Opera

251쪽

AD HERENNIUM, LIB. IV. CAP. 29. 23

gravitas prioris dicti renovatur interpretatione Verbo

rum.

Comnutatio est, cum duae Sententiae, inter se discrepante8, e trajectione ita fierimthir, ut a priore posterior, contraria priori, proficiscatur, hoc modo: -- Esse oportet, ut vivas non ViVere, ut edas.' Item, Ea re poemata non facio quia, cujusmodi volo, non possum ς cujuSmodi possum, nolo. V Item, Quae

de illo dicuntur, dici non possunt quae dici OS-

sunt, non dicuntur.' Item, dii poema loquens pi tura est, pictura tacitum poema debet esse. V Item, Muia stultus es, ea re taceS non tamen, quia taces, ea re Stultus S.' Non poteS dici, quam commode fiat, cum contraria sententiae translatione verba quoque convertantur. Plura Subjecimus eXempla, ut,

quoniam difficile est hoc genus Xornationis inventu, dilucidum esset ut, cum bene esset intellectum, facilius in dicendo inveniretur. XXIX. Permissis est, cum ostendimus in dicendo, nos aliquam rem totam tradere et concedere alicujus voluntati, sic Quoniam, Omnibus rebus ereptis, Solus SupereSt animus et corpus, haec ipsa, quae mihi de multis sola relicta sunt, Obi et veStra condono potestati. Vos me, quo pacto Obi videbitur, utamini, atque abutamini, licebit impuneu in me, quidquid libet, statuite dicite, atque Obtemperabo.

Hoc genus, tametsi alias quoque nonnunquam tractandum est, tamen ad n Sericordiam commovendam vehementissime est accomni datum. Dubitatio est, cum quaerere videtur Orator, utrum

de duobus potius, aut quid de pluribus potissimum, dicat, hoc modo M obfuit e tempore plurimum

reipublicae consultim, sive Stultitiam sive malitiam dicere Oportet, SiVe utrumque.' Item, Tu istud ausus es dicere, homo omnium mortalium . . . Inam quo te digno moribus tuis, appellem nomine F Expeditio St, cum rationibus compluribu enumeratis, quibus aliqua res aut fieri aut non fieri potu

252쪽

233 AD HERENNIUM, LIB. IV. CAP. 30.

fit, caeterae tolluntur, una relinquitur, quam nos intendimus, hoc Odo Necesse est, cum connet istum fundum nostrum fuisse, Ostendas, te aut V cuum OSSedisse, aut usu tuum fees e, aut e SSe, aut haereditate tibi venisse Vacuum, cum ego deS- Sem, OSSidere non potuisti tuum usu fecisse etiamnum non potes emtio nulla profertur haereditate tibi, me rivo, mea pecunia venire non potuit. Relinquitur ergo, ut me vi de meo fundo dejeceris. Haec exomati plurimum juvabit conjecturale argumentationes sed non erit, tamquam in plerisque, ut, cum Velimus, ea possimus uti nam facere id

non poterimus, nisi nobis ipsa negotii natura dabit

facultatem.

XXX. Dissoluti est, quae conjunctionibus Verborum e medio sublatis, partibus separatis effertur, hoc modo Gere morem parenti pare cognatis ἔobsequere amicisa obtempera legibus. Item, i scende in integram defensionem ; noli quidquam recusare da servos in quaestionem Stude verum inis venire. U O genus et acrimoniam habet in se, et vehementissimum est, et ad brevitatem accommodatum

Praecisio est, cum dictis quibusdam, reliquum, quod coeptum est dici, relinquitur in audientium judicio, sic Mihi tecum praecertatio non est, id

quod populus Romanus me nolo dicere, ne cui forte arrogans videar te autem saepe ignominia dignum putavit. Item, Tu ista nunc audes dicere, qui nuper alienae domui 3 non ausim dicere, ne,

cum te digna dixero, me indignum quidpiam dixisse

videar. V Hic atrocior tacita suspicio, quam diserta explanatio, facta eSt. Conclusi est, quae brevi argumentatione, ex iis quae ante dicta sunt aut facta, conficit id quod nec Sari consequatur, hoc modo: Quod si Danais datum erat Oraculum, non posse capi Trojam sine

Philoctetae sagittis, hae autem nihil aliud secerunt,

253쪽

AD HERENNIUM, LIB. IV. CAP. 32. 239

nisi Alexandrum per Ierunt; hunc exstinguere, id nimirum capi fuit Trojam.

