De vera sapientia seu Divinarum institutionum adversus gentes L. Caelii Lactantii Firmiani Liber 4. Recensuit, variantibus lectionibus, annotationibus, castigationibus, ac dissertationibus illustravit F. Eduardus a S. Xaverio C.E

31쪽

g Lib. IT'. Cep. I. Seg. 1 . I. 2.rum quasi manus opposuerat . , ne rationem

possent aliquam reddere , testificari solebrat, nihil scire se , nihil cernere. Unde multo sapientiores. inveniuntur, qui se si qua ex parte viderunt O , quam illi , qui se sapere scrediderunt.

a Quasi manus opposuerat . Quod est proprium, eorum , qui se abscondere cupiunt ab alienis obtuti hus, yel etiam illorum , qui eos repellunt , a quibus erim plecti nolunt; Elegantist ma a Lactantio usurpataphrasis, qua Horat. utitur Epod. III. V. penultimo. Et Ovid. lib. xii. Metam. &c. Bon. Quasi manus opisy'b ovili aliqua ex parte siderunt. Scilicet igno

rantiam propriam nOVerunt .

C A P. II.

qui sunt appellati, neque polleriores , qui non dubitaverunt insipientiani confiteri, quid superest, nisi ut alibi sit quaerenda sapi'ntia , quando non est, ubi quaerebatur , inventa

a Quando non est. Bon. quia non est deo. ast a. '

Quid autem putemus suisse causis, cur tot ingeniis , totque temporibus summo studio ,

32쪽

De Hera Sapientia Seg. α-3 .4. 98c labore ovaesita non reperiretur nisi quod eam philosophi extra fines suos quaesierunt

a Non reperitur. Bon. hoc verbum semper cum duplici pp. more antiquorum scribit.

Qui quoniam peragratis,& exploratis omnibus , nusquam ullam sapientiam . comprehenderunt, bc alicubi esse illam, neeesse est: apparet, illic potissimum esse quaerendam , ubi stultitiae titulus apparet ., cujus velamento Deus, ne arcanum divini sui operis in propatulo esset, thesaurum sapientiat, ac veritatis abseondit e .

a Nusquam ullam sapientiam . Al. nusquam illam Re. Al. nusquam sap3entium . Al. nusquam, nullam &c., ubi sultitiae titulus apparet. De Christi Domini doctrina Paulus at i. ad Corinth. c. I. v. 13. Vos autem praedicamus chrinum erucifixum , 'udaeis quidem scandalum, Gentibus autem stultitiam & cap. vi. q. IO. 1κοι Iulii propter cirisum Ege. Neque solummodo temporibus Apostolorum sic audiebant Christi Domiani fideles; Sed antiqua Chaldaeorum, AEgyptiorumque superbia Iudaeorum neminem sapientem existimabat,& hine Graeei, & Romani numquam eos pro sapien tibus habuerunt. c nesaurum sapientia , ae veritatii abscondit. Idem Apostolus ad Colossi. I . e. r. In agnitionem M sterii Dei Patris . O Grilli 'esu r in quo sunt Omnes thesauri sapientia , o scientia absconditi. Bon. Mensaurum more antiquo a

Unde equidem soleo mirari , quod quum

33쪽

io LIb. IV. Cop. II. Seg. . Pythagoras , dc postea Plato is, amore indaa gandae veritatis incens ι , ad AEgyptios , &Magos , R Parsas ς usque penetrassent , ut

eorum gentium ritus, Sc sacra cognoscerent

suspicabantur enim sapientiam in religione

a Dibagoras , O postea Plato dre. De illorum

itineribus indagandae veritatis caussa , ac sapientiae studio , susceptis , mira ab historicis, & ab omnium scriptorum genere narrantur. Aliqui Pythagoram non solum Judaeum natione afferunt, verum etiam EZechielis prophetae discipulum Disse dixerunt . Immo Nayerus in Diatriba Hamburgi anno MDCQ edita illud etiam in quaestionem vocavit r utrumne is fuerit carmetita δ Platoni vero Ieremiam prophetam prae ceptorem tribuunt, & eum Hebraeorum doctoribus saepe differentem eonstituunt. Hinc cl. Huetius Fro posit. IV. Dem. Evang. cap. II. F. VIII. Splendide ergo. inquit, hallucinantur Lactantius. O Theodoretus quua mirari se sunt, quod Uthagoras ad inoptios, MF-gos, o Persas veritatis indaganda studio penetrasset. ad'udaeos tamen non accesserit &c. Conceptis enim lerbis tradit Torporius in vita thagora . a symptios, Arabes , Chaldaeos , o Hebraeos ipsum adisse. ab iisque vaticinandi per somnia scientiam accepi se . Nirandum sane, quod vir doctissimus ex ultimis hisce

Porphyrii verbis mendacium satis callidum non noverit . Id a nobis detegitur, atque deletur dissi xta C a P. XVI. φ. i. , α non leviter djstutam est a.do Clerico Epist. vi I. ac a Jo. Francesto Bud deo in exercitis hia. de Peregr. Pythagora. b laeensi: Al accuensis. . -

34쪽

De Rera Sapientia Seg. q. S. 1 Iversari ) ad J udaeos tamen non accesserint . , Penes qtios tunc solos erat: & quo facilius ire potuissent 4

chius heic notat , tertiam copulam idem valere ac seu . Si euti apud Ovidium Metam. II. p. acii P. 1. Hanc Deus , σ melior litem Hatura diremit. o Ad Iuda os tamen non acresseristr Contrarium plurimi asseruerunt; sed coniecturis, & falsis tradi

tionibus. Mixi, ut suo Maia visuri sum . - .

