maximum Mutilissimum gramen ad ripas' flumina. It w-Goth. ψ. Pon an rusifolia est pabulum frequentissimum in nostra plaga. Festuca fuitons, Gramen Mannae, nobis dat grana illa mannacea in alimentum saltibre. Festuca vina oves nostras reddit pinguissimas. Lolium perenne est gramen optimum pro faeno
in montibus creta CiS. Et mus arenariusin Arundo arena' in arenam Volatilem compescunt in desertis maritimis. Semina minima Graminum volatilibus avibus alimento sunt. Gramina terra splendidissimum colorem terra conciliant, omnia spatia inter herbas acua implent, adeo ut terra non modo pulchrior reddatur, sed etiam magis suffciens alimentum praebeat animantibus phylia oris, quae nobis in alimentum postea cedunt. Summus Naturae Conditor certas graminum species singulis adsigna in terrae speciebus, quas Oeconomus necessario cognoscere debet, si cum fructu oeconomiam instituere cupiat. Praeterea certa gramina a certis animantibiis eduntur, a certis vero linquuntur, adeo
ut me hacce notitia errores in operibus suis evitare vix possit. Hi scan g. IX.
Quicunque cum fructu agri culturam Xercere cupit, ille certe nosse debet omnia VEGETABILIA,
scire quaenam illorum species optime crescit inqUaCunque terra alias scit serere debet in locis in aper-
262쪽
apertis, alias in umbrosis, in aridis alias, alias in mimidis, alias in arenosis, in argillosis, alias atque in humo atra, aliasque in uliginosis, in aquosis alias in lacubus aliae sunt serendae species, aliae in Alpibus sterilissimi atque acti illi Campi montosi Alvariab Oetandiae, It Oel. p. 2o6. longe abhinc consiti fuissent Croco, unde incolae haud parum fructus haberent, si croci plantae naturam cognoscerent Alpes nostrae, plus centum milliaria longae, in hunc usque diem minime fuissent desertae, si industrii nos ri Oeconomi qui tempore proxime printerlapso economiam apud nos Xcolere cceperunt,
intellexissent in circa illas utilin plantare egetabilia, quae in oeconomi Medicina usum praestare possent; sique novi fleant, utebam arbores
herbae utiles crescant in Alpibus exterorum, . . Helveticis, ibi ricis, Pyren Idis, allicis, ceteris, unde semina colligere deberent iuc adferre. Ripa nostrae lacus tres alias vi producunt herbas, quam Puncos, Scirpos Equi eta, NXmphoesis, Potnino glones Arundines c ubi tamen magnus numerus plantarum esu commodarum seri possent, Ut Zizania cana densis Trapa, aliae.
Unaquaeque Provincia suas habet plantas, quae frumenta suffocant, .agros impuros atqUe maceratos reddunt. It Scanio. 21. Libri oeconomici repleti sunt inventis, Orram faciliter' instrumentis ad 2 quatis resolvendi, ad semina excipienda; at illorum notitia non susscit, quamdiu noXias agris herbas non respicit agricola, quarum indoli una aeque agri cultura adaptari debet. Hinc etiam necessitas Historiae naturalis elucet. g. X. Praeterea oeconomo necessum est nosse cujusque egetabilis durationern tam in agris, quam in pratis excolendis an scilicet planta sit perennis, an
263쪽
247 nnua, an hiemiis P Qui cupit scire plantarum nostrarum usum in oeconomia, quam pauci adhuc 1illum habeant usum detectum, Volvat velim Floram oeconomicam, in Amoen si AH 0l. I.
Videmus quanta hominum turba, annon Θ caritate sese insinuante, fame adfligatur, morbis labo diret, immo etiam moriatur intordum eam solum ob caussam, quod plantas haud noverint esculentas, cum tamen in nostra Patria tanta crescat copia Plantartim ef lentarum, quas D. HI ORTH in hoc
volumine proposuit, Illustrissimus Regni Senator Generosiis. D. Bar. LoNEN HIEL M vernacula lingua edidit. Mirum multis obvenit, quod natura curiosi plantas curent exoticas sed non perpendunt hi, quod plurima frumentorum Cnera, adices, Legumina, Fructiis, cetaria, arborum genera, quae nos, nostrae sustentationis ergo alimenti, supellectilium atque vestimentorum caussia, atque in ornamentum .delicias plantamus, exotica esse vegetabilia. En magnam plantarum copiam adhortos nostros annis proXime prCeterlapsis adVec tam e ultima ibi ria, quae illis ornamento simi, novam quasi vitam conciliant ut Delphinia, Aconitum, Attonis, Orobris, Heracleum, Hedysarum, Illi agatus, Othonna, nicus, Centaure , titillegio, Dracocephclla, Veronicae, Gotonia, in um , Fre inthus, ilium, Allia Silene, Papaver, Nepeta Phl0mis, clitellaria, Has opus, unios, A tragali, 3 Idricum, oKchus, Serratilla, c. Immo ex hac Provincia habemus Rohinias MLonicertam, sepes Vi-Vas constituentes aptissimas, Urticam quoque Sila ricam, accis conliciendis fiat aptam. Si magis sufficientcm haberemus notitiam plantarum, tam in Alpibus meridionalibus crescentium quam in Asia boreali & Amorica, longe plura adhuc utiliora inde consequeremur Xperimenta.