XXXI. Restant etiam decem exornationes verborum, quas idcirco non age disperSimus, sed a superioribus separavimus, quod omneS in uno genere positae sunt. Nam earum omnium hoc proprium est, ut ab usitata verborum potestate recedatur, atque in aliam rationem cum quadam Venustate Oratio conferatur. De quibus Xomationibus nominati est prima, quae nos Monet, ut, cui rei nomen aut non sit, aut satis idoneum non sit, eam nOSme idone verbo nominemus, aut imitationis aut Significationis causa. Imitationis, hoc modo, ut majore rudfre, et mire, et mugire, et turmurare, et Sibilare, appellaveriant.

Significandae rei causa, sic Postquam iste in rempublicam fecit impetum fragor civitatis imprimis est

auditus.' Hoc genere raro utendum eSt, ne non verbi assiduitas odium pariat sed si commode quis eo utatur, et raro, non modo non offendet novitate, sed exornabit etiam rationem. Pronominati est, Uae, sicuti cognomine quodam Xtraneo, demonstrat id,

quod suo nomine appellari non potest ut, si quis, cum loquatur de Gracchis. At non Africani nepotes,' inquiet, istiusmodi fuerunt.' Item, Si quis, de adversario cum dicat Videte nunc,' inquit, - judices, quemadmodum me Plagiosippus iste tractarit.' Hoc pacto non inomate poterimus, et in laudando et in laedendo, aut corpore, aut animo, aut extraneis rebus, dicere, Sicuti cognomen, quod proceris nomine collocemuS.

XXXII. Denominatio est, quae a propinquis et finitimis rebus trahit rationem, qua possit intelligi T , quae non Suo Vocabulo Sit appellata. Id aut ab inventore conficitur, ut si quis de Tarpeio loquens, eum Capitolinum nominet aut ab invento, ut siquis pro Liber vinum, pro Cerere frugem appellet: aut ab instrumento dominum, ut si quis Macedonas

appellari hoc modo: Non tam cito sarissae Graecia

254쪽

240 AD HERENNIUM, LIB. IV. CAP. 23.

Potitae sunt: ' aut idem, Gallos significans, dicat, -- Nec tam facile ex Italia materis Transalpina d pulsa est: V aut id quod fit, ab eo, qui facit ut, si quila, cum bello velit ostendere aliquid quempiam fecisse dicat IIars istud te facere necessario coegit: 'aut si quod facit, ab eo quod fit, ut cum desidiosam artem dicemus, quia desidiosos facit et frigus pigrum, quia pigros facit Ab eo, quod continet, id quod continetur, hoc modo denominabitur: armis Italia non potest cinci, nec Graecia disciplinis:V nam

hic pro Graecis et Italis quae concinent, notata Sunt. Ab es, quod continetur id quod continet, ut, si quis aurum, Vel argentum, aut ebur nominet, cum divitias velit nominare. Harum omnium denominationum magis in praecipiendo dirisio, quam in quaerendo difficilis inventio est, ideo quod plena consuetudo Sinon modo poetarum et Oratorum, sed etiam quotidiani sermonis hujusmodi denominationum. Circuitio est oratio, rem simplicem Mumta circumscribens elocutione, hoc pacto Scipionis providentia Carthaginis opes fregit.' Nam hic, nisi omandi ratio quaedam esset habita, Scipio potuit et Carthago simpliciter appellari

TranSgrescio est, quae verborum perturbat Ordinem perversione aut trajectione Peri ersione sic: mccvobis Deos immortales arbitror dedisse pietate pro vestrLU Trajectione hoc modo: Instabilis in istium plurimum fortuna valuit.' Item, Omnes incidiose eripuit tibi bene vivendi casus facultates.' Hujusmodi trajectio, quae rem non reddit obscuram, multum proderit ad continuationes, de quibus ante di tum est in quibus oportet verba sint ad poeticum

quemdam e tructa numerum, ut perfecte et perP-tissime possint esse abSolutae. XXXIII. Superlacio est oratio superans verit tem alicujus augendi minuendive causa. Haec sumitur separatim, aut cum comparatione Separatim

