De Justitia, seu Divinarum institutionum adversus gentes L. Caelii Lactantii Firmiani Liber 5. Recensuit, variantibus lectionibus, annotationibus, castigationibus, ac dissertationibus illustravit F. Eduardus a S. Xaverio C.E

31쪽

ire De Iussitis Dis na Seg I 2. II. q. sari , quod est animae pabulum , incredibili quadam jucunditate perfusum . Verum non est desperandum.

in i a M

Fortasse non canimus surdis Nec tam is malo statu res est , ut desint sanae mentes, quibus & veritas placeat, & monstratum Φ sibi rectum iter & videat, & sequantur .

a Fortasse NON CANIMus sURDIs, nee tam Oe. Ηemistichium Virgilianum Eclog. x. 8 , cui in quibusdam M R., & editis statim additur: Nec enim plus iniquis spiritibus quam sancto litet; nee . Al. aut istam oee. Al. tam in . Legimus cum Aldo, & nostro Bon. Nisi quod Aldus habet non tam . b Et monstratum . Isaeus constratum e ubi Bunem notat: non indocto sphalmate .

Circumliniatur modo poculum o coelestis melle sapientia: - , ut possint ab inaprudena circumliniatur modo poculum ροι. Bon. ultimam vocem habet semi-deletam . Al. Ciruumlinatur. b Coelestis melle sapientiae oee. Bon. Coelestes. Al. Caelesti. Al. sapientiae melle. Lucretius inter Latinos L. I. a 'st. 93 3. Themistius inter Grareos Orat. ad comed. ante Lactantium hac sententia elegantissime usi sunt; pqst ipstim autem S. Petrus Chri sologus Ser. XXV.

32쪽

Lib. V. Cap. I. Seg. IN. II. dentibus amara remedia sine offensione fi potari , dum illiciens prima dulcedo acerbitatem - saporis asperi , sub praetextu suavita tis occultat ε .XXV. idem praestitit, nec non Bernardus, & Torquatus Τassus Italicis Carminibus ; sed observa quam longissime inter se parter distet a filio, te quantum hic illi praeemineat. Bernardus , come talora un Medico, ebe Quole

Gabbar PInfermo per dargii salute, celaν l'amaret fotto ii dolce Dole, Acciocb' egii di ber non to risiute rosi sotto figmenti di parole, Di Chimere da noi non conosciste , Danno i Poeti molli documenti Al violgo ignaro , ed ali' inferme menti. Torquatus autem sic icosi ali' egro functui porgiamo aspersi Di suavie liquor I' orto det vaso ;Succhi amari i gannato intanto ei bem, E deir in anno suo vita riceve . e Sine ossensione potari. Bonon. amputari . o Acerbitatem , Bon. acervitatem . Vide supra Seg. 7. notae Sub praetextu Davitatis occultat. Bon. pratexto suavitatis occulta , sine aliquo verbo - ..

Nam haec in primis caussa est , cur apud sapientes , & doctos - , & principes hujus

a Et doctos is Al. doctorea .

33쪽

14 De Iustiua DIssna Seg. I S.I6. II. Oculi, scriptura sancta fide careat , quod prophetae communi , ac simplici sermone , ad populum . sunt locuti.

b Ad populum. Al. ut ad populum .

. Contemnuntur itaque ab iis , qui nihil audire , vel legere , nisi excultum , ac disertum volunt , nec quicquam haerere animis β eorum potest , nisi quod aures blandiori sono mulcet ς . Illa vero , quae sordida videntur , anilia , inepta , vulgaria existimantur .a Excultum . Al. expolitum . Idem valet . &utrumque latinum est.b Haerere animis . Al. inhaerere. c Mulcet. Al. permulcet. Al. mulcent. Al. permulcet . Bon. Blandiere .

Adeo nihil verum putant, nisi quod auditu suave est : nihil credibile , nisi quod

potest incutere voluptatem - : nemo rem veritate ponderat , sed ornatu .

humre voluptatem, Al. inducere. est

34쪽

Lib. P. Cap. I. Seg. II. I9 II est cum vi, & impetu quodam injicere; quod pertranslationem eleganter dicitur de voluptate, quam Verborum , ac rerum lenocinio insinuant lectorum animis libri plerique, qui ad incautos decipiendos diabolico sunt artificio elucubrati ; mole parvi, eruditione varia referti, doctrinis ex antiquatis , nova methodo concinnati , titulisque speciosis inscripti .

in is V

Non credunt ergo divinis quia suco carent : sed ne illis quidem , qui ea interpretantur , quia sunt & ipsi aut omnino rudes , aut certe parum docti . Nam ut plane sint eloquentes φ , perraro contingit , cujus rei caussa in aperto est . a Vam ut plane sint eloquentes oec. Al. plane sint.

