장음표시 사용
271쪽
olloelia alilmς verum non esit si tamen sub partim Perfecta ratioue con Milerentiir , iluae pustulat non solum liabillim ad bonum, vias, etiam ad bene agendum'. sic quamvis aliquis possit esse temperan q valetudinis dum laxat luendae causa; allamen haec temperantia laudem persectae virtutis minime habebii, si ad si item ultimum non reseratur, sal lite proinde sine debita discretione , rectitudine et animi frmittite , iluod est osi eium prudentiae , justitiae , et fortitudinis. Similiter eum omnis virtus moralis supponat eleelionem reelam , quae sine discretione prudentiae fieri nequit; et cum ipsa priidentia , utpote recta ratio agibilium , seu eorum quae sunt ad finem , sequatur vellit ex principio ex reela dispositione mentis relate ad snes celerarum virlulum , patet nee veram prudentiam ab his virtutibus , n e has ab illa separabiles esse. 3'. ordinem praestantiae istarum virtutum hune videri esse. Prudentia utpote in ratione, qua nihil est in homine nobilius laudata , et eelerarum gubernatrix , omnibus iis est praestabilior; eo vel maxime quod immediate respiciat theoreti ei et praeliei i tellectus veritatem, quae est omnis rectitudinis naturalis proxi--m sundamentum ; prudentiam excipit justitia , quae pro objecto l=onii in praecipue commune habet; tertium Ioeum sibi vindicat, quae ad magna et ardua in determinale patranda animum humanum comparat; sequitur tandem te emutia, quae hominis asseetus moderatur, qualenus ad peculiare ipsius bonum praecipue reseruntur.
177. Ordine praestantiae eariam procedemus. Prudentia it que ut communiter definitur recta ratio agibilium , disseri inprimis ab arte quae non respicit simpliciter agere, sed tantum incere aliquid actu traii eunte ad extra, licet interim utraque ei rea siligi ualia versetur iit. Est porro maxime homini necessat
l,leo sit stelius * pentilliina die tum est artem esse rectam rationem verum faciemiorum iiive potius iciendorum . t t con laret uina li,crimen illius a isellii ilione prudentiae . quae eliain ad opera intellectua ι R xl ad actus lirere interitos pori igitur . quibus proprie VOX Ggere t u it in conlpelit . dum voces facere , O fere ete. operibus ad extra, quRavx Praesui posita materia Limantur, videntur dumtaxat cuti venire.
272쪽
ria, sicut summopere interest rationalem creaturam non ex impetu aut passione , sed secundum reclam electionem operari. Cum autem recla electio ei rea media ad finem debilum, praeter tendentiam voluntatis seu polentiae appetilivae in sinem tamquam h num , Supponat eonsilium , eleel iunem et ejusdem execulionem,
prout haee dimanant ab habitu rationis praelicae; patet prude liam principaliter residere in ratione praeliea , et habere veram rationem virtutis , ill pole consistentem in habitu , qui bonum facit habentem et Opus ejus bonum reddit, respiciensque reelitudinem appetitus refertur ad bonum morale nedum materialiter sed et formaliter, sub ratione boni. Animadvertendum est autem, ut observat ei. Gerdit is , ne prorsus ignorentur quae de his rebus a gravissimis philo ophis tradita sunt, tres si alui seu distingui potentiales seu viriliales prudentiae partes, seu potius virtutes particulares eidem adnexas, alat eamdem constituentes, pro tribus scilicet, eiusdem muneribus, bene consultare, bene iudicare, bene praecipere. Earum prima dicitur graeco nomine eubulia, quatenus est recti ludo eonsilii; altera Vnesis, qualenus est recti ludo judicii; et tertia gnome, qualenus est reeli ludo praecepti, a singulari et extraordinaria judicii perspieaeia orta. Praeterea, prout recta ratio agibilium seu prudentia supponit necessario cognitionem praeteritorum, praesentium, et suturorii in praevisionem, ae inquisiti nem sententiarum doelorum, promptamque mediorum inventionem, nec non horum omnium efficacem ad casum partieularem applicationem; octo ejusdem integrantes partes solent assignari, videlicet, memoria, intelligentia, docilitas, solertia, ratio, Pr Oidentia, circumspectio, et cautio.
