Onuphrii Panuini. Veronensis Augustiniani Reipublicae. Romanae commentariorum libri. tres recogniti, & indicibus aucti. Accesserunt in hac editione Sex. Iulii. Frontini Commentarii. De aquaeductibus et. coloniis itemque alia veterum scriptorum, .. 1

71쪽

manam (inclusi portam Iustus appellit bi eae vi lio de-Fuit aqua; qui locus ab antiquis appellari soluus es tuae Cinciae ,quod in eo fui epulchrum eius familiae. Se orta Romana instituta est a Romulo in infimo clivo Victoriae, qui locus gradibus in quadraturam formatus est ; appellata

autem Remana a Sabinis praecipue,quod ea proximus aditus erat Romam. Hanc autem ex hoc loco ea urbis parte

fuisse oporteret, qua nunc Titi arcus est, quo in Smbinos iter erat. Tamen Dionysii &Varronis verba a 'io curate consideranda sunt, quibus etiam magis crede- dum est; qui hane portam, (si modo ea est,quam Sex.Popeius Romanam vocat) gradus in naualia habuisse scribunt; quae Tiberim versus, & non amphitheatruerant. Atque eam alio loco , propc Velabrum fuisse affirmat Varro iis verbis: Hoc sicri cium' in Velabro,sya In nouam iam exitur 't aiunt quidam , ad sepulchri. cccae: qui locus extra Arbem antiquam fuit , non longe a porta Romanula , de qua in priore libro dixi Hoc aute peritis antiquariis discutiendum relinquo,satis mihi sit, o controuersias scriptorum annoidisse. Tertia porro Palatii porta forum vorsus Ianualis appellata fuit. De qua sic Varro : Tertia est Ianualis dicta ab Iano i em ideo ibi pestum Iani ignum, O ius institutum a Numa Pompiulio , discribit in annalibus L. Piso , i siti dare sese erim, hi si

quum bellum sit. Nu quam enim traditum est nemoritae' ab se apertam tem post T. Manlio cos. bello Carthaginien it Afeecto, em eodem anno apertain. Haec Varro. iam quiadem caerimoniam prius in urbis porta obscruatam fuisse arbitror, post ampliato pomerio, porraque lo-3o co mota, id institutuni fuit,ut in portis icmpli Iani, quod vicinum his c portae orat, obseruarctur. Hoc aute manifeste ex nummis aereis Neroni GDione, di

72쪽

Procopio colligitur. Haec autem porta in soro Romano erat, appellaturquq a Liuio libro primo, porta vetus Palatii, iis verbis : Vi missus cecidit, confessim mana inclinatur acies cerant autem in foro fusaque bivii eterem portam Palatii. C c. nomine etiarn ii

Fastis ab Ouidio appellatur. De hac loqui puto Maricrobium in libris Saturnalium, quum ait: Quum bello

Gabinorum,quod irginum raptarumsratia commissiaen est. Romani portam quae sub radicibus costis Viminalis erat,claudere festinarent , uia in ipsam ho 'es inruebant ,postquam clausa, moxsponte patefacta e umque iterum, ac tertio idem contigisset, armati plurum prio limine, quia claudere ne-su bant , custodessteterunt; quumque ex altera parte acerrimo proelio certaretur, subito fama pertulit usos a Tatio nos mi , quam ob causam Vmam eiu tuebantur, territi profugerunt. Q 'mque Sabini per portam patentem irrupturi es feni retur ex Iani aede per hanc portam magnam num torreatum ndis scatentibus ervisie,multas ue perduellium cateruas, aut exivias seruenis aqua,aut deuorata, rapida Ioragine deperisse. Ea replacitum d belli tempore, 'eluti ad rilis auxilium rose Eo deo, fores reserarentur. Piso etiam

in annalibus memoriae prodidit anualem dictam ab Iano, & ideo ibi positum Iani signum, & ius institutua Numa Pompilio, ut esset semper clausa, nisi quum bellum foret.&c. Quod autem sub Viminalii collis radicibus fuisse scribit, non intelligo: magis Varro ni assentior, qui eam Palatii portam, prodit onVi

Has autem treis portas fuisse ex Varrone ipso liquet, quae primis muris urbis Romuli fuerunt, ab eode in. 3 ostitutae. Qui numerus in urbe adhuc parua publico usui satisfacere posse videbatur. Portas Pandanam ,

