Onuphrii Panuini. Veronensis Augustiniani Reipublicae. Romanae commentariorum libri. tres recogniti, & indicibus aucti. Accesserunt in hac editione Sex. Iulii. Frontini Commentarii. De aquaeductibus et. coloniis itemque alia veterum scriptorum, .. 1

51쪽

i Hos autem consules Augusti tempore fuisse, Fasti docent consulares. Quos autem pomeril terminos, sed quam urbis parte bulla primo, deinde Iulius Caesar, postea Augustus ampliauerint ,incertum: quantutamen coniectura consequi potui; Sullam eam urbis partem,quae est versus hortos Salustianos, portasque Collinam & viminalem, ampliasse crederem, quum hortos ipse Salustius intra urbem emerit, qui postea dicti sunt Salustiani, quorum locum si ad antiquum urbis pomerium ante Sullam aspiciatur, extra urbem Iosuisse constat. Iulius autem Caesar, si is modo pomerium protulerit, ambiguum enim est & Augustus ea murorum partem, quae est inter portas Collinam &Capenam produxerui.Liquet enim ante Augusti obi- . tum,eum murorum ambitum,qui est a Collina ad Capenam,adiectum esse idqueduabus rationibus collegi: primo quia Tiberius Caesar post Augusti obitum Romae ( ut auctores sunt Tacitus & Tranquillus castra constituit, quibus praetorianae cohortes vagae ante id tempus,& per hospitia in urbe dispersae, con- adtinerentur. Haec autem castra prope muros urbis Iocata fuisse,reserui Plinius libro III.Herodianus VII.& Iulius Capitolinus in Maximi,& Balbini imperatorum vitis. Compertum autem est paulo ante hos dies,eum locum quem hactenus superioris aetatis antiquarii ex loco Procopii male intellecto, Vivarium appellauerunt , castra praetoria esse,ut inferius disseram. quae si muris urbis coniuncta erant, eos ad eum locum ubi nunocastrum praetorium videtur, protractos fuisse necesse est,uel a Sulla,vel a Iulio,aut Augu- 3 sto Caesaribus; nam ante Sullae tempora moenia urbis aggerem Tarquinii non excedebant, a quo orien-

52쪽

tem versus longo interuallo distat castrum praetoriii. Deinde,quum Tranquillus in Augusti vita dicat ,iae sum urbis spacium in XIIII.regiones diuisisse ,multaque a Sex.Rufo,& P. Victore in iis libris, quos de regionibus urbis Romae scripserunt, enumeretur quae Augusti imperio intra urbis muros aedificata fueruli atque nunc paulo intra hunc murorum ambitum co- tineantur, necesse est urbem ipsam, ea parte ante ipsius Augusti excess mampliatim fuisse. Nihil autem i- accuratius praeterea quod in hac re afferam habeo. Si qui moliora habent, ea prodant,nos interim ad insti

tutum reuertamur i . .

De coro praetorio HQuum Augustus prouidentissimus princeps, sibi uni imperium populi Romani confirmare studeret, inter cetera multaque Lanto imperio stabiliendo saluberrime excogitauit,nouem quoque militum cohortes v

xy bis praesidio, &ad sui corporis custodiam legit: hae

praetorianae appellatae fuerunt. Post cuius obittunTi. Caesar, ut Tranquillus capite XXXVII. eius vitae scribit,Romae cai a conLIitivi praetoria,quibus ipsae cohortes praetorianae 'vagae ante id tempus ,m per hospitia die persae continerentur. Quod etiam libro III I .historiae Augustae Tacitus refert,quum de praetorii praefecto Seiano loquitur his verbis: Initium m catis apenes Aelium Seianum cohortibus praetoriis praefectum , cuius de potentiasupra memoraui. Is impraefecturae modicam antea, go iniendit, dispersasper siem cohortes, 'ma in cassi a conducendo, vi semul imperia acciperent,numeroque m robore, tradisu inierse sucia ios ,in ceteros metus crederetur. Praes

