장음표시 사용
81쪽
8o BOE. DE DIFFEREN. sumpserit bonum: tunc fit demonstrativa ciuilis quaestio. veniunt autem in materiam species ex rhetorica .idcirco quod aliter in materia sua quaelibet facultas non potest operari: quam si suas adhibeat partes . absentibus enim cuctis partibus suis: rhetorica quoque ipsa est absens. sed quoniam de speciebus dictum est
rhetoricae, quoniam sunt genera causarum .ita
sunt, ut omnium negotiorum, quae in ciuili quaestione constituta sunt, accepto fine iusti, iudiciale sit genus.omnium vero quae constituta sunt in ciuili quaestione,honestum vel v-tilem finem caeperunt: deliberativum sit genus.omnium quoque quae in ciuili quaestio ne posita,finem,honesti tantum, bonive sum pserunt: sit demonstrativum genus. sed de his hactenus: nunc de partibus Rhetoricae prouidendum est. Partes aute Rhetoricae sunt quinque: inuentio, dispositio, elocutio, memoratio,pronuntiatio. partes autem vocantur: idcirco, quod si aliquid harum defuerit oratori,
imperfecta facultas est: atque ideo quae uniuersam formant oratoriam facultatem: ea, partes facultatis eius dicere ius est. sed hae partes quoniam Rhetoricae facultatis sunt:totamque Rhetoricam facultatem componunt: necesse
igitur est,ut ubi fuerit Rhetorica integra,ipsae quoque partes consequantur in propriis spe-
82쪽
1 I B. I 1 1 I. 81crebus. omnes igitur Rhetoricae partes inertit Rhetoricae speciebus.quocirca ciuilibus negotiis tractandis adhibetur, quae a praedictis speciebus Rhetoricae informatur. aeque igitur in iudiciali negotio, & in deliberativo, & in demostratium. inuetio, dispositio, elocutio, me moria, pronuntiatioque coueniunt. quoniam vero omnis fere facultas instrumento utitur ad faciendum quod potest: erit etiam Rhet ricae facultatis aliquod instrumetum. hoc vero est oratio: quae partim in ciuili genere versatur, partim minime.De ea aute Oratione nucloquimur: quae aliqua habet quaestionem, vel
quae ad finem expediendae quaestionis accommodatur. ea vero oratio, quae in ciuili genere versatur:continue decurrita Ea vero quae non
est in ciuilibus causis: interrogatione & resposione explicatur. sed prior, Rhetorica: secuda, dialectica nucupatur. quae hoc a superiore differt: primum quod illa ciuilis hypothesimhaec thesin con*derat. dehinc quod haec intercisa oratione:illa continua peragitur. & quod Rhetorica oratio habet praeter aduersarium, iudicem: dialectica vero eodem iudice, quo aduersario utitur. Haec igitur Rhetorica oratio, habet partes sex: prooemiu, quod exordium est, narrationem, petitionem, confirmatione, reprehensionem,perorationem:quae sunt partes
83쪽
8a BOE. DE DIFFEREN. instrumeti rhetoricae facultatis .& quonia rhetorica in omnibus suis speciebus inest: eisdem inerunt. Nec potius inerunt, quam eisdem ea quae peragunt, administrabul. Itaque etiam in iudiciali genere caussarum:necessarius est ordo prooemii & narrationis,atque reterorum.& in demonstrativo deliberatiu6que,necessaria sunt. Opus autem rhetoricae facultatis est docere monereque, quod nihilominus eisdem partibus fere sex instrumenti, id est, orationis
partibus administrati tr. partes autem rhetoricae: quoniam partes sunt facultatis, ipsae quoque sunt facultates.quocirca ipsae quoq; orationis partibus,quau instrumentis utenturrim partem atque, ut nis operentur, eisdem inerit.
Nam in exordiis nisi quinque sint praedictae
partes rhetoricae,ut inueniat,dispona eloquatur,meminerit, pronuntiet: nihil agat orator.