sic Quod Si concordiam retinebimus, imperii mag-

255쪽

AD HERENNIUM, LIB. IV. CAP. 34. 24Ι

nitudinem solis ortu atque Occasu metiemur.' Cum comparatione, aut a Similitudine, aut a praestantia,

superlatio sumitur . A similitudine sic Corpore

batur.' A praestantia, hoc modo: rius Ore sermo melle dulcior profluebat. V X eodem genere hoc est: Tantus erat in armis splendor, ut 80li fulgur Obscurior rideretur. UIntellectio est, vi res tota parva de parte cogno

citur, aut de tot pars De parte istima sic intelligitur Non illae te nuptiales tibiae ejus matrimonii conmaonebant γ' Nam hic Omnis Sanctimonia nuditiarum imo signo tibiarum intelligitur De toto pars; ut, si quis ei, qui vestituto aut ornatum SumtuOSum

ostentet, dicat ostentas mihi dicitias, et locupletes copias actas. V Ab uno plura intelliguntur, hoc Odo Poeno fuit Hispanus auxiliori fuit inanianis ille Transalpinus in Italia quoque idem nonnemo togatus Sensiti' A pluribus unum sic intelligitur :

Atro calamitas pectora maerore pulsabat. Itaque anhelans ex imis pulinonibus prae cura spiritus ducebatur.' Nam in superioribus plures Hispani, et Galli, et togati, hic unum pectus et unu putino intelligitur et erit illic diminutus numerus, festivitatis, hic adauctu gracitatiS, gratia. Abusio est, quae verbo Simili et propinquo, proceri et proprio, abutitur, hoc Odo ires homi ni breves Sunt,' aut parva statura V aut longum in homine consilium,' aut Oratio magna, aut M uti pauco sermone. V am hic facile est intellectu, finitima verba, reriun dissimilium, ratione abusionis

esse traducta.

XXXIV. Translatio est, cum verbum in quamdam rem transfertur ex alia re, quod propter Simili- tuclinem recte videbitur posse transferri. Ea utimur rei ante Oculos ponendae causa, sic Hic Italiam tumultu eXpergefecit terrore subito. V recitatis cauSa, Sic Recens adventus exercitiis subito civia Mictor. VOL. II.

256쪽

242 AD HERENNIUM, LIB. IV. CAP. M.

tatem exstinxit.' obscoenitatis vitandae cauSa, sic: -- Cujus mater quotidianis nuptiis delectatur.' Augendi causa, sic ullius maeror et calamitas istius eXplere inimicitias, et nefariam Saturare crudelitatem, potuit. V Itinuendi causa sic Magno se praedicat auxilio fuisse, quia paululum in rebus dissicillimis adspiravit. V mandi causa, sic Aliquando reipublicae rationes, quae malitia nocentum Xaruerunt, Virtute optimatium revirescent.' Translationem dicunt pudentem res oportere, ut cum ratione in On- similem rem transeat; ne sine delectu temere et cupide videatur in diissimilem tranScurriMe. Permutatio est oratio aliud verbis, aliud sententia, demonstrans. Ea dividitur in tres partes, similitudinem, argumentum, contrarium. Per similitudinem Sumitur, cum tranStationes una aut plureS, frequenter ponuntur, a simplici ratione ductae, sic :- Nam, cum canes funguntur officiis luporum, cui praesidio pecua credemus V Per argumentum tractatur, cum a perSona, aut a loco, aut a re aliqua,

similitudo, augendi aut minuendi causa, ducitur ut si quis Drusum, Gracchum, litorem obsoletum dicat. Ex contrario ducitur sic ut si quis hominem prodigum et luxuriosum illudens, parcum et diligentem appellet. Et in hoc postremo, quod e contrario sumitur; et in illo primo, quod a similitudine ducitur, per translationem ammento poterimu uti. Per simstitudinem, sic Quid ait hic rex atque

Agamemnon noster, sive, ut crudelitas est, potius Atreus γ' Ex contrario, si quem impium qui P trem Verberaverit. Eneam vocemus intemperantem et Gulierum, Hippolytum nominemus. Haec Sunt fere, quae dicenda videbantur de verbcrum XOrnationibus. Nunc res ipsa monet, ut deinceps ad

Sententiarum exornatione tranSOmUS.