Sed aversos a esse arbitror divina providentia , ne scire possent veritatem, qui , nondum fas erat alienigenis hominibus religionem Dei veri, justitiamque cognoscere ι.

Sta- a Sed aversos &c. Isaeus heic decreto permis o Dei hoe factum esse , putat; At quid si ulrro conce dat , Deum tune noluisse gentibus Mysteria sua reis velare ρ Num ideo omnia eis denegaverat auxilia., quibus f bene us fulment, aeternam salutem cons qui poterant Vocherodis vero, qui in dissi de V titia Divin. inter sentes pag. 276. nullam , immo falsam e . ait, hanc Lactantii rationem , ut refert Bunem. , Christi Domini verba expendenda erant Matth. XI. st. 2 3. confiteor tibi Pater , Domine Cali , O ter-- , quia abscondissi bae a Sapientibus , O Prudenti

bus , o revelasti ea pamulis , quoniam sic Dis placitum ante Te . Hocce enim divinum effatum funda in Rςnlym Lactantiani argumenti eme , potuissent ambone ite dignoscere .

b initiamque cognoscere et Aldus: notescere, quod placuit Bunem.

35쪽

Statuerat enim Dcrus, appropinquante ultimo tempore is, ducem magnum caelitus mittere , qui eam perfido, ingratoque populo ablatam , c*teris nationibus . revelaret. Qua de re in hoc libro aggrediar disputare , si prius ostendero sapientiam cum religione sic cohaerere , ut divelli utrumque non possit.

a Appropinquante ultimo tempore t I. e. ultima mundi aetate. 5 Ducem magnum e Nempe . 'esum christum . Dei filium , de quo scriptum est; Matth. ra. 6. Ex te enim exiet Dux, qui regat populum meum Israel . e caeteris natioηibus. Al. exteris gemibus.

D Eorum cultus ', ut in primo . libro

docui, non habet sapientiam, non modo , quia divinum animal hominem terrenis,

Dasilibusque substernit , sed quia nihil ibi

dilleritur , quod proficiat ad mores excolendos, vitamque formandam , nec habet inquisitionem aliquam veritatis , sed tantummodo ritum colendi, qui non officio mentis, sed ministerio corporis constat.

a Deorum cultus. Al. Deorum igitur cultus .

. , ut is primo .. Al. ut in priore. Nobiscum te. gunt Aldus, di Schoitus.

36쪽

De Vera SapienIIa Seg. 2.3. . 13 ad a. R Et ideo non est illa religio vera judicanda , quia nullum justitiae, virtutisque praece piis erudit, efficitque meliorem; itaque philosophia, quia in illis religionem ', id est, summam pietatem non habet, non est ver sapientia .

a Uuia veram religioclem. Al. quia in illi &e. Aldus

Nam si divinitas, quae gubernat hunc mundum , incredibili beneficentia genus hominum sustentat - , & quasi paterna indulgentia Φ sovet, vult pro isto gratiam sibi reseriari , I honorem dari, nec constare homini ratio pietatis potest , si caelestibus beneficiis extiterit ingratus , quod non est utique sapientis . a Suctentat Bon. sustinuit.b Indulgentia. Al. indigentia. Al. diligentia

Quoniam igitur ut dixi philosophia, &

religio deorum , disjuncta sunt, longeque discreta siquidem alii sunt professores sa-Pientiae, per quos utique ad deos non aditur a: alii religionis antistites , per quos sapere

a Ad Deos non aditur . Supplicaturos , Vel gratias Num tot acturos, adire ad Deos , vel adire Deo apud Ethnicos dici solitum . notant scoliastes, ac mythologi .

37쪽

14 Ub. IR CU. III. Seg. . s. 6.pere non discitur apparet , nec illam esse

veram sapientiam, nec hanc religionem ἀ

Iecirco nee philosophia potuit veritatem comprehendere , nec religio deorum rationem sui, qua caret, reddere . - in si Ubi autem sapientia a cum religione , in separabili nexu cohaeret, utrumque verum esse necesse est , quia & in colendo sapere

debemus, id est scire , quid nobis , & qu modo sit eo Iendum . , & in sapiendo colere, id est , re ictu , quod scierimus implere .