53쪽

, Mesai cse iure milite deduinum. Si quid si bitum ingruat, maiore auxilio paritersubueniri,m seuerius acturos uel 'rara iam Fatuatur procul Irbis illecebris. Viperfectastini castra, inrepere paulatim militares animos,adeundo, a pellandos mul centuriones, ac tribunos ipse deligere, autem castra prope urbis muros locata fuisse docet Plinius libro III.cap.V.Herodianus libro VII. & Iulius C pitolinus in Maximi & Balbini imperatorum vitis. Compertum est vero proximis diebus eum locum, Quem huc usque Vivarium appellarunt forma qua- iodratra, inter portas Viminalem & Tiburtinam situm, urbisque muris coniunctum, castrum praetori u fui se.In vineis enim aliquot in eius medio sitis plures inuenti sunt plumbei tubuli,& fistulae, quibus aqua Marcia,ex proximo castello in eum derivabatur,cum

iis inscriptionibus L. IVN. CLARO ET. AVR.SE VERO.COS CASTRUM PRAETORIVM.P.LXX

Item in alio

CLARO.ET.SEVERO. COS QUADRAT. SER. FEC. CASTRUM. PRAETOR. P. CCItem in alio i

. Et in alio

Q. AQUILLIO. SABINO. II SEX. AVR. AN VI LINO CU

riet C

54쪽

Item in alia

CASTR. PRAETI . SILVINII ELPIDIANI

Porro autem de his aquae Marciac sistulis quae caro stri praetorii usui erant,mentionem facit Herodianus libro VII. Vbi de seditione inter milites praetorianos,& populum Romanum orta sub Maximi&Balbini imperio loquitur,lis verbis:PoJremo quando c proerrem oppugnatio parum procedebat, 'rasum ducibus interueriere omnes rilsos, qui in ca stra peruenirent, At milites aquarum penuriasitique conficerent. Igitur abscindendo obstruendoque cunnios e caseis aquarum riuos auertebant. Sed intera ecto periculo milites, ac rebus desperatis erumpunt Imuer ipatentibus portis, congresiique multitudinem fugientem in

'' ' dem que persequiitur. & Iulius Capitolinus in Maximo &Balbino Augustis:Inter haec Romae iter meditiones inter populum re milites exortaesunt, Odi quum mille edicta Balbinus proponeret,nec audiretur, deterani se in ca- ra praetoria contulerunt cum ipsis praetorianis, quos ccepit populus obsidere :nec Inquam ad amicitiam essent reda S,

nihil uias aquarias populus incidisset.Porro aute ea parte castra praetoria quoque fuisse confirmari potcst Tra-quilli auctoritate in Neronis vita Abi de eius destitutione , & morte verba facit: Sed reuocato inquit rursus Jo impetu aliqiud secretioris latebrae ad colligendum animum desiderauit, cidi offerente Phaonte liberto fluo si hirbanum

suum inter Salariam CD Nomentanam quam, inter quartum

c ius

55쪽

miliarium, xt erat nudo pede, atque iunicatus , enulam oι--s ii coloris superinduit, adopertoque capite dim ante faciem obiensos udamo equum insedit, quattuor olis comitantibus, inter quos Cri Sporus erat. Statimque tremore terrae , fulgure aduerso pauefactus, audiit ex proximis castris clamore

militu ibi aduersi, m Galbae prospera ominantium. Nolonge ergo a porta Viminali erant castra praetoria, qua Nero per Numentanam viam egressus clamorem militum audire potuit. De iis autem castris saepissime Herodianus in Commodi,Pertinacis,Iuliani, Seueri, Caracalli,& aliorum imperatorum gestis mentionem

facit, sed unum eius locum non omittam, quo aediculae quae in medio castroru erat meminit. ait enim: Anton nus inruptofratris Getae cubiculo, nihil eum tale ex pectantem supra matris peictus multo undantemsanguine faeuus obtruncat. Quo fasto exilit Fatim ,ac per totam curres clamitat, magnum se periculum efugisse, rixque euasei se incolumem. Simul imperat militibus regiae cussodibus , raperetis se,atque in castra deducerent, bi tutIus asservares urseriturum dictitans , diutius in aedibus moram trahat. Illi pro * deris ea dicta accipientes Umul ignari quae intus gesta,

currentem eum currentes C Ipsi comitantur. Fit ingens pore

puli tumutas, raptim agetes sub vesperam principe per mediam bilem. Vt cora attigit ,aediculamque eam intra quamna ac simulachra exercitus adorantur, procides hunigratias agebat , otis quase pro salute susceptis, di c. Huius vero aediculae aliquot figulinae iis doni in vincis inuentae sunt,cum hac inscriptione Ex . AEDICULA . AUGUSTORUM. OPVS . DOLEX.FIG. C PANISEI HERMETIANI. ET. URBICI