andem vilia prudentiae directe opposita haec sunt. 1'. T meritas, seu praeeipitalio ae inordinatio consilii in agendo. 2'. Inconsideratio, seu deseelus recli judieii circa agenda. 3'. Imconstantia, seu facilis recessus a recta sententia semel determinata. 4'. Negligentia, seu deseelus debilae sollieitudinis; ut nihil dieamus de vitiis praeseserentibus ementitam spretem pruden itae, qualia sunt; prudentia ea mis, astutia, dolus, fraus, et nimia sollicitudo rerum temporalium. 178. Iustilia si non sumatur pro omnium virtutum comple-
u, nec pro ipso jure aut lege debilum vel moralem saeuitatem
o Institui. philosoph. morali .
273쪽
ali lii id praestandi inserente, sed pro speciali virtute, seu habilii
adimplendi ex praeseriplo rationis ea quae jus exigit, convenie ter definitur, constans et perpetua poluntas jus suum uuia cuique tribuendi, seu halitus, quo quis corratanti et perpetua voluntate jus suum unicuique tribuit ', sic namque innuit, nedum qualitatem bonam mentis, sed et Operationem, utpote allingentem rationis regulam, ideoqlie est revera virtus, atquelamquam in subjecto in voluntate residet; cum prosequi bonum, quod ex proportione vel aequalitate unius rei ad alteram exuringit, spectet ad appetitum rationalem, seu ad lacullatem quae oporatur praelucente ratione , uti lurilue appetitu rationali, qualis est voluntas. Ex eo autem quod haee proportio et aequalitas possit speelari, vel individuorum relate ad communitatem ut talem,
vel individit omini ad invieem, vel communi latis ut talis relate ad individua; oriuntur tres species justitiae ratione objecti, ut patet, distinciae; quarum prima est justitiae generalis ac legalis, quatenus legis est respieere bonum commune: altera commutatio quatenus respicii proportione omnimode arit melica rei ad rem a qualitatem, sive a voluntaria pactione, sive consequenter ab injusta laesione dimanantem; unde in ipsa medium rationis est ipsum medium seu aequalitas rei, media inter maius et minus, sive excessum et desectum potestque interdum habere lucum etiam inter communitatem instar individualis personae considera lam, et individua: tertia distributiva, quatenus respicit aequalitatem distributionis munerum, praemiorii lia, et poenarum; unde in ipsa altenditur dumtaxat proportio geometrica aequalitatis rei ad in ritum vel demeritum personarum, quae simul est medium rationis. Iustitiam comitantur aliae virtutes vellit eiusdem paries saltem in debito naturalis aequila lis iandatae; ut religio, seu ex hibitio eulius debili Deo : pietas , seu obsequium ac veneralio pa rentum vel patriae; obseruantia, quae idem quod pietas praestat , erga superiores seu personas in dignitate constitutas; ob
dientia , seu subjectio superioribus , aut legibus ς gratia, vel gralitudo, quae exhibet benefactoribus grati animi sensus; vim dicatio , quae laesae justiliae reparationem per Poenam peccan
iis , absque animo uleiscendi respicit oeritas Oel Oeracitas , qua exhibetur signis extrinsecis quod rex era in animo est, quodque alii scire possunt ei debent; amicilia, in mutua assecluti in unione landala ei orta ob si initi ludinein naturalium donorum vel ii lutum; iuini ine autem vitiorum, foret ita milite vinculum Sa-
274쪽
lanae; liberalitas, seu rationabilis abundantia in renim sua uexhihil inne indigentibus. Praeter autem vilia peculiaribus hisce
viri illi blis Opposita, quae per se sit ni manis Ala; iustitiae distribu tipae praecipue adversatur Personariam accePtio ; commutatiυae vero homicidium , mutilatio , verberalio , delentio , sumtum, omnisque alia injusta laesio proximi in bonis naturae aut
179. Cum homo in sestando ordine praescripto a ratione ab hoc retrahatur vel per aliquid disti sile quod superandum ineumbit, vel per delectatile quod voluntatem ad se vehementer allicit; primum impedi inenluin tollit ortuudo mentis, alterum temperantia : unde utraque habet rationem virtutis , in quantum eontinet hominem in ordine rationis , ejusque opiis bonum reddit. Foruludo, ut eam post Tullium definiunt, considerata P riculonum suscePtio, et Iaborum PerPessio , est virtus specialis , non enim importat simplieiter animi frmitatem , s eundum quod est generalis virtus vel conditio citi ii libet virtutis, sed firmitatem in sustinendi , et repellendis his, quae eam maxime disiieilem reddunt, quod est proprium ejus objectum. Cum