264쪽
Ad conservationem fulvarum patriae, sepe vivae in trui deberent; ad quem usum utilia sunt multa arbori)m genera, ut Ribes, prunus spin , hqmnus, Crulaegris, Berberis, typophete, latis , Salices, dum scit qu evis in suo loco natali plantantur. g. XI. Medicamenta maxime heroica Maromata optima habernus nos e Pro Uinciis meridionalibus; si plantarum quidam gnari non exstitis uni illa sane oblita adhuc fuissent, ut illud Lignum Colubrin ιm vertim diu erat. Cui bono fuisset, si no Uerimus Radicem Senegam specilla an fuisse contra morsus Serpentum, nisi Bolanici plantam nossent quis utiquarii forinniare potuisset de eodem usi i Potnala nostrae Cui hono fuisset, si D. Pros. Ealm vidisset radicem ei merbam bis da adhiberi contra
Febres intermittentes, radicem obetne, Ceanothuim atque Diei villam contra Luem Veneream, in os eum nostrum haud nossentiis, . anothum, Die m villam, atque Monetr sim serere ignorassemus Uel etiam, quem in finem nos profecti essemus trans Oceanum ad obeliam mericanam consequendam, si
ignotum fuisset, illam est ex genere nostrae LohelioepEuropaei magna pecuniae impensa Dorim ex China, Scro hulariam ex Brasilia, atque Zoo ch puch ex America boreali emerunt, usque dum illas domi
Est quas catena quaedam rerum creatartim, secundum quam omnia ordine quasi creata videntur, unum tantilla distat differentia ab altero, ut, si1 rectam incedamus iam limites Vix reperiamus in ter res creatas quod nullus tam adcurate obserUat,
quam ille, cui pleraeque notae sunt species. Ecquis non Videt, quod maxima differentia sit saxum inter
265쪽
49 Simoni Sed si interme di omnia proponantur, di melle sane foret, limites illos inter constituere. Pol pi namque Mulci Regnum animale conjungunt cum egetabili, ubi Conseroo planta dissicillime a Sertruariis animalibus distinguuntur. Corallia Regnum Animale, Vegetabile Lapideum con
Hinc nostri aevi Bolanici in eo imprimis uere occupati, ut lases plantarum Nattirales eruerent, quod sane est res maximi momenti, majorisque indaginis. Sed quum adhuc detecta vegetabilia huic rei non susticiant, scientia haec adhuc compleri non potuit Bolanicis ita ille incumbit, plantas Xoticas diligenter sibi reddere cognitas, Ut scopuim intentum adtingant. Si Bolanici nossent omnes C lunini erus Ord. at 34. praeter ibis in mo obeu- tum Hori p. 1 Turndrum nunqu2m reseri epotui sisent ad hunc ordinem; sed cum ibiscus ille nominatus inspiceretur, conneXuit ille Turneras cum Columniferis floribus.