eodem quoq; modo & reliquae fere partes i
strumenti,nisi habeant omnes rhetoricae partes,frustra sunt. Huius autem facultatis esse
ctor est orato tacuius est officium dicere apposite ad persuasionem .Finis autem tum in ipso, tum in altero. In ipso quidem bene dixisse: id est,dixisse apposite ad persuasionem. In altero vero persuasisse.neque enim si qua impediunt oratorem,quominus persuadeat:officio facto finis non est. consecutus. sed is quidem, qui
84쪽
officio fuit contiguus,& cognatuS consequItur, se isto osticio .is vero qui extra est: saepe noconsequitur, neque tame rhetoricam suo fine contentam honore vacuavit. haec o uidem ita sent mixta: ut rhetorica insit speciebus, species vero insint causis. Causarum vero partes status esse dicuntur: quos etiam aliis nominibus , tum constitutiones, tum quaestiones nominare licet. qui quidem diuiduntur ita: ut rerum quoque natura diuisa est. Sed ar principio a aestionum differe tias ordiamur: quoniam rnetoricae quaestiones circunstantiis inuolutae sunt. Omnes autem in scripti alicuius controuersia versantur: aut praeter scriptum ex re ipsa sumunt contentionis exordium.&istae quide quaestiones, quae in scripto sunt: quinque modis fieri po unt. Vno quidem:
cum hic scriptoris verba defendat, ille sententiam. atque hoc appellatur scriptum Sc voluntas. Alio vero modo: si inter se leges quadam contrarietate dissentiant, quas cum ex diuersa parte defendunt, faciunt controuersiam atque hic vocatur status legis cotrariae. Tertio cumscriptum, de quo colenditur: sententiam claudit ambigua .haec suo nomine ambiguitas nuncupatur. Vario vero cum ex eo, quod est scriptum, aliud non scriptum intelligitur: quod quia per ratiocinatione, de quanda syllogismi F.ii.
85쪽
consequentiam inuestigatur, ratiocinatio, vel syllogismus dicitur. Quinto vero, quod cum sermo est scriptus, cuius non facile vis, & natura clarescat, nisi diffinitione detecta sit: hic: vero dicatur finis vel inscriptio. quas omnes a se differentias, non est nostri Operis, verum rhetorici demonstrare . haec enim speculanda doctis, nὁ rudibus disceda proponimus: qua-uis de eorum differentia in Topicorum commentis per transitum disseruimus. Earum a
tem costitutionum, quae praeter scriptu in ipsarum rerum contentione sunt positae:ita dif- . ferentia segregantur, ut rerum quoque ipsara diuersa est natura. In omni enim Rhetorica
quaestione dubitatur: an sit, quid sit, quale sit,& praeter haec, an iure, an more possit eXercere iudicium. sed si factum, vel res quae inteditur, ab aduersario negetur:quaestio est utrum sit ea quae coiecturalis costitutio nominatur. quod
si factum esse costiterit, quid vero sit id quod
factum est ignoretur: quoniam vis eius diffinitione mostranda est, distinitiva dicitur constitutio. ac si & esse constiterit, & de re de diia finitione conueniat, sed quale sit inquiratur: tuc quia cui generi subiici debeat, ambigitur, generalis qualitas nuncupatur. In hac vero quaestione qualitatis & quantitatis: comparationis ratio versatur. sed quoniam de gene-
86쪽
re quaestio est: secundum generis formam in plura necesse est hanc costitutionem membra distribui. omnis agitur quaestio generalis, id est, cti de genere,& qualitate,& qualitate quaeritur facti: in duas distribuitur partes. Na alit in praeteritum, quia de qualitate propositi:aut in praesens,aut in futurum. si in praeteritu:iuridicialis censtitutio nuncupatur. si praesentis vel futuri teporis teneat quaestione negotialis dicitu r. Iuridicialis vero, cui' inquisitio praeteritum respicit: duabus partibus segregatur. aut enim in ipso facto vis defensionis inest,&absoluta qualitas nuncupitur: aut extrinsecus assumitur,& assumptiua dicitur costitutio. sed haec in quatuor partes derivatur. A ut enim coceditur crime, aut remouetur, aut refertur, aut
quod es vltimum, comparatur. Conceditur crime:cum nulla introducitur facti defensio, sed venia postulatur. Id fieri duo by modis potest: si depreceris, aut purges. Deprecaris: cum nihil excusationis attuleris . purgas: cum facti culpa his ascribatur, quib) obsisti, obuiarique non possit. neque tame personae sint. id enim
in aliam constitutionem cadet. Sunt vero imprudentia. casus, atque necessitas.Remouetur vero crimen:cu ab eo, qui incessitur,trans
fertur in alium .sed remotio criminis duobus modis fieri potest:si aut causa reseratur,aut fa-F.iii.
87쪽
B o E: D E D I F F E R E N.ctum.Causa refertur, cum aliena potestate alia quid factum esse cotenditur. Factu vero, cum alius aut potuisse, aut debuisse facere demonstratur. Atque haec in his maxime valet:si eius nominis in nos intendatur actio, quὀd non secerimus id quod oportuit fieri. Refertur crimen, cum iuste in alique facinus commissum esse cotenditur:quoniam is in quem commisesum sit, iniurius saepe fuerit, atque id quod i
tenditur, meruit pati. Comparatio est:cu pro pter meliorem utilioremve, factum quod aduersarius arguit comissum esse, defenditur.horum vero omniu 'nt propriae differentiae: a
que adeo minutissimae diuisiones quas rhetorum in his docendis explicandisque conscripti libri diligentius c5tinent, nos haec a Marco Tullio sumpsisse sufficiat. Ad aliud enim tota operis festinat intelio: de quibus omni Phocinodo inspiciendu est. Marcus enim Tullius
causarum partes, costitutiones esse demostrat eo loco quo cotra Hermagora nititur dicen S.