73쪽

ROMA sy

Mugio nam,& Carmentalem a primo Romuli muroru ambitu, ex Varronis sententia exclusi. Sabinis autem cum eorum rege T. Tatio in ciuitatem a Romulo adscitis, quum aucto pomerio, Capitolium urbi inclusum fuisset, quartam demum sub Romulo portam urbi additam fuisse constat quae Carmentalis nuncupata suit: atque hac ratione tolli poterit contradictio inter eos auctores, qui a Plinio citantur de urbis Romuli portis, quu alij de primo,alii de posteriore Ro-i' muli pomerio loquantur. Carmentalis autem portae ab Euandri matre Carmenta nominata,sub Capitolio sita fuit,inter saxum Tarpeium,& Tiberim,versus circum Flaminium. Quyd his verbis declarat Liuius lib. XXVII. . , aede Apollinis boues seminae duae albae , porta Carmentali in Irbem Ad Fae. post eas duo signa cupressea Iunonis reginae portabantur. c orta Iugario Micorniserum enere. c c. Iugarius autem vicus ea Capitolii parte erat. De ea Virgilius Et carmentalem Romano nomine portam. Plutarc. in Eo vita Camilli. Ad Carmentalem (inquit portam Pontius contendit i quid ageretur persilentiumspecularetur, nam burc maxime dire Eo Capitolium incumbit. Et So linuM.Pars in ma Capitolini montis habitaculum Carmentae fuit , ubi in Carmentale fanum nunc xj, a quo Carmentalis portae

nomen est Eadem rathoni sex. Pompeius, qui templuruliud Iani fuisse extra portam Carmentalem prodit. Haec postea svi inquit ide Sex. Pomp.3 Scelerata porta dicta est, quod peream sex&trecenti Fabii, cum clientium millibus quinque egressi, ad itersus Etruc,o cos ad amnem Cremeram omnes sunt interse sti. Vnde Ovidius in Fastis Carmentis portae dextro est' a proxima Iano

74쪽

ue per hane noli, a serus es, omen habet Illa fama refert, Favios exisse trecentos Porta bacat culpa sed tamen omen habet mcHaec ab aliis Tarpeia,&Veientina solet appellari. At- que hactenus de portis urbis, quam Romulus decedens reliquit De reliquis Vrbis Romae pontii Temporis ratio exigere videbatur, ut expleto deportis urbis Romuli sermone , de reliquis deinceps m verba facerem: quae singillatim post eum diuersis teporibus, singuloque pomerii auctu adiectae sunt,perinde ac feci de iis qui pomerium protulerunt, usque ad nouissima tempora. Quod quum ob rei difficultatem, atque ignorationem, me omnino iacere posse diffiderem , commodissimum mihi, lectoribusque fore existim aut, si de portis quae nunc in urbis moenibus sunt, primo distererem, &postea ad antiquiores deuenirem. Quum quod ante millesimum annum iisdem in locis fuerint, tum etiam quod iis quae mo-λ'do supersunt portis cognitis, facilius in veterum, vetustissimarumque urbis portarum notitiam deuenire poterimus. Quae si iisdem in locis,quibus antiquissimae primo, mox recentiores Portae fuerunt, non sint iiisdem tamen viis incumbunt, atque non multia

b antiquo si in distant, rectaque eo deduciaut, quo Nantiquae portae. Procopius itaque Caesariensis libro primo de bello Gothico, que ante mille annos scripsit, XIIII. portas suo tempore urbem Romam habuisse iis verbis do cet: Habet asem Orcieme sires di L mremi soportat. XIIII. porti lassue alias quasdam de Or Gothi subm minime possistit cis ut epso exercitu longiorem modi

75쪽

niam ambitum circumplem senispositis c. rasportarum in-aercapedines infessabant. Quae omnes praeter unam tantum Aureliam , quae urbi Leonianae incluseest , adhuc iisdem fere nominibus supersunt. De quibus verba facturus, aliorum scriptorum exemplo , a porta flumentana Tiberi vicina, atque ea parte in ordine prima,initium sumam