56쪽

Castrum autem praetorium exauctoratis praetoria- . nis, euertit Constantinus Magnus imperator, quando Maxentio tyranno, quem contra se imperatorem praetoriani appellauerant, victo & mortuo urbe Romam cepit,vi refert libro historiarum secundo Zosimus. Qui eam castrorum muri partem, quae intra urbem erat, castrumque ipsum ab urbe diuidebat, subiastulit: militum quoque stationes& cellulas vastavit. Quo facto,urbis ambitum ampliore fecit,castri prae-I O torij muri tribus reliquis partibus relictis : forma cnim quadrangula castra erant,& idcirco nostra quoque aetate urbis moenia eo loco in formam quadrangulam adhuc extra porriguntur, qui nunc dumis, sepibus,& vinetis plenus est; atque a rusticis & eius loci incolis adhuc Castrum custodiae appellatur. Vivariuautem circa eum locum fuisse Procopius Caesariet

sis libro primo de bello Gothico iis verbis demonstrat: Vitiges acie i ructa circa portam Praenestmam, ad eam muri partem mox ducit,quam Romani V marium dicunio Inde m expugnari moenia perquam facile poterant. Et paulo post: sessas iniere a Parami seque, Vittge ipse e regione Vimare Ialidissime his misissente , eo em adse fel farium

orant. Ille dero, di qui ei mura minus confideret, his opem Iaturus mox aduolat: h quum milites In Vivario (id loco

nomen offendisset, ex inuadentium ingenti multitudine ho- Dum insultu nimio trepidates alim iis ipse animo facere,

atque di hostespari; facerent commonere. Erat nimirum ea ex parte planior locus, atque adeo ad inuadentium in setius peroportunus. . et hoc accedebat , quod ea e regione , murrasgotia dissoluebatur, di et lateres ipse haud st multum in

compage ius merent. Huic muro a terum m breue fortu- secus deteres suondam Romani modico intentaco adiecera in

57쪽

sed non adiutelam, di qui ne propugnaculi fuisset ea trusius sed ad delicos factus haud salis decentes; m It leones

eo in loco coercitos,m bestias alias asservarent, Inde m V uarium is locus est dictus. Quae verba non recte intellecti, occasionem dederunt antiquariis iis,qui ante nos fuerunt,ut castrum ipsum Vitiarium esse affirmarint , quod turribus & propugnaculis contra Procopii di cta , adhuc munitum cernitur. Vivarium vero haud procul a castro praetorio extra castri muros crat, ubi nunc parietinae quaedam fenestratae altissimae vide- i otur,ea ratione aeuificatae, qua Procopius scribit suis se Vivarii muros; quae ipsis olim castrorum nunc u his moenibus adhuc propinquae sunt. Haec aute satis sint de castro praetorio dicta,nunc ad Ti. Clauditi Augustum reuertamur , qui primus post Augustum pomeris terminos protulit De iis quipos' Augussumpomerium

Irbis adauxerunt

Claudius enim admisso intra pomerium Aventino monte, urbis ambitum auxit, quo tempore portam Trigeminam, eo ubi nunc est translatam fuisse existimo,quum prius non longe ab aede S. Mariae Scholae Graecae fuisset Ceterum Claudium imperatorem urbis circuitum propagasse, testantur antiqua tam lapidum,quam librorum monumenta. In lapide Tiburti no antiquo effosso prope cloacam S. Luciae, est eius

modi inscriptio.

