장음표시 사용
171쪽
scatebra est, quae ρ sic adpellantur; GJufinxii sunt morbi, dolores, sensationes quaeque molo. stiores,& acerbiores, smilia. Quamquam majora,& atrociora id genus mala sunt, quae ab impro . borum hominum vi ac praevalentia ingeruntur serro , igne , bello , similibus nequitiae R improbitatis instrumentis, quam quibus sub jicimur a natura . Ut ita eollisio e itis multo magis noxia hominibus sit couisone naturali a atque quum ex mutui auxiiii lege esse deberes homo homini Deus, misericors vadelicet ac be neficus , factus sit homo homini lupus , exitia Iis nempe, & insensus t Adeo ne in ferinam naturam commigravimus ι . . . . Sed quid miri , si nos ipsi insensores bis evas mus nORVa malorum pariter se corum colluvie , quae impudicitia, ebrietate, inpluvie , vigiliis, vi laque acta praepostere ac inordinate parta, Matrocius justo nos Dei judicio cxcruciaud,& pertinaciora , ac diuturniora sunt ρ Quod tertium Ili ionis sonus nisi eo isonem pissonalem di-Xerimus , nescio , quo alio si nomine adpetilandum . Ut adeo mala omnia pissica, quibus tantopere afflicto muν , ex triplici collisione
oriantur, naturali, civili, personali. XXXIX. Decimum : Essecti um reusium so Pissicorum causas oportore esse reales ac pis Acas ' nec plures , quam quae eorum productioni eoptio an d. Jussciunt. Ideates enim causti effectuvproducunt sibi similes , nempe fictilios , mere possibiles, saepe chimaericos. Praeter eas autem, quae effectui producendo sussiciunt , ceterae s
172쪽
pervaeaneae sunt, & ad arbitrium adscita . Inia helcat principium istud s aepe Nevutonus. Uerentur autem viri dom , in primis Abbas Plu.che , auctor laudati operis s Spectaculo della natura ), & P. Fortunatus a Brixia , ne attractime illa universali idem vir summus illudeo nVellat . . . . Peccatum quoque adversus idem
scholae Philosophis antipatbia illa , bmpat,ia,
borrore vacui , qualitatibus occultiS . . . .
XL. Undecimum : Nullum esse in natura malum , nisi tantum retarive . Mala enim ph sca, de quibus heic sermo , quae censentur absoluora usi ad totum referantur, nec spectentur ex parte, non proprie mala sunt , sed , ut cuncta Dei opera, valde bona ς quia ad optimos ac sapientissimos fines a Deo condita ,&ordinata. Quia nimmo si sapienter iis uti scri verimus , ac voluerimus , erunt etiam & saluberrima , ct utili Rsma , f& proficua bona, ne venenis quidem exce. ptis, ex quibus tot remedia porentioribus suagandis morbis hodie a viris doctis parata cer. ntur . Quamobrem cogitandum potius . qua arte ac magisterio in communem utilitatem verti possint, quam velut issoluta mala eadem horrere. Sunt enim mala iis, qui vel abutuntur , vel rectu in eorum usum ex benescis s.