autem timor, qui importat recessum a malo dissicultatem praeseserente, sit ille qui praeeipue avocat voluntatem a sequela rationis, eam lite sequi non valeamus, ni i etiam dissicilia, praesertim in casibus repentinis et dum agitur de maximo malo , quale est mors vel ejus periculum , moderate et cum cor sideratione i quod est audaciae oppositum j, aggrediendo ; palet sortitudinis ossici uiu esse, timorem ad praescripsit in rationis euhibere , et audaciam moderari ; nam aeque est contra rationem non timere quae sunt timenda , non aggredi dissicilia quae sunt aggredienda, quam e contra. Quia tamen per cula gravia et repentina de se ipsis aliquid conserunt ad repria menda in audaciam , ii inorem vero seu mentis trepidationem de ingruenti malo, e contra augent, dissicilius est reprimere tiamorem quam audaciam moderari; ideoqtie principalior est aetus sortitudinis sustinere , seu sistere immobiliter in malis ac perieulis , quam eadem aggredi. Unde eruitur timorem seu timiditatem per desectum, audaciam per excessum sortitudini adversari. Unde pariter consi matur quod alias ill jam innuimus, scilicet, eos qui sibi violentas manus injiciunt, ut declinent mala
275쪽
alii litis premunt tir vel quae ip is imminent, nullatenus virtutem sortilii dinis prae, ferre , cui ii tales aetus, si cum plena rationis advertentia iant, speciem eiiiusdam insanae audaciae, junctae ex
altera parte singulari prorsns timiditati seu animi abjectioni, potius exhibeant. Forii iudini adnexae sunt velut ejusdem partes aliae virtu-ios: i'. Magnanimitas , quae modum rationis ponit eirea in gnos honores: 2'. Magniscentia, quae ei rea magnos sumplus ad praeseriplum rationis satiendos, meramque liberalitatem excedentes , versatur : 3'. Patientia, qua mala aequo animo i leramus: 4'. Perseverantia, qua sustinemus dissicultatem a diuturnitale boni operis provenientem. 180. 4 emperantia si non pro moderatione quarumvis aetionum et passionum nostrarum , quod omni virtuti est commune, sed pro habitu ponente medium rationis circa delectabilia quae voluntatem maxime allieiunt, sumatur, est virtus specialis ratione objeeli ; sicut enim appellius sensitivus propter nimium t morem refugiens mala eontra praeseriplum rationis Ope sortitudinis, ita allieiens ad deleetabilia ope temperantiae moderandus erat, ne nobiliori lioni rationis asseeutionem per excessum aut des elum impediret ν eum aliunde secundum suam speciem dumtaxat eonsideratus, rationi minime adversatur, pote i lite eidem Servire instar instrumenti ad proprios fines assequendos. Quia vero vehementiores sunt, Deiliusque a rationis praescripto reeedentes illae delectationes , quae proxime eongequuntur operationes tendentes ad conservationem humanae vitae vel in individuo vel in specie , quod accidit in usu ei bi et polus, atque cujusdam earnalis voluptatis; ideoque et temperantia praecipue versatur ii ea moderationem gustus et laetus seu carnalis voluptatis. Atque binc qii altior assignantur principaliores partes, seu specificae virtu es temperantiae: i'. Abstinentia, quae moderatur usum ciborum secundum praescriptum rectae rationi : 2'. Sobrietas, idem praestans relate ad potum: 3'. Castitas, delectationes v nereas reelae rationis imperio eohibens: 4''. Pudicitia, quae easti tali famulatur cohibendo actus et signa extrinseca de quibus homines naturaliter verecundantur, quaeque castitati sunt opposita. Partes vellit integrales temperantiae sunt: oerecundia ethon ratas ; tuaru in prima , eum sit timor alicujus turpitudinis exprobrabilis , si versetur ei rea lurpitudinem , quae a Proseeulisne delectabilium contraria rationi , di manare potest ,
276쪽
fovet temperantiam in omnibus eius specisi eis par: ilaiq; altera vero , si non sumatur generice, ut quaedam spiritualis putetiri in-do , sed ut opposita turpitudini delectabilium , est virtus repe
lens brutales voluptates et eoncupiscentias pravas. Ad temperantiam revocantur , continentici, mansuetudo, clementis, m destia , modera tis , humilitas , studiositas , urbanitas , simplicitas, quarum acceptiones, ueut ei viliorum oppositorum,
ex dieiis facile colligi poterunt.