Lactantianis temporibus nondum Divinarum Scri-Pturarum interpretes copia , & verborum delectu uti consueverant; sed unice veritati ,& simplicitati studebant i contra vero Ethnicorum Scriptores elegantiam omni conatu affectabant, ut hi solent, qui malas caussas agere se norunt. ι

Eloquentia enim saeculo servit, populose jactare is , R in rebus malis placere gesti tr

35쪽

is De I, ΤΨlsa Divina Ieg. I9. 22.stit . t siquidem veritatem saepius expugna re conatur , ut vim suam monstret, opes expetit, honores concupiscit, summum deis nique gradum dignitatis exposcit.b In rebus malis placere gestit: siquidem veritatemst tui expugnare co*atur Oc. Idem prorsus studium plerisque extra Italiam centum circiter abhinc annis in deliciis fuit; & iam semina quaedam illius Ausoniae terminos peaeocupare coeperunt, pessimam productura farraginem , nisi male suborta germina statim

averrucentur.

Ergo haec quasi humilia despicit, arcana tamquam contraria sibi fugit ' , quippe quae pubblico gaudeat , & multitudinem , celebritatemque desideret. EP

a . areana tamquam eontraria sibi fugis muti laudinem oe. Gallaeus , more suo , heic ait r me itidem faetant PapisLe. Quibus immemor contrarium crimen alibi impigit, ut clanculariis , atque esandestinis haereticoruin moribus hinc speciosum velamen praetendat, inde candorem fucatum inducat. Arcani disciplina , quae in veteri Ecclesia obtinebat; atque explanata , & palam postmodum proposita divina , a nobis frequentata Mysteria suas habent rationes, quas, qui nesciunt, vel nolunt, vel fingunt se non percipere ἔ ne pravarum consuetudinum in falsis sectis Obis viarum vitia. his contrapositis, damnare cogantur .

36쪽

Eo fit , ut ' sapientia , & veritas idoneis praeconibus indigeat. Et si qui forte literatorum se ad eam contuler Wnt , defensioni eius non suffecerunt . .

a G sit oee. Hi ne vellem omnes Scriptores discerent , quare , & quanti eloquentia facienda est , non ad sarculi genium illam accomodando , ut eidem turpi ssime serviat a sed ut invicte illi resistat, viresque illius fortiter frangat, ac intrepide profligare valeat.b Defensioni ejus non suffeceruui. Boo. To ejus non habet, & particula negativa recenti m/nu adiecta est. Aldus autem delevit pronomen, negatione retenta.

Ex iis , qui mihi noti sunt , Minucius Felix - , non ignobilis inter caussidicos loci fuit. Hujus liber , cui Octavius fi titulus est , declarat, quam idoneus veritatis affertor ei potuisset η , si se totum ad id studium e contulisset.

a Ex iis, quintibi noti sunt. Bon. ex bis . Hinc confirmo, quae a me dicta sunt Diss. x. a g. xiii. Se q. Nκm quum de latinis solummodo Scriptoribus agat sibi notis, non facile crediderim . Arnobium omisse inter eos recensere, si forte semptem eiusdem de eodem agumento libros legisset.b M eius Felix. Al. Minutius oee. De hoc prae

37쪽

18 De Iustitia Divina Sen 22.23.

elarissimo viro aliqua diximus ad L. I. Cap.xi.Seg. s.& iterum reliqua Dist. xL. Cap. xxiii. F. II. de eodem dicturi sumus. e Cui Octavius . Sie etiam l. e. Al. eui Octavio .d Non ignobilis inter caussidicos loci fuit. Heum raddit Helesta: lectorem ablegans ad suam dissi Parerg.

Goting. T. I. L. I. Disi. x. pag. 2II. , ubi tamen non

evincit, lectionem suam , nostrae esse praeferendam. Bunem . Tὸ ignobilis cum praecedenti negatione , innuere putat, Minucium non inter ignobiles Caussa rum patronos esse reponendus, sed in aliquo gradu dignitatis constitutum fuisse, eruit ex voce illa loci, quam pro statu dignitatis usurpari , ex Cortio ad Ciceron. , & Sallust. ostendit. Addo loci vocabulum interdum patriam , aut Urbem , in qua quis degit, optime significare posse r Ut non obscuro loco natus . De summo loco adolescens Ocia a Ad id studium. Bon. pronomen omisit, quod recte alii omnes retinent.