Deporta Flumentana,alias Flaminiaio Prima post Tiberim in ordine portarum urbis est

porta antiquitus Flumentana, postea Flaminia, nunc Populi dicta. Cuius sic meminit Sex. Pompeius et Flumentana(inopait porta, Romae appellata, quod Tiberis pariem easuxisse asimai,Haec antiquitus no eo locoerat, quo nostra aetate est porta Populi, alioqui Martius campus intra pomerium fuisset clusus , quod dicere absurdum est. Erat igitur ad Tiberis ripam, circa loca ubi nunc sunt aedes Farnesiorum, vel haud longe a campo Florae, ad Tiberis ripam, e regione muroru, quos Ancus rex in Ianiculo ercxerat. Vnde Liuius rio Tiberis sinquit infestiore e uampnus impetu illaius Id

duos pontes , aediscia multa, maxime circa portam Flu e-tanam euertii. Extra quam portam lucum Petilinum fuisse testatur idem, iis verbis: Ita praedicta die in Peti- L num lucum, extra portam Flumentanam, unde conspe misin Capitolium no esset, concilium populi i dictum.Hanc autem eo loco ubi nunc est, transtulisse credo Aurelianum , quando ea parte Vrbis moenia propagauit,quae postea a via Flaminia nomen obtinuit. De ea Proco-i ' plus sic scribit: Inier portam namque Flaminiam C prae nemnum cis Tiberim, caFra 'ma Iocauerant. Et alibi: Belisarius praenestinam portam fessae tradiderat custod -

76쪽

siet URBS

dam, Flaminiae Constantianum praefecerat , quam tamen prius impos iis foribus, m ingentium lapidum mole in ediscata , ita obfruxerat , di rix molimine veriri per quempiampos sit, deratus maxime ne m tam propinquis hostium caserat , ecl in diae ferent, ceteras porta, peditum ducibus custodiendas permi i. Et non longe post: Nec pomtam qui e Flaminia Gothi tentarum, is loco praecipit iam, atque adeo It adiri non facile que Maec porta nunc viae Flaminiae, a qua ut dixi nomen obtinuit,

De Irus Romanis extra dilem

Maximam priscis temporibus senatus diligentiam in faciendis, sarciendisque viis tam intra, quam extra urbem fuisse constat. Nulla enim gens unquam fuit, quae publicae ciuium commoditatis, urbisque ornamenti studiosior extiterit, quam Romana. Hinc tot viae, templa,acdes,delubra,circi, theatra,amphitheatra,fora,basilicac,aquae ,pontes:thermae , lacus, balinea,pistrina,& alia sine numero publica aedificia. Optimis enim reipublicae temporibus, quibus maximus 'paupertati, parsimoniaeque honos extitit veteres illi Romani, non priuatae rei augendae,sed publico decori, civiumque commodis mirum in modum studuere. Quare inter cetera praeclari exempli gesta,reique publicae utilissima ab eis excogitata, fuit viarum tota Italia stratarum magnificentia; quarum potissi- mum rationem semper habuere. Vnde merito Dionysius tria inRomanis fabricis admirabatur;aquae ductus, vias, & cloacas. Quibus vel faciendis, vel farcie- dis nobilissimos primariosque ciues praeposuere. 3'Porro autem viarum curandarum munus primo cen-

foribus a senatu commissum fui . Deinde quum censores aliis rebus pro officio occupati,huic muneri si imposta est

77쪽

licite vacare nequirent; ex S.C. magistratus alius speciatim ob ea caussam creatus essIj quattuor viri viarum curandarum vocabantur. Postremo crescete viarum pumero, quum hi non sufficerent, singulis, vel duabus, aut tribus, pluribusque vi s restituendis sarciendisque,prout teporis necessitas exigebat, singuli ciues praepositi fuerunt,qui curatores earum viarum appellabantur. Quorum magistratus, quum prius in certus esset, nec nili ad tempus crearentur,tandem eut o ordinarium secit Caesar Augustus. Quae omnia an liquis monumentis ita fuisse disseram. vias igitur. Sp.

Postumio Albino Paullulo , & ducio Scaeuula

cos .anno urbis DXXC. Q pulvium Flaccum , & A. Postumium Albinus censores sternendas , silice in urbe , glarea extra urbem substruendas, marginans dasque primos omnium locauisse auctor est T.Liuius libro XLI.Postea autem,tam extra quam intra urbem, silice stratas fuisse,earu quae adhuc tota Italia supe

sunt vestigia indicat. De quibus Procopius libro priri O mo belli Gothici,lo qnens,de via Appia, ita disserit a