a ubi autem sapientia &c. adimplere et Haec omnia desunt in Subiacensi, aliisque nonnullis reeentioribus, quod factum esse eoclicitur ab Eruditis ex eo , quod statim nova periodus incipit et ubi ergo sapientia tb Quia in im essendo sapere debemus , id est sciare quod nobis, o quo modo sit talendum Gallaeus hele ait et Haee velim nolent Papissa adversus suam fidem

implicitam. Hi ne nosce quanta hic homo laboraverit in rebus nostris ignorantia, quum non Ecclesiae catholicae solummodo dogma sit, adultos omnes Obliis gari ad explicite credenda mysteria principalia fidei ;sedTheologiae doctores fere omnes in hoc coveniant; quemadmodum in eo, quod non omnes Christiani eodem modo obfigantur ad habendam cognitionem,& fidem singulorum dogmatum explicitam . Alias non daretur in Ecclesia Dei ordo ille Hierarchicus , de quo ApostoIus loquitur r. ad cor. c. I a. Ideoque damnata fuit ab Innocentio XI. die v. Martii as. 619. etiam

38쪽

etiam illa quorundam Theologorum propositio, quae es n. xxii. Nonnisi fides unius Dei nec eguria viidetuν neeestate medii; n0n autem explicita Remuneratoris. Vae de re , si instrui cupiunt Remo strantes , non cuiuscumque Theologi doctrinam discutiant; sed eam requirant , quae in Catechismo Concilii Tridentini iussit edito, fidelibus Christi proponitur . & quae in eodem Concilio, aliisque a Sancta Sede Apostoli ea approbatis, declaratur, di traditur. Hisce Lactintii verbis utere ad explicat lonem eorum , quae circa modum in cultu Dei servando dicit infra cap. xxv I I.

Ubi ergo sapientia cum religione con jungitur Ibi scilicet, ubi Deus a colitur nus, ubi vita, & actus Omnis ad unum caput,

ct ad unam summain refertur . a ni scilicet, ubi Deus &c. Sic omnino Iege dum est , ut sensus planus habeatur ἔ non ut Isaeus , & Thomasius , aliique recentiores legunt , omisso puncto interrogationis antecedenti , simul & Το ibi quae sensum non solum clariorem reddunt; sed conis situunt . Revera tamen particula ui a nostro, &Aldino Bon. Cod. abest . . g.

Denique iidem sunt doctores sapientiae, qui Se Dei sacerdotes a. Nec tamen moveat

a Denique iidem sunt doctores sapientis , qui σDei Sacerdotes: Videant heic Remonstrantes a Lactanistio confirmatum, quod nos superius dicebamus; immo quod Paulus docuerat r. ad Corinth. x M. 3 3

39쪽

quenquam i quia saepe factum est, re seri potest , ut philosophus aliquis deorum suscipiat sacerdotium , quod quum fit, non tamen conjungitur philosophia cum religione , sed& philosophia inter sacra cegabit, & religio, quando philosophia tractabitur.

Illa enim religio muta est, non tantum , quia mutorum est , sed quia ritus eius in manu , & digitis est , & non in corde aut in lingua, sicut nostra quae vera est β .a In manu, o duitis est . Religio Ethnteorum Philosophorum in solis externis actionibus erat, ut notavimus ad L. I. c. xx. Ideo eorum Philosophiaeeilare dicitur inter sacra, de quibus nihil noverant.b Hon rn corde, aut in lingua, firmi nostra , qua .era est. Alu carent secunda praepositione . Heie illi ex Gallaei professione attendant, & videant, quod semper vera Christi Ecelesia corde, di ore sponsum, Patremque suum coluit, & deprecata ei .

- ro. . Iccirco & in sapientia religio , Sc in religione sapientia est . Ergo non potest segregari: quia sapere nihil aliud est , nisi Deum verum justis, ae piis cultibus honorare .

in ι -- Multorum autem deorum cultus non esse secundum naturam , etiam hoc argumento

colligi potest, A comprehendi. Omnenia

40쪽

De Rera SapienIIa Seg. I I.II. I Deum, qui ab homine colitur , necesse est inter solennes ritus, & precationes , patrem

nuncupari, non tantum honoris caussa , verum

etiam rationis, quod & antiquior est homine , & qnod vitam, salutem, victum praestat,

ut pater .a Honoris caussa et Al. gratia.

in i a. Itaque & Iupiter a precantibus pater vocatur , & Saturnus, & Ianus , & Liber , dccaeteri deinceps, quod Lucilius in deorum

Concilio irridet: in nemo sit nostrum , quin fater β optimas divum. Aut Neptunus pater, Liber , Satornuo pater , Mari, Panus , auirinus paser nomen dicatur

ad unum .

L. IV. B Quod

a UT NhMo sIT NosTRUM . Bon. si O &e. Haec Carmina variantur in fere omnibus M ss., S editis; nos autem lectionem secuti sumus, quam plures exhibent , & meliores. b inriti PATERi Bon. Quia aut Pater. Reclais mante Prosodiae ratione .c AUT NEpruesust Al. ut Neptunus: Ubi Bon numquam in sequentibus vocem Pater repetit, & in. tertio versu pro To nomen legit si σ hae . In aliis omnibus diversimode haec carmina leguntur. Hinc cum Francisco dant F. Dausa Lib. Fragm. III. legerem m