XXXV. Distributio est cum in plures res aut Personas negotia quaedam dispertiuntur, hoc modo:

Qui vestrima judices, nomen senatus diligit, hunc

257쪽

AD HERENNIUM, L1B. IV. CAP. 36. 243

oderit, necesse est petulantissime enim semper iste oppugnarit senatum. Qui equestrem locum splendidissimum cupit esse in cicitate, is, Oportet, latum marimas poenas dedisse velit, ne late sua turpitudine ordini honestissim maculae atque dedecori sit. Qui parentes habetis, ostendite istius supplicio, vobis homines impios non placere. Quibus liberi Sunt, Statuite Xemplum, quantae poenae in civitate sint hominibus istius

modi comparatae.' Item, ' Senatus ossicium est, consilio civitatem juvare magistratus ossicium eSt, Opera et Gligentia consequi voluntatem senatus populi Om-cium est, res Optimas, et homine idoneo ma ne, suis sententiis deligere et probare accusatoris ossicium est, inferre crimina defensoris, diluere et propulSare testis est, dicere, quae sciat, aut audierit: quaesitoris St, unumquemque horum in ossicio suo continere. Quare, L. C Si, Si teStem, praeterquam

quod sciat aut audierit, argumentari et conjectura prosequi patieris jus accusatoris cum jure testimonii conamiscebis testis improbi cupiditatem confirmabis; reo duplicem defensionem parabis. V Est haec eXOrnatio copiosa. Comprehendit enm brevi multa; et, Suum cuique tribuens ossicium, separatim res dividit

XXXVI. Licentia est, cum apud OS, UOS Ut vereri aut metuere debemus, tamen aliquid pro jure nostro dicimus, quod eo mimine offendat, aut quos si diligunt, cum in aliquo errat vere reprehendi posse videantur, hoc modo: II iramini, Quirites, quod ab omnibus vestrae rationes deserantur Θ quod

cauSam vestram nem suscipiat 3 quod Se nemo vestri defensorem profiteatur 3 id tribuite vestrae culpae; atque desinite mirari. Quid enim est, quare non onmes istam rem fugere ac vitare debeant 3 Recordamini, quos habueritis defensores studia eorum Vobis ante oculos proponite deinde exitus omnium considerate. Tum vobis veniet in mentem, ut vere dicam,

negligentia vestra, sive ignavia potius, Hos mes

258쪽

244 AD HERENNIUM, LIB. IV. CAP. 37.

ante Ocidos vestros trucidatos esse, inimicos eorum vestris sum iis in amplissimum locum perveniSSe. Item, an quid fuit, judices, quare in sententiis ferendis dubitaveritis, aut istum hominem nefarium ampliaveritis 3 non apertissimae res erant crimini datae 3 non omnes hae testibus comprobatae 3 non contra tenuiter et nugatorie responsum Hic vos veriti estis, si primo coetu condemnaSSetiS, ne crudeles existimareminit Dum eam vitastis vituperationem, quae longe a vobis erat abfutura, eam invenistis, ut timidi atque ignari putaremini. Maximas et privatas et publicas calamitates accepiStis cum etiam majores impendere videantur, sedetis et OScitamini. Luce noctem, nocte lucem, exspectatis. Aliquid quotidie acerbi atque incommodi nuntiatur; et eum, cujus per vobis haec accidunt, remoramini diutius et alitis ac reipublicae perniciem retinetis, quoad potestis, in civitate.

XXXVII. Ejusmodi licentia si nimium videbitur acrimoniae habere, multis mitigationibus lenietur: nam continuo aliquid hujusmodi licebit inferre

Hic ego virtutem vestram quaero, sapientiam desidero, Veterem consuetudinem requiro; it, quod erit commotum licentia, id mitigetur laude, ut altera res ab iracundia et molestia removeat, altera ab errato deterreat. Haec res, sicut in amicitia, ita in dicendo, si loco fit, maxime facit, ut et illi, qui audient, a culpa absint, et nos, qui dicimus, amici ipsorum et veritatis esse videamur. Est autem quoddam genus licentiae in dicendo, quod astutiore ratione comparatur cum aut ita objurgamus eos qui audiunt, quomodo ipsi se cupiant objurgari aut id, quod scimus facile omnes auditi iros, dicimus nos timere, qUO- modo accipiant; sed tamen veritate commoveri, ut nihilo secius dicamus. Horum amborum generim CXempla subjiciemus : prioris hujusmodi; Nimium, Quirites, animis estis Simplicibus et munSuetis nimium creditis unicuique Existimatis unum-

259쪽

AD HERENNIUM, LIB. IV. CAP. 38. 245

quemque eniti, ut perficiat, quae vobis pollicitus sit. Erratis, et frustra falsa spe jam diu detinemini.