181. Observant doctores post S. Augustinum sit, quod in
tus animi, graece , Cicero perturbationes, alii quidam a MDeliones vel assectus, ceteri vero post graecum sontem Passiones expressius dixerunt. Verum quia pati potest accipi vel improprie, pro quavis reeeptione vel aetione quae a determinatione ainino extrinseea et non libera provenit, sicut animus dicitur velut pali in pereipiendis impressionibus lactis in sensus nostros ,' vel proprie, pro receptione alicujus rei, cum abiretione allerius aut in delerius ani in melius, sicut accidit in transitu ex statu san, iatis ad infirmitatem, vel vicissim; hine passio proprio sensu accepi a solet definiri, motus appetitus sensitivi ex apprehensione boni, oel mali cum aliqua mutatione non nas rati corporis; sive landem haec mutatio non naturalis in corpore praecedat motum appetitus sensilivi, et apprehensionem boni vel mali, ut aceidit e. g. in laesione corporis vel litillatione; sive sulis sequali ir, ut in passionibus irae, et timoris, dum e. g. ex a P prehensione mali incit mi,eniis, aut imminentis, videntur nonnulli loli iussammati, ac plane furentes, aut exanimali timore pallet les, lolisque artubus contremiscentes. Ad passionem itaque proprie die iam duo concurrunt, actus animi sentientis qui se habet quasi formale, et iransmutatio extrao dinaria seu non naturalis corporis, quae est quasi quid materiale corporis namque tilpole inertis nullus est proprie dictus sensus seu sensi Dilitas activa. Hinc patet, quare et pasSiones dicantur elicitive pendere a toto composito humano, et quare non debeat
277쪽
et sorte etiam non possit id ipsum generatim assirmari de
ctibus, qitorii in acceptio latius videtur palere, cum etiam veli mentiori biis stilibusdam vel insolitis solius animi motibus nulla intercedente saltem extraordinaria eorporiς transmutatione, recti si me applicatur. Sie admiratio qua animus rapitur, dum aliquid insolitum aut novum et praeter expectationem primum occurrit , inde lite dimanantes existimatio aul contemPtus, Po- sunt quidem diei assectiones vel assectus mentis, at minime passiones simplices aut mixtae, utpote quae non supponunt e0m molionem non naturalem corporis, solentque cieri ex sola apprehen Fione e. g. ordinis, veritatis, pulchritudinis, vel deformi latis, et antecedenter ad perceptionem iitriim objectum illud sit nobis conveniens nec ne, utrum bonum vel malum.182. Animus itaque prout sentiens, seu vis eiusdem atque polentia mediante organo corporeo bonum sensibile appetendi, id est appetitus sensitivus, est subjectum ρωsionum , quae quidem si considerentur, dumtaxat ut motus seu actus appellius Musilivi prosequentis objecta sensibilia, sunt semper aliquid physice bonum, et eiusdem naturae ac ipsa lacullas sensitiva, cujus auctor est Deus, et per quam homo inclinatur ad Objecla suae naturae animali eonvenientia, vel repellit eidem noxia ; si autem speclentur ut subjectae imperio rationis et voluntalis induunt naturamaelus voluntarii imperati, et quidem potiori iure, utpote animo proximiores, quam ac lus extrinseci eorporis, possuntque proinde esse moraliter bonae vel malae, prout cum rationis praeseripto congruunt, vel eidem adversantur. Attenditur porro hoc moderamen rationis non praecise secundum intensionem aut remissionem passionis, sed secundum quod, spectatis objecto et ei reumstantiis, recla ratio exigit passionem intendi aut rem illi: non itaque semper moraliter male agil, qui vehementer e. g. irascitur, vel d let, vel timet ele. sed qui hisce passionibus indulget ut ira quam postulat recta ratio. Atque hinc sponte sua fluit errasse eos, qui eum Stoicis existimarunt humanas passiones radicitus extirpandas esse, non vero ad praescriptum rationis moderandas.