Appius uidem ex alia in loginqua tunc regione Cht reor excisos lapides,m bos quidem iliceos, suapte natura duri simos,in hanc diam debendos curauit. Quos complanatos, m leseipostea redditos, 'sadraiosque circuncidendosactos inuicem collocauit,metalli nihil ei rei alterius interserendo. Sunt autem ita con nexi, Edi inter e tam balliae condensati, It speciem prae se ferant 'sentibus, non compestio esse , sed natura sic editos a cri quamuis diuturno Di tempore alterantur,p agri siue frequentibus , en quibus iiii 3 ' animantibus conimenter perus hint, suo tamen ex ne ne parumper quidem cedunt , dei comminuit franguntur , ne ui qui sum amittunt nitoris, et cet. Ad cuius

postea formam,iisdem lapidibus siliceis ceterae quo-

78쪽

que viae stratae fuerunt. Quidam porro reserunt duos se montes in Campania vidisse: ux quibus saxa illa coloris duritieisue ferreae excindi cuciat solita, alterum prope Suessam, alterum ad marc inter Puteolos & Neapolim: qui silices lati sunt qda ue vcrsus

ternos, quaternos,& aliquando quinos peaes. Veteres autem via C. Gracchum certis regionibus direxist e,& passim lapide strauisse,partimque muniuisse , aggeribus iniqua ad quando,& quantum vallesto ritesque abrupebant,pontibus aequali altitudine con to iungendo,tradit Plutarchus. Qui Gracchiis dimenso quoquc viarii spacto,singulis interuallis columnas Ia pideas signit milliarioru praeseseretcs,costituit. Hinc origo manavit pro tertio, vel quarto intiliario , tertio vel quarto ab urbe lapide dicendi.Pomponius Tit. II de origine iuris post creationem duorum praetor ivrbani videlicet & peregrini: Constinuisunt inquit eodem tepore em quattuor duri,qui cura tarum agerent. Quo-rii in antiquis inscriptionibus frequens mentio est ita

A F R O.TITIO MARCELLOCvRINO. LUCANO COS. PRO COS. PROVINCIAE AFRICAE . LEGATO. EIUSDEM. PROVINCIAE. T. v I FRATRIS. SVI. SEPTEM VIRO. EPULONUM PRAETORI. LEGATO. PROVINCIAE AFRIMP.CAESAR AUG. PRAEF. AVXILIORVM. OMNI vMADVERSus. GERMANOS. DONATO. AB IMP. v EsPA5IANO. AUG.ET.TCAES. AVG I CORONI sMURALI.V ALLARI. vREIS. HASTIS PURIS. HI. EX ILLIS II ADIECTO. INTER PATRlc.PRAETORI so TR PL QvA EST. PRO PRAET. PROVINCIAE. AFRICMIL. LEG. v . CLAvD. IIII. VIR.VIAM CYRANDARUM

79쪽

PRAED. CER. Q PROVINC

D. D. PItem

IMP . CAESARI DIVITRAIANI. PARTHICI FIL. DIVI. NERVAE.NEPTRAIANO HADRIANOAVG.PONTIF. MAX.TRIB. POTEST . COS. II. P. PITTI VIR. VIAR. AMVDIVS QI PALAT GRAIUS. VIENNAL. AURELIUS. L.F.OVFTYRANNUS.INTERAMNNAHAR TI. IVLIVS. TI.F.STEL

80쪽

C. RUSTIVS C. F. FLAVOS ITER L. OCTAvIVS. L. F. VITULUS

IIII. VIR. D. S. S

VIAM INTEGENDAM CURAVERE

; o De curatoribus vero viaria, Cicero epistola prima ad

Atticum,meminit:Thermus (inquit curatores Ibiae Flamma duae quum erit absoluta nefacile eum Caesaraconsulem addideram. Et Plinius iunior,libro V.epistola ad Pontium: decesseram in mumcyum, quum mihi nuntiatuest Cornutum Tertuleum accepisse Aemiliae Miae curam. primere non possum,quanto imgaudio assectus,m ipsius e

meo nomine. Quod tamen intinue rarine i , A

meo nomine. Quod tamen munus prius no perpetuum flusile crediderim,sed temporaneum: quod Traquil lug

excogitauit, curam operum publicorum 'Iarum, aquara, aluei Tiberis, ac cloacarum,frumenti populo diuidendi, raefecturam Irbis, triumuiratum legendi senatus , m alterum recognoscendi turmas e lutum,quotiescunque opus esset. Ex

tantque eiusmodi inscriptiones

IDEM. QVE. PROBAVIT EPIDVS. M .F M. LOLLIUS M. F. COS SQ EX. s. C. PROBAVERUNT