Ubi jam constitutae sunt Classes Naturales, ibi invenimus eget bilia adeo se cognata in Vicem, ut illa vi valeamus distinguere, ut in Umbellutis, Siliquos , Legumino as, Compositis c Haec namque pleraque in Europa crescunt, unde optime sunt nota detectae. Qui plantas haud multas sibi cognitas habet, ani faciles, quam in sum cientes nobis sistit characteres, quibus cientia nos a non
eX colitur, sed potius confunditur adeo ut Methodus naturalis ultimum sit quaestum scientis Systematicae, me qua omnia nobis fere sunt instar chaos; si scientia corruit Vegetabilium, omnis quoque corruit Usus, quem e illis expi sicari potuerunt Scienti e naturalis Doctores, in humani generis commoda Uerum quidem est, Vogetabilia agere in Corpus Humanum secundum odorem . aporem, sed non hoc susscit, nisi Ordines plantarum natu
266쪽
rates noverimus; at illis cognitis, atque viribtraquorundat Vegetabilium prἴeterea notis , tutus certe procedere possum in Praxi Modica, alioquin periculosissima Sequitur hinc, quod, progressus quosdam insignes in hac scientia facere cupiens, illas quoque plantas sibi notas habeat, quorum usum quendam statim non invenit, atque sic minimas quidem praeterire non licet. E. g. Nemo Verum judicium tulit de Cascarilla, qui Ordinem ipsius naturalem non noverit. Nulliis Medicus odorari potuisset, obstalom nostram utilem fuisse in morsu Serpentum atque febribus insammatoriis, nisi principia botanica, his innixa illud suasissent. Nemo
adhuc in animo habuit, ut Mitreolam ameri nnum X- periretur contra morsus serpentum, quod tamen, licet illam crescentem adhuc non Vidimus, tuto concludere possumus X Ophiori hic astatica, seu vero Ligno Colubrino. Cum Bolanici Turneram nuper nominatam quidem nossent, sed ad quam nam Classem nati iralem referenda esset, adhi' ignoras ent, nemo unquam Vim ejus conjectare poterat jam ero, cum novimus illam esse Columniferam ord nat 34. , sine experimento asserere possiimus, illam esse
Certe, sine hac notitia, Materia Medica adhuc seque esset incerta, ac apud Veteres, cum tamen illa hominibus tam sit necessaria, quam vita illorum ipsis est carissima.
Animantibus majoribus laudem suam debitam relinquimus. At minima illa NfECI A frustra, Vel in amictionem hominis potius, quam sim, creata esse, sunt, qui credunt. Esto quoque, quod nobis sua incommodo, nonne itaque omnis illorum pensitatio a nobis, ut Vana est derelinquenda Minime; sed potius sufficientia media in illo
267쪽
sequi nequimus, nisi illorum naturam cognitam habeamus, illa vero cognita, remedia illis facilius excogitantur. Insectorum utilitas a Cubiculario Regio, Ob. n. Carolo eleer, satis exposita est in Oratione, usim claret in Academia Scient. Holmensi. Alius quidam commilitonum meoruin in se suscepit, ut nobis demonstret, quantum damni ' Insedia communiter nobis adferant. Et alius quidam in eo jam est occupatus, ut nobis significet, quaenam Insectorum species his civitatis obtinuerunt in quovis vegetabili '' . Adeoque non opus est, Ut illorum damnum, quod fere incredibile est, Xponam ego. Tribus solummodo Verbis significatum volo quod illis satis nos opponere alearnus Un-
quam nisi illis ipsis, ut mediis, iis suerimus. Sicut enim Canibus, aliisque eris utimur in Cervis, Apris, Leporibus, aliisque Animalibus eXpugnandis, quae nobis damnum adserunt in agris pratis; aut sicut Falcones instrui possunt ad Ar eas, laudos, aliasque Ves debellandas ita etiam seris inter Insecta uti deberemus in reliquis hisce animal
culis exstinguendis. Cimi es domesticos e domibus Xpellcro Vix unquam Valebimus, antequam alia insecta, illos exc- dentia in domuni intromittamus, C. g. Cimices 83 sonatos c. Cc LICE Moscas, quae in domibus afflictioni nobis sitiat, facilius non expellimus, Vanas introducamus ilelmias, quod illas citissime exc-dunt ut Accipitres capiunt Gallinas. In Venimus sepissime maximas arbores devastatas esse omnino,
quod ad solia, ab Erocis Phalarnarum, Sc. Quando
vero illas quaerimus, omnes devorata cognosci
268쪽
1 s a Carabis majoribus, Dcophantis dicetis, unde discamus, nullum dari fortius remedium in horus nostris, ubi solia, flores atque fructus Arborum,
quam pissime quouis anno si liantur ab Erucis
thalae rerum, quam Carabo colligere, illosque conservare, usque dum Va sua posuerint,is tum ova illorum deponere ad radices arborum in ligno putrido, dum hi exclusi, cito arbores mundarent ab
hospitibus his inhospitati S. g. XIV.