Antiquiores philosophi in ipso appetitu sensilivo nihil deprehendentes, unde passionum diversi talem et partitionem eruerent, in ipso bono et malo duo speetarunt, scilicet, solam boni et mali rationem, et rationem boni et mali ut ardui; atque pro hac diversi tale appetitum sensitivum vocarunt coucupiscentem, prout si ieciai simplicem boni vel mali rationem; irascentem, prout re
278쪽
spieit malum et bonum quatenus arduum. Ex hae distinetione padiliti sunt simplices asseclus seu passiones splures namque possunt esse mixtae liὶ quae etiam propria appellatione ea reni in undecim; quartim primae sex amor et Odium, desiderium et fuga , gaudium et tristitia ad appellium concupiscentem; aliae quinque spes et desperatio, audacia et timor, ac ira ad iraseen lem spectant: sellanc distinctionem, monet sapienter cl. dit i 2 , non satis apte oppugnasse Carthesius videtur, quoniam M inquit, in anima nullam cognosco distinetionem partium. Id vero mihi videtur nihil aliud significare, quam quod habeat ,, duas saeullates: unam concupiscendi, alteram irascendi. Sed cum is similiter habeat laetitiales admirandi, amandi, sperandi, mori luendi, atque sie in se recipiendi singulus anelns, aut ea se agendi ad quae hi asseclus eam impellunt, non video, eur v is luerint eos omnes referre ad concupiscentiam et iram. At vero, , Carthesius ipse non diffitetur, ex diversa ratione boni , et In is ii repetendam esse potissimum affectuum ac passionum dive si talem. Nihil igitur obstat, quominus potuerint veteres in omniis bono et malo spectare vel simplieiter ipsam rationem boni et mali vel adjunctam praeterea conditionem boni et mali ar- diti ele. Unde etiam non videtur nobis probanda partitio a NDeluum seu passionum a Carthesio invecta, revocans eas ad sexprimitivas lal, eo vel maxime quod id praecipue saeiat ex nunadmissa distine lione inter asseetus simpliciter et passiones, quam nuper indicavimus.
1 Iuxta hanc passionum partitionem inter solent potissimum. reeensere . relat iam . aemulationem . admirationem . indignationem .inoidentiam, commiserationem. Pudorem . impuden iam . Poenitentiam. 2 Instit. Pstilosoph moralis disput. 5. cap. 5ὶ Sex hujuslii Hi primitivae passiones sive asseclus ad mentem Ca the ii sunt istae. scilicet. admiratio . amor . Odium , erviditas, laetiti
et moeror sive tristitia , reliquas omnes velut ex istis mixtas aut ad illarum species pertinentes considerat. Porro admirationem . sive subitaneam animi occupationem in altenta consideratione obiectorum quae rara et extraor dinaria videntur. Primam omnium ponit . qualenus nempe ipsum amorem et tidium antevertat, oriaturque in nobis antequam eliam apprehendatur illud rarum objectum esse nobis conveniens aut repugnans. sive bonum
aut malum. Verum hoc ipso quod talis animi occupatio sistat in sola objoeti conteniplatione. licet sit subitanea et allenta nihil habet de natura passionis i sectis quaeli het attentio . reflexio et allenta consideratio dicendae forent passiones. Quod si liuiusmodi subitanea obiecti rari consideratio sieret cum quadam animi Propeusioue aut aversione ab illo. supponeret jam
279쪽
183. Quod spretat itaque ad appetitii A concupiscentis pas
siones , prima earum est amor, ei lite oppo ita Odium, quae subsequuntur simplicem apprehensionem boni vel mali sensibilis, abstraendo ab eo utrum objectum sit praesens vel absen . Non loquendo autem de amore naturali, qui non est aliud quam in-elinatio in bonum suae naturae eonvenien q, quae per metaph 0ram etiam rebus inanimis tribui solet ; sed de amore proveniente ab appetitu elicito proprie dicio, quique proinde definitur compla centia boni , distinguitur in primis in rationalem et sensiti- Uum, prout scilicet tendentia vel complacentia dirigitur ad b num deleetabile secundum rationem , vel secundum sensum; deinde literque iste amor , eum amare sit Delle alicui bonum , dividitur in amorem concupiscentiae, quo amatur aliquid tamquam bonum nobis vel aliis, et in amorem amicitiae seu gratuitum , quo aliquid amatur ratione sui seu propter M.