nibus Creatoris ignorant. Quid quod quae optima, ac salubria nosmet habemus , in exitialia venena Qegenerant , quum abutimur 8 Ita exquisitiores cibi, ita liquores delicatiores , ita
XLI. Postremum : In contemplatione d via, s norum
173쪽
nopum operum ad benescam Creatoris manuus oeulum semper mente=nque intendendam. Est id
principiorum omnium, quibus naturae in estgatio regenda , praecipuum , di sine quo vana omnia.& contemptibilia . Siquidem bruti . ac stupidi pecoris est frui pascua, nec reminisci pastoris. Quin & animantia quaedam vim heneficiorum sentiunt, ad blandiunturque benefactori r quanto magis homo rationis particeps , cui gratia audinis Girtus propria esse debet ac praecipua, tot tamque eximia Dei dona animo i ensibus que versans, ad beneficam C ea toris manum intendere debet λ Neque aleetiea sunt ista , virique eetiei sed hominis, sed Philosophi puν
rectaque ratioue utentis. In naturae Codice tria omnino exarata reperio : PAR TM BONA: PAR AET HOMINI : HAERA TAE A DEO . Priora duo nocturna nunc tam diligenti versabimus manu , versabimusque diurna tum advertus tertium , ad cujus considerationem incommutabiles pietatis , patitudinis , ac just riae leges nos vocant , in utramque altum dorismiemus auriculam P Ah l . . . . sa)
a) Rerum physicarum studiosis , naturaeque contemplatoribus totus in ea gratitudine arga effulisti. mam Dei beneficentiam inculcanda est incomparabilis Ab. Pluche in eodem opere mox laudam: Sρettacolo delia natura . Utinam tam immortale opus, tamque eximium ac praeclarum P sicae corpus , quo, nescio, an ullum aliud sit melius, elegantius, atque fovendo homini quum animali tum morali utilius ac salubrius , Omnium manibus tereretur
174쪽
De obserυationum , experimentorum natura , discrimine , ae generibur variis.
XLIL I retentiam esse externorum sena a suum rebus sensibilibus adplieationem ; tum cognitIonem ex ea adplicatione partam experimentalem. adpellari, dictum supras f. 3. ) . Verum sunt , qui experientiae nomiis ne cognitionem intelligunt, quae comparatur a tentione ad res in sensus ἰMurrentes . Nec deis sunt, qui eo nit onem nullo doeente per usum adquisiani definiunt , Utrique autem minus re cte . Expeνἰentia enim ab experἰhi est : expeν r. autem est extetnos sensus rebus pariter exte nis adplicare . Quare experientἰa non est nisi adplicatio ipsa ' cognitio autem inde parta cognitio experimentaiis , non & expretentia ipsa adpellanda . Sed apage tricas, in sola femporis jactura de more constitutas , mihique tantopere odibiles, & invisas l . . . . . XLIII. Res externae , quibus sensus per experientiam adplicantur , vel adplicationi prae- existunt vel industria quadam ac labore, &artificio nostro producuntur . Priori in casu experientia observat a dititur e in posteriore experimentum , ac tentamen adpellatur . Ae ea. quae utroque in casu in sensus incurrunt, phoe-
175쪽
nomena, sive adparentiae 'nuncupantur . Est ita.
que observatio nudum phoenomeni jam pse existentis ope sensuum examen . Experimentum vero artificiosa phaenomeni productio , a subse. quenti illius examine non disjuncta . Experi Uentnm enim numquam esse debet a pro.lucto rum phoenomenorum diligenti obtervatione sejunctum . XLIV. Observationes vel mira sive si plices sunt , vel armatae sue eompositae . Illae nullo instrumentorum adminiculo , ac immediata sensuum adplicatione fiunt i hae sentibus
aliquo instrumento armatis . Quum enim multa in naturae regno sint, quae vel ob enormem
distantiam , vel ob stupendam exilitatem oculorum in primis aciem effugiunt ' subjici proculdubio observationibus ea minime possunt nisi sensus idoneis instrumentis'muniantur , t lescopio in primis, & microscopio. f. XLV. Ac telescopio quidem utimur in observationibus quum astronomicis , quarum objecta observabilia, corpora nempe caelestia , in immensum: a nobis dissita sunt ; tum terrestriabus , ac maritimis', quotiescumque ob longin . quiorem distantiam observabilium corporum notae aut etiam corpora ipsa nudis oculis sunt i conlpicua . Utimur vero micros copiis -quum