quod si generis causae no possunt recte partes
putari, multo minus recte partis causae partes putabuntur. Pars aute causae: c5stitutio omnis est, partes causae constitutiones esse designas.
qua de re multa quaestio est. quomodo enim partes esseputabutur cautae Si enim ita parteS, ut species:quomodo fieri potest, ut in una cau
88쪽
sa plures costitutiones sintξNa species sibi i
uice impermixtae sunt. At veniunt in causam plurimae constitutiones. no sunt igitur partes
Causaru:velut species status. Illud quoq; quod nulla species aliam sibi speciem oppesitam ad
substantiam iuuat. costitutio vero,costitutionem cofirmat ad fide.nec vero fieri potest, ut ita sint causaru:quasi totius partes.nultu enim compositum, ex una parte totum, atque integrum esse potest. Ac incisusa constitutio una idonea est,constituere causam. quid igitur est dicendum:patet via rationi.Neque enim causae eius pars dicitur esse c5stitutio, quae in c5trouersiam venit,& quam status constituit:cupraesertim qui additur ad causam status, una iaconstitutione firmata,non sit principalis, sed
accidentalis .atque in uno negotio tot veniant cotrouersiae: quot sunt costitutiones.sed quot controuersiae:tot causae. & licet eas unitin contineat negotium:causae tamen impermixtae si-hi variantur. ut qui iuuenem de lupanari exeuntem vidit, paulo post de codem loco vXorem suam vidit egressam, accusat iuuenem duherii. hic unum negotium,hoc quod Vertitui est.causae autem duae: Vna, coniecturalis:
si neget se fecisse. altera, diffinitiva: si in lupanari concubitum dicat no posse adulteriu putari. sei neque negati pars eiusde cotrouersiae F.iiij
89쪽
coniecturalis status,neque diffinienti diffinitio . totam enim continet causam. causam autevoco non generaliter, sed controuersiam constitutione aliqua formatam.sunt autem constatutiones partes causae generalis hoc modo. Si enim omnis causa coiecturalis esset, nec alius status inueniretur: no esset status coiecturalis causae pars, sed ipsa causa esset sine dubio coiectura.sed quonia partim coniectura, partinasine, partim qualitate, partim transsatione causae omnes tenentur: pars est costitutio causae, non eius quam tenedo informat, sed eius qua
diuidit generalis, cuius scilicet quasi membra aliquod abscindes suu facit unumque costitu
tio. Sunt igitur partes ut species, costitutiones causae generalis: non eius, quam unaquaeque tenes informauerit.quare gen' est Rhetoricae, facultas. Rhetoricae vero species tres: iudicia te,demostrativit, deliberativum. Materia aute.
ciuilis quaestio: quae dicitur causa. partes limius materiae, constitutiones. Rhetoricae partes: inuetio, dispositio, elocutio, memoria, pronus ciatio, instrumentu, oratio. instrumeti partes: cXordiu, narratio, partitio, cdfirmatio, repre- hesio, peror tio. Uus, est docere dc mouere.ν
Hor,est orator. officili, benedicere.Finis tu benedixisse, tu persuadere.est vero tota Rhetori- a in specieb . Species vero ita tota materiam:
90쪽
informant:vt tamen vicissim totam sibi .ven-
dicent. quod ex hoc intelligi potest : quoniam omnes materiae partes, singulae, species tenent. Nam in iudiciali quatuor constitutiones inuenies: & in deliberativo, demonstratinoque easde quatuor inuenire qucas. Vnde osteditur, si omnes partes causae generalis, quae ciuilis quaestio, singulae, species habent, o mnes vero partes,causa ipse est:causam, id est, ciuilem quaestionem a speciebus vicissim vendicari totam eodem modo, quo vox uno tempore ad plurimorum aures peruenit, cum suis integra partibus, id est, clementis . nam eodem tempore, tota causa ad diuersas species cum suis partibus transit. Sed cum species in materiam venerint: id est, in ciuilem quaestionem, de eam cum suis obtinuerint partibus: infertit secum etiam ipsam Rhetoricam facultatem. are etiam Rhetoricae partes in singulis costitutionibus inerunt. sed illata materia, Rhetorica infert secum instrumentum suum. infert igitur secum oratione: &haec etiam pro prias partes . eritque in constitutionibus tractandis exordium: & caetera. sed cum instrumentum venerit in ciuilem quaestionem: op ram quoque suam simul infert. Haec docebit igitur,ac persuadebit in omni constitutione.