Porro si aliam ob causiam ad res creatas animum adtendere nolimus, illud sane in Gloriam Summi Creatoris sacere certe debemus cum scit. in unaquaque planta, Uno quoque insecto singulare aliquod observaturi simus artificium, quod in aliis non in Venimus corporibus. Et, hisce cum illis comparatis, inVenimus, quod hoc casu quodam factum non sit, sed in finem certum atque determinatum, certamque ob caussam, quae Vel propagationi plantae aut animalis inserUit, Vel conservationi, vel ratione cognatorum illorum. InVenimus quomodo planide contra clementorum injurias, atque devastationes animalium conservata sint;
quomodo unumquodUis animal nesidio quodam gaudeat, quo se a reliquorum devastationibus tueri queat adeo ut ibi psi sit perire ex his, quo creata
sunt. Tandem quoque e contemplatione rerum creatarum, Visuri sumus, quod omnia creata ad
nostram utilia sint necessitatem, licet non immediate sed saepe per secundum tertium. Immo ita ut, quod maXime nobis nocere putamus, saepe plurimum nobis expediat. Absque his vita nostra longe nobis foret dissicillima, adeo ut, si Cardui in Spinae non crescerent, terra nostra multo esset steritior Ne minima quidem contemnere debe
269쪽
mus, sed illa oculis inspicere armatis animad 'ertemus namqUe tum, Uantam artem Summus rerum
Stator moenderit illis. Qui rιngermanniam quandam contemplar Vult microscopi , confiteatur necesse est, se viderema Xime stupendum atque admirandum phaenomenon. Multi myriades hominum an se catino sustentati sunt, sed vix unus centies illium Secola Vidit crescen is, cum lumis suis armatis, modo prorsiis stupendo. Tu, qui hoc videre cupis, inspicias, quaeso, ejusmodi spicam Microscopio. Dies prius quam materia mihi deficeret, si
mare hoc amplissimum transfretare conarer. Finis itaque rerum creatarum hic esto quod Usedam Medicina homini sint, hipedam alimentum, Udedam in oeconomia sint utilia, quaenam in finem abeant intermedium. Alia egetabilia terram praepargiat, alia operiunt magis sensibilia, praeter hoc quod alia terram viridi, pulcherrimo tapete, illo ille perenni, inVestiant, aliaque lucos constituant, in quibus refrigerationem habeamus, alia globum nostrum ornant floribus silis elegantissimis, qui odorem spargunt suavissimum. Omnia denique satis superque demonstrant Creatoris Sapientissimi omni- scientiam, qui nihil frustra creavit, sed omnia artificiosissime instruxit, adeo ut ars nostra, licet maXima, ne minimum quidem imitari queat. Hoc itaque inconsideratum si relinqueremus, idem sane fuisset ac si gemma suibus projiceret atura. Qui cum mysterismo a me quaeris, Cui bono lapis, planta, aut animal quoddam sit, te rogatum volo, ut animo evigiles, dum Vivis in mundo, aperias oculos. Haec omnia opus quoddam humanum non sunt sed ipsius Creatoris sapientissimi artificium, qui te me creavit. Instruxit ille in globo nostro economiam prorsus admirandam
270쪽
infinite mittis e poribus, illisque maxime necessariis, quae similitudinem quandam prae se ferunt, ut
omnia catente instar se sic invicem excipiant. Sicutcnim in privata nostra oeconomia nec aratrum, nec sepes, nec sterquilinium ad victumis medicinam apta sunt, sua tamen utilitate gaudent maxima, ita etiam in oeconomia naturae multa sunt comparata, quae licet immediate usui es e nequeant, attamen mediate a X imam adserunt utilitatem. Homines
suam oeconomiam inter maxima numerant in 'enta,
quae excogitare potueriant ast considere jam velim, quam admiranda sit oeconomia ab ipso Ente sapientissimo instituta. Uides, mi Lector mihique concedas, necesse est, juxta spatum omnium Theologorurn Philosophorum, omnia si creata in usum hominis, hominem autem in gloriam Creatoris, quae manifestatur ex opere creationis credisne jam aliquod posta esse inutile, licet omnia
aut esca aut medicina non sint Creator mundum ita instruxit, ut homo ubique miracula, illius manufacta, adiiciat, terramque mille modis variantem intueatur, quo OV objecta semper ejus curiositati obluctamento mi, ne magis trita taedium ipsi facessant quemadmodurn nobili cuidam viro, at minus curioso, in Europa australiore non ita pridem, qui dixit Taedet me hujus diuturnioris a spectus; quo ipso momento, pluriabo e bombarda X ploso, vitam sibi ademit. Quaedam rerum creatarum saporem tuum delectant adficiuntque, quaedam do rem, Visum alia, alia Auditum, aliaque alios sensus. Atque sic nihil est nullius plane usus. Scientia illa quae te occupatum reddit in characteribus rerum naturalium eruendis illas diversis nominibus nominandis, minus necessaria' utilis tibi videtur; ast scias, Quaeso, primum gradum sapientiae osse res ipsas nosse, in illo gradu longe vix procedes in nobilissima hac scientia. Sicut literas