simplicibus, tum compositis , una scilicet ignte, vel pluribus instructis , in iis observandis rebus , quae ob incredibilem exilitatem simplici oculorum acie detegi non possunt . Utriusque instrumenti vis in eo sita est , ut observabilium
176쪽
tarporum imagines mirum in modum fidaugeant, at multo etiam viciniores observatoribus reddant. Quam multa , quamque utilia , atque jucunda in locupleti stimo naturae regno', planetarum ira
primis , & animalium , tum infectilium , atque plantaνum id gemis instrumentis detecta sunt , quae prius erant prortus ignota q. XLVI. Est & alia obse allanum divisio ratione oblectorum , quae iis subjkiuntur. Sundenim observationes astronomicae, metheorologicae medicae , ebimicae , Vtic , similes . Item et ex
per mentorsim I licet non in omnibus , in qui huk observationes fiunt , di experimenta quoque iniri possint. observationes quippe ad ima mania etiam intervalla , ut caelestes , excurrunt praesertim quum telescopia vel galilaeana sunt, uel astronomica , quae illis meliora putantur ιAt experimen tu quousque manus, ac machina rum quibus ineuntur, vires pertingunt , pro rendi possunt' ulterius non eX currunt. XLVII. Item ratione.modi , quo insti munitis, aliae vulgares Observationes funi, alia arti eis . Uulgari observatione scimus , veanerem e. g. planetam esse nimis pratfulgentem, ac pulcherrimum, qui nunc vespere solem inasequitur , nunc mane praecedit i Ast mirabiles illius phases lunaribus simillimas artim ofa obastruatione per telescopia , Galilaeo duce . derileximus . Eadem & experimentorum divisio , nec dissimilis explicatio. Virgultum e. g. tedirie commissum radices hinc inde protendere , ac sensim sensimque in arborem concrescera ,
177쪽
ωtiis are experimentum est agricolis familiari smum ., riseissa vicissim , ac sollertissimorum virorum propria , quae fiunt ope machinae pneumaticae , electricae , barometii , thermometri , smilium. x LVIII. Quum intimae rerum essentia snt nobis ignotae , nec sicile per sensuum exis per entiam observabiles ' hinc observationes, 3: ex rimenta eo dirigenda nobis sunt, ut ebaractea
se cas earum notas, conseantes praecipue & novariabiles e tenebrarum caligine eruant, ac mea
fidiana in luce reponant . His namque cognitis, una opera satis cognitae erunt res ipsae ; licet intima earum.essentia adhue ignora. Diligenti observatione novi e. g. dati corporis pondus esse ceterorum sub eodeni volumine maximum. Tum in admirandae subtilitatis lamina , ae fi lamenta idem esse ductile. Ac tandem croceo, pulcherrimoque colore spectabile . Notis hujusmodi cognitis , eo ipso cognitum erit , tale corpus es e aurum , non quidvis aliud ab eo
dissimile atque diversum ; quamquam latima
auri essentia in abdito delitescat.' XLIX. Neque hunc tantum in finem, ut
corporum genera secernantur , crensantes & in. vaνiabiles eorum notae per observationes , 3c experimenta inquirendae; sed ut-veritates quoque tin versales earum ope detegamus. Scilicet
quum experientia , in quam observationes 3c experimenta resolvuntur s M. ) , sit rerum existentium, ideoque singularium , & indivi-
178쪽
L1B. II. CAΡ. V. xat fingularibus pervestigandis , & adsequendis
semet idonea erit. Ipsa autem conseantium , aCanvariabilium notarum inventione viam ea
sternit ad unimersalium veritatum intelligentiam. Quia quum id genus notae sint necessario cum re connexae , ab eaque proinde inseparabiles I inesse quoque debent & rebus ceteris ejusdem speciei. Quare ubi per experien-riam noverim , ductilitatem e. g. consantem , & inυariabilem esse notam auri statim intelis ligo, omne aurum esse ductile : quae veritas est universalis . Sed ea de re Libro sequenti in Capite de usu rar onis in adsequendis veritatibus meraρ,ficis per analogiam. Nam heic rem dea libasie tantum suffciat.