appreliensionem illius tamquam nobis boni aut mali. ideoque speeiem quamdam sive inchoationem passionis amoris aut odii exhiberet. Praeterea quia admiratio tola in intellectuali animi operatione residet. nec ullam extraordinariam ne non naturalem in corpore commotionem gignit, vi euius animus vel invitus ad objecti considerationem raperetur. sciam mere intellectualis affectus rationem continere videtur. Unde et Malebranchias vocavit eam passionem dumtaxat impersectam. Ex admiratione porro asserit Carlhesius oriri in primis existimationem et conse tum . prout scilicet miramur magnitudinem sive excellentiam vel parvitatem si vo deformitatem illius extraordinarii obieeti. Quas si in nobismetipsis deprehenderemus . possent inde ulterius exurgere n sectus sive passiones magnanimitatis aut sunerbiae . humilitatis aut abjectionis. Si vero eadem in aliis hominibus libere agentibus eo spiceremus.
asseclus inde manantes essent Meneratio tis aul des 'ectias etc. Neseio autem quomodo despectus disserat a eomemptu . et Meneratio orta ab existimatione actionis liberae. . Neneratione subsequento npprehensionem
e cellentiae e. g. donorum mere naturalium vel pulchritudinis. Vide has aliasque aliaetuum di manationes a cl. Gerdit loco nuper memoratocap. I. expositas. juxta Cartilesii par litionem . quam licet ipse melio
rem esse existimet . eam lainen communiorem quam uos sequimur a Car-
tbesii oppugnatioue . sicut vidimus, viudicat.
280쪽
hinor sensiliviis evadii revera piassis, dum extraordinaria lilaedani eordis dilatatio, vel sanguinis agitatio in corpore exui gii; quod etiam accidere potest circa amorem rationalem : quando mentis intensio in eumplaeentia boni intellectualis redunilat in corpus, propter inlimam et phrΝicam animae cum corpore uni nem , in eoque determinat extraordinarios et non naturales motus, in casu contrario, uterque amor remanebit velut Simplexasseelio mentis et quaedam dumtaxat inchoatio passionis.184. Nonnulli reeenti irres doctores quaestionem instituerunteirca amorem amicitiae ei gratuitum , uirum se ilicet esset possibilis , praesertim re pectu summi boni quod est ultimus sinis noster , lam qua in 'lii id bonum nobis , amabilis; at quaestio haec facile solvitur Qfirmatitie, ex dictis superius il de amabili late virtutis ratione sui; praecipue si advertas ad distinetionem inter
principium essi eiens vel inclinans ad amorem et motivum amoris. Et sane, voluntatis actus qui repraes nlatione ni intellectus nece
Sario Praesupp nilnt eamque sequuntur, a proximo formati m tλο pra 'cipue , dependent et specificantur iam vero potest intellectus Deum sub solo respectu bonitalis ratione sui amabilisae tu directo repraesentare , clim talis conceptus a conceptu tria nitalis nubis prolicuae formaliter distinguatur; ergo potest trius die voluntas tendere in Deum sub hoc tantum respectu. Talis aut mactus amoris, ut patet, nec potest nec debet a desiderio ni sἰrae felicitatis iam quam a principio materiali movente et ellicienter delerminante voluntatem ad aetum praescindere, aut illud exelu dere ; sicut nec prorsus removere, ejusdem desiderii propriae selicii alis sub ratione molivi sui malis saltem implici lana ac indire-elam , et Per actum regexum, admixtionem; cum primum , tamquam naturalis animi nostri consorin alio , sit ab ipso omnino iu-
separabile; aliud vero in amore bonitalis etiam ratione sui amabilis, implicile praecon lineatur. Unde colliges, possibilitatem hanc amori; amiciliae seu gratulli nihil commune habere cum doctrina ab Ecclesia l2ὶ damnata , in qua statuebatur dari talem amorem Dei gratuitum et purum atque habitualem , ut in eo nullam partem amplius habere ratio propriae persectionis , praemii,
meriti et c. po,'ititue cuin lolati aeternae nostrae felicitatis renuit- elatione, seu potius desperatione, consociari.