Stultitia vestra id, quod erat in Vestra potestate, ab aliis petere, quam ipsi sumere, maluistis. V osterioris licentia hoc erit exempliun D IIihi cum isto, judices, fuit amicitiari sed ista amicitia, tametsi vereor quomodo accepturi Sitis, dicam tamen, O me pria vastis. Quid ita 3 quia, ut vobis essem probatus, eum qui vos oppugnabat, inimicum, quam amicum, habere malui.' Ergo haec XOmatio cui licentiae nomen est, Sicuti demonstrarimus duplici ratione tractabitur acrimonia, quae, Si nimium fuerit Spera, mitigabitur laude et assimulatione de qua OSterius diximus , quae non indiget mitigationis, propterea quod imitatur licentiam, et Sua Sponte ad animum

auditoris se accommodat.

XXXVIII. Diminutio est, cum aliquid esse in

nobis aut in iis quos defendimus, aut natura, ut foma, aut industria dicemus egregium quod, ne qua Significetur arrogans ostentatio, diminuitur et attenuatur ratione, hoc modo Nam hoc pro meo jure judices, dico, me labore et industria curaSSe, ut disciplinam militarem non in postremis tenerem. Hic si quis dixisset, ut optime tenerem,' tametatvere dixisset, tamen arrogans risu eSSet nunc, et

ad invidiam citandam, et ad laudem comparandam, satis dictum es Item, trima igitur avaritiae cauSa an egestatis accessit ad maleficium 3 Avaritiae pat largissimus fuit in amicos quod signum liberalitati eSt, quae est contraria avaritiae Egestatis 3 at huic quidem pater nolo nimium dicere mon tenuissimum patrimonium reliquit ' Hic quoque vitatum est, ne magnum aut maximum diceretur. Hoc igitur, in nostris, aut eorum quos defendemus, egregiis commodis proferendis, Observabimus nam ejusmodi res et in fidiam contrahunt in vita, et Odium in oratione, Si inconsiderate tractes. Quare, quemadmodum ratione,

260쪽

246 AD HERENNIUM, LIB. IV. CAP. 39.

in vivendo fugitii inridia, sic in dicendo, consilio

vitatur Odium.

XXXIX. Descriptio nominatur, quae rerum On- Sequentium continet perspicuam et dilucidam cum gracitate expositionem, hoc modo: Quod si istum, judices, vestris sententiis liberaveritis, statim, sicute cavea leo missus, aut aliqua teterrima bellua solutae catenis volitabit et vagabitur in foro acuens dentes multos in cujusque fortunas in omnes amicos atque inimicos notos atque ignotOS incurgans aliorum famam depeculans, aliorum caput oppugnans,

aliorum domum atque omnem familiam perfringenS, rempublicam funditus labefactans. Quare, judaces, ejicite eum de civitate liberate Omnes formidine vobis denique ipsis consulite : nam si istum im punitum dimiseritis, in vosmet ipsos mihi credite feram et truculentam bestiam immiseritis. V Item Nam si de hoc judices, gravem sententiam tuleritis, uno judicio simul multos jugulaveritis Grandis natu

TenS, cuju Spe senectutis omnis in hujus adolescentia posita est, quare velit in vita manere, non habebit filii parci, privati patris auxilio, ludibrio et

despectui paternis inimicis erunt oppositi tota domus hujus indigna concidet calantitate: at inimici Statim, Sanguinolenta palma, crudelissima victoria potiti, insultabunt in horum miserias, et superbi resimul et verbis invehentur.' Item --Nam neminem vestrii fugit, Quirites, capta urbe, quae Leria

consequi soleant arma qui contra tulerint, statina crudelissime trucidantur : caeteri, qui OSSunt per aetatem et vires laborem ferre, rapiuntur in servitutem : qui non possunt, cita privantur uno denique

atque eodem tempore domus hostili flagrat incendio

et, quo natura aut Voluntas necescitudine aut benevolentia conjunxit, distrahuntur liberi partim egremiis parentum diripiuntur, partim in sinu u lantur, partita ante pede conStuprantur. Nemo, ju-