De obse aiionibus rite instituendis , earumque usu in detegendis verilapibus pb Dis .
L. T T Is itaque praesidiis, de quibus G. I A pitibus praxedentibus, muniti ju
venes naturae contemplatores ac phresicarum veritatum ἱnquisitores , ditissimum naturae reagnum qua observae onἰbus , quaque experimentis ultro rimandum , explorandumque ingredi poterunt. Ac de experimentis partite di eam Capite sequenti. Heic de observationibus tantum, ut & confusio omnis devitetur ,& suus cuique limes
179쪽
limes 3e honos servetur argumentos.
LL Quae igitur rerum scrutinia , & inavestigationes observationibus fieri possunt , ea proculdubio ad quinque suprema genera , aut
classes commode reducuntur . Nam vel I. nu .
dam earum existentiam spectanti vel χι exta stendi modum: vel 3. notas , sive proprietatest tam constantes quam variabiles t vel 4. earum causas: vel s. demum , quodque praecipuum , &in quod celeta tendere debent , beneficos Creati toris Ines, ac usus pro hominum vita quum animali tum morali ,. Evolvamus sngula . LII. Ac nudam rerum emientiam quod
spestat, eae si adhibito per plures quoque sensus sufficienti , adcuratoque examine, nudorum sensuum aciem plane effugi ut ' in subsidium pro opportunitate vocanda instrumenta , telea scopia scilicet, aut microscopia , quae & affa, bre elaborata sint, & longo usu probata. Tum observationes iterandae saepissime , quo e tenebris in lucem , conspectumque deveniant. Quod si ne his quidem mediis eae sensibiles atque conis spicuae reddantur; relinquendae tunc paullulum in Democriti pureo , quousque per sollertiores alios
naturae indagatores novis , aut melioribus instrumentis munitos eruantur . Hugenii tet scopium effugorant quatuor alii satellites , sive lunulae circumsaturnales , qui anno Ios s. non detexerat, nisi unam, quae est ordine quarta 'quas tamen postea , an . scilicet I 67 I. I 572. ,
dira 684. meliori telescopio instructus detexit Cassinus. Lentiε palustris semina multis retro
180쪽
LIB. II. CAP. VI. I rmicroscopiis fuerant impervia r quae eonspicua se tandem praebuerunt Vallisnerii microscopici. Scilicet Senec. illud in quaest. naturai: Rerum
natura sacra sua non Imul tradit . . . . Illius
Arcana non promiscue , nec omnibus patent . Re
ductu , ω in interiori sacrario clausa sunt , ex quibus aliud baeo aetas , aliud , quae post subi stit, aspiciet .
LIII. Quod vero spestat productionis , sive existendi modum , interest plurimum pervidere,
ac nosse diligenter , an datum phoenomenon ad causam aliquam fortuitam reserendum si
an vero ad consuetum naturae cursum pertineari
Nam ubi primum fortuitus productionis , .existendique modus ponstiterit, erit is velut exceptio quaedam & aberratio requιr ' cujus proinde nulla ratio habenda. ad quidpiam in eo gen re probandum, vel refellendum . Equidem nae is plane ridiculus, qui omnes homines coecos nasci contenderet , quod aliquis fortuitis de causis ,
in praeter costantem ac ordinarium naturae cur sum coecus oriatur . Ubi vero costiterit proin
Euctionis , existendique modus constans planeia invariabilis ; erit ea regula Ma & imm .ilis ex qua proinde de ceteris universe a gumentari licebit. Quo autem fortuita a cono Itantibus phoenomenis diligens naturae observa, tor secernat, iteratis sub variis circum stant i is loci, temporis, statuum, observationibus, initaque diligenter earum compararione A calcu-ιo facile dignoscet . LIV. Praeterea in perscrutandis rarum notiε ,