58쪽

TI. CLAVDIVS

. Item in tabula aenea basilicae Latcranensis , in qua imp. Caesaris Vespasiani Augusti priuilegia ei a senatu conlata continentur UTIQUE EI. FINES. POMERII. PROFERRE PROMOUERE. CVM. EX REPusLICA CENSEBIT ESSE LICEAT.ITA. VTI. LICvIT . TI.CLAvDIO. CAESARI. AVG. GERMANICO Cornelius vero Tacitus libro XII. Pomerium D scinquit)auxit Claudius Caesar more prisco, quo iis qui protulere imperium,etiam terminos γobis propagare datur.Et quos tam Claudius terminos posuerit, facile cognitu , CD pii

blicis actis perscriptu Gemius quoque lib.XI .ca.XIIII.

ait:Sed de cauentino monte praetermittendum non putaui , quod non pridem ego in Elidis grammatici deteris commentario ossendi; in quo scriptum erat: uentinum antea, Ficut diximus,extra pomerium exclusim, post auctore diuo Claudio receptum,Hintrapomerii ines ob eruatum. Quos vero terminos Claudius posuerit,nusqua inueni. Quum igitur tot pomerii prolationibus urbs adeo aucta sit, verum demum erit, quod libro III.cap.V. refert Plinius i Maenia (inquit rbis colligere ambitu, imperatori-

59쪽

bus,censeribusque Vespasianis,anno coditae DCCCXXIIX. passuum XIII. CC. (quae mensura stadiis plus minus X. hac nostri temporis maior est.) Coplexa montes VII. ipsa diuiditur in regiones XVII. Compita earum CCLXV. eiusde patii mensura currente a miliario in capite Remani fori statuto ad singulas porto , quae hodie numero sunt XXXIIII salia, XXIIum ita ' i XII. portaesemel numerentur , praetereanturque ex deteribus VII. quae esse desierunefficii passuum per directum XXX oo DCCLXV. ad extrema dero tectorum cum castris praetoriis ab eodem miliario Ioper 'raras omnium diarum mensura colligit paulo amplius 1XXm passuum. 2DF quis altitudinem tectorum addat, dignam profecto aestimationem concipetat ,fateaturque nullius dis magnitudinem in toto orbe potuisse ei comparari. Pomerii autem terminos non nisi augurum consilio

poni, mutari, ac restitui potuisse satis constat,innuitque haec inscriptio.

COLLEGI UM

LAVGURVM.AUCTORE IMP . CAESARE. DIVITRAIANI. PARTHICI FDIVI. NERVAE. NEPOTETRAIANO. HADRIANOAVG.PONT. MAX. TRIBPOT. v COS.Ii .PROCOS TERMINOS . POMERII RESTITUENDOS CURAVIT

Post Claudium, imperatorem Neronem Ponto PO-lemoniaco, & alpibus Cottiis imperio populi Ro-

60쪽

mani adlectis: & post eum Traianum Augustum D cia in prouinciae formam redacta , pomerium urbis protulisse, auctor est in Aureliani imp. vita Fl. Vopiscus. Pomerio autem( inquit hemimi principum licet ac , dere,nisi ei qui agri barbarici aliqua parte Romana remp. locupletauerat. Addidit autem Augussus, addidit Traianus, addidit in Nerosub quo Potui Polemoniacus' abes Cottiae Romano nomini tributae. Quos autem fines Nero& Traianus posuerint,incertum. Post Traianum auia

io tem nullum Romanorum principum,3sque ad Aurelianum pomerium protulisse legi, qui, ut FL Vopis.cus,Eutropius,&Zosimus libro primo auctores sunt, ex S.C.muros urbis Romae ampliauit. Iis actis (inquit Vopiscus itum ideret posse feri , di aliquid tale iterum, quale sub Gallieno euenerat , proueniret, adhibito coninis

senatus muros drbis dilatauit, nec tamen pomerio addidit eo leporesedpostea Eutropius vero ait: Aurelianus muris alidioribus m laxioribus Idem sepsit. Eos vero Zosimus ab Aureliano quidem imp. inchoatos, verum ab eius successore Tacito Augusto perfectos fuisse scribit. Aurelianum autem urbis moenia a porta Collina per collem hortulorum usque ad Tiberim,ut nunc viis suntur, campumque Martium deduxisse existimo,-tere paulatim labante disciplina, quae eum extra v bem esse volebat:praesertim quum hoc neminem nec

superiorum principum fecisse legatur ; satisque constet diu ante Belisarij &Theoderici regis Gothorum

tempora, eam murorum partem conditam fuisse. Niquod Vopiscus dicere videtur , Aurelianum muros'

i' urbis sic ampliasse, ut quinquaginta prope millia passuum eorum ambitus teneret , ingenue fateor me ignorare. Existimarem autem , vel in numeri not