Septimius quoque Tertullianus suit omni genere literarum peritus - , sed in

elo- a Septimius quoque Tertullianus. Praesbyter Caris thaginensis satis notus eruditis non minus ob ea quae bene,quam ob ea,quae male perscripsit. Character eius talis est apud criticos , qualis heic a Lactantio descri-hitur . vide quae a nobis de illo dicta sunt L.ι v. Cap. xxx. Seg. Io. & Disi. YL. Cap. xxii. g. I. h Peritus. In Bon. Ms. Cod. vox ista quibusdam punctis notata est. c δε-

38쪽

Lib. V. Cap. I. Seg. 2ῖ. 26. 23. Is eloquendo parum facilis , & minus comptus , & multum obscurus fuit . Ergo ne hie quidem satis celebritatis invenit .c Ergo ne hie quidem . BOn. articulo caret.

Unus igitur precipuus & clarus extitit Cyprianus ' , quoniam & magnam tibi gloriam ex artis oratoriae professione quaesierat,& admodum multa conscripsit - in suo genere miranda. a Cyprianus r Et hic Carthaginensis ex gentilichristianus Orator, & Rhetor insignis ; Primum presbyter anno R. S. CCLVII. Deinde anno sequenti Episcopus , demum Martyr ejusdem Ecclesiae fuit. De eodem agimus diff. XL. cap. xx ii. s. iii.b Quaesierat, O admodum multa conscripsit. Bon. copulam omittit , & legit: scribsit. Al. acquisiverat.

Al. comparaverat. Al. utrumque. Aldus etiam copu

lam delevit, sed relativum qui loco illius posuit.

23 Erat enim ingenio iacili , copioso , suavi φ , & quae sermonis maxima est virtus) aperto, ut discernere nequeas β , utrum B a nea Erat enim dile. Cyprianici characteris dotes mirifice heic a Lactantio exponuntur . b Vequeasi Bon. , ἐκ Schoitus; non queas τ

39쪽

ro De DIvina Seg. 23. 26. ne ornatior in eloquendo , an felicior in explicando ς , an potentior in persuadendo fuerit . e Felicior in explicando . Al. facilior. AL Deli

Hie tamen placere ultra verba sacramentum ignorantibus - non potest , quoniam mystica e sunt , quae locutus est , dc ad id praeparata , ut a solis fidelibus audiantur.

De a ultra verba: Nam Cyprianus latinis, purisque utitur plerumque verbis r etsi interdum barbara quedam usurpet.b Sacramentum neseientibus t Intellige omne id , quod sub Arcani disciplina tegebatur. c Usticar I. E. quae occulta sunt, ut plurimum sacra , ut apud Virgilium I. Georg. P . I 6s.

. . . . . - . . Sstico Vannus acebi

Et Ovid. in Epist. Phylid. 62. Et per taedifera m lica saera Dea. Sed ἔnterdum etiam sensu profano vox ista usurpatur. Sie οὐ id. idem L. II. de Arte 46q. Tectaque sint solida renitea furta fide . In Theologia vero, & in sacrarum scripturarum expositione etiam diverit mode accipitur. Aliter enim Catholici, aliter Haeretici hae voce utuntur , & Praeeipue cavendum a sensu mystico Socinianorum , Arminianorum, & Quietistarum, impia , blasphemii, horrenda hocce vocabulo involventium.

40쪽

Lἰb. V. Cap. I. Sex. 26. 27.28. 2IDenique a doctis hujus saeculi 4 , quibus forte scripta ejus innotuerunt, derideri solet.

d .a doctis hujus Deulit Suus cuique saeculo genius , & plerumque in literis humanioribus , quae propterea ferulares dicuntur ab Ecclesicilicis, ut eas a saeris distinguant. e Scripta ejus i Bon. scribta de more.

Audivi ego quendam hominem sacrilegum , qui eum immutata una litera Coprianum voearet , quasi elegans . ingenium , & melioribus rebus aptum , ad aniles fabulas contulisset .

a Copstr ANun et Al. Caprianum; sed prave ; nam idem Lactantius statim exponit, quid hocce vocabulo sacrilegus ille indicare voluisset.b Quin elegans i Al . quasi quod e . Al. quasi qui . Al. quasi oe .

Unde apparet disertissimo , R doctis. simo viro , quantum ad sacrilegos attinet refellendos , non facultatem dicendi , sed consilium desuilla , in eo praecipue , quo

a unde apparet δα. Verba , quae hocce segmen

to Di iii by Corale