장음표시 사용
201쪽
diis ratisnem colere , augere , perpolire , peruficere, ut & recta de rebus judicia feramus ; mores , vivendique normam ad pietatis , ae justitiae leges componamus . Praecipue Vero Ui tanda nimia in judicando proclivitas , sive men iis praecipitatio : tum partium sudium nefraenan dum; ac compescendi denique assectus ne immoderato , uti fit , aestu tetra eam caligine obnubilent. Quibus ex fontibus , impurisque lacunis major errorum, vitiorumque pars obo
sa plui quam alias depravatur . VIII. Quemadmodum in inquisitione ve
ritatum p sicarum externos sensus nunc nudos adhibemus , nunc armatos: nunc observando illis utimur , nune qxperiundo i nunc . demum
uno i nunc alio modo rebus sensibilibus aptamus: de quibus late superiori Libro II. ita &multiplex est rationis artificium in investigatione veritatum metopbserearum & ab iractarum. Et quemadmodum multiplex ille sensuum usus eo tandem spectat , ut pissicas veritates nobis ob oculos ponat ; ita & Φ multiplicis rationis artificio disserendum quoad metvis eas. Horona praecipua sunt , ratistiania tura , tum analFilia, Tnde Jonibetica, postac analog ἰοβ , on togico, & ita porro : de quibus mox seorsum , & ςx instituto mnium autem vis de efficacia in eo sita est i qt ex veris princia His , & a tisatione recta , legitima confectaria , tamquam effectus a sua causa deducantur.
Quae 'unia sunt rationis rectae i. o. - ς
202쪽
quippe quae sola vero quum perquirendo, tum adsequendo idonea est . Nam erronea ac depraVata cuncta perturbat, errorum sordibus imtellectum deformando , ac depravando volunt tem foeditate vitiorum, IX. Humana igitur ratio, eaque pura recta. , par redditur metaph cis veritatibus per, vestigandis , & adsequendis multiplici ratiociniorum usu , eoque intelligibili S. abstracto . Quum autem prima , ac remotiora ratiociniorum semina sint ideae , tum velut proximiora membra enunciationes sive juricia , quae ex ideis componuntur ' hinc ordo postulat, ut de ideis primum , inde de judiciis sermo instituatur, priusquam de ratiocinorum constructione, usuque vario disieramus, Id autem triplici capite expedire curabimus , quae velut totidem excursus spectanda ' necessarii tamen, & qui praeteriri nullatenus poterant ad eorumdem ratiociniorum naturam, internamque constitutionem evolvendam & explanandam . inare sit,
De Mela, prἱmor talibus ratiociniorηm elementis, earumque objectis , ac signis , a
X. Unt i eae respectu disciplinarum , quod
personae respectu civitatum . Nam ut ex perlonis fiunt familiae , di ex, familiis co*L a muni
203쪽
muni iure, legibus , ac imperio utentibus civitates oriuntur ' ita ex ideis efformantur judicia , ex judiciis ratiocinia , atque ex ratiociniis Ionga serie , aptoque ordine inter se dispositis scientiae componuntur. Adeo ut quemadmodum personae spemri commode possunt tamquam rerum p. ,emina , & elementa prima : ita dc ideae velut prima elementa , ac femina dii ciplinarum . Itaque de ideis heic Hisserentes primum earum naturam , tum genera varia , usus,
ob ecta , ac denique signa evolvenda proponimuS. XI. Nuda rei contemplatio sine ulla adfirmatione , & negatione , smplex rei perceptio adpellatur in scholis . Si primos infantilis aetatis dies fortasse excipias , vix crediderim , ullam esse simplicem perceptionem. Adeo nempe ad judicia ferenda vera aut falsa , bona aut praUa, Eniversalia aut peculiaria , absoluta aut hypothetica distincta aut confusa, & ita porro, quum quidpiam nobis obversatur, ab ingenio pertrahi
mur atque natura . Interim varias ea sortitur adpellationes pro objectorum , ac circumstantiarum varietate. Hinc dicitur I. sensatio , si ejus objectum corporeum suerit , ac sensibus externis
praesens : 2. vocatur imaginatio, si aut corporeum
fuerit quidem , sed absens ' aut incorporeum , verum sub corporea imagine conceptum : 3. 3ntelle iis , sive intelligentia , quum & incorporeum erit illud , & sub incorporea imagine cingnitum : 4. Coi cientia , sive resexto , quum alia interna suerit mentis actio , aut ejusdem pastio : s. demum reminiscentia nuncupatur , quum
204쪽
quum ejus objectum res suerit antea visa, modoque recognita . De intellectione mea dubitaverim quoque , ulla ne in nobis sit in hoc conjunctionis statu. Ρropterea quod vis imaginatrix serpere adeo soleat per omnes animi actiones, ut vel ipsas simplices & incorporeas, substantias sistere nobis soleat tamquam corporeas , & sub imaginibus corporeis. Ut adeo inserendis de iis judiciis caute admodum sit proineedendum; ac spectanda solum ratio recta inpura , non phantasia sive imaginatio . Ali quin corporeos, humanisque membris instructos putabimus e. g. Deum , Angelos , menteique humanas turpi phanatismo .
XII. Quod menti percipienti fit praesens, Mea dicitur , quasi rei sigies , simulacrum ,ἐmago . Nam non res ipsas extra nos postas , sed earum imagines a mente percipi ostendunt observationes opticae, in primis lentium polyedricarum , quibus unum idemque objectum multiplicatum videmus pro numero facierum . Ceterum somnia , specula, plura id genus alia tironibus exemplo esse possunt ad idearum naturam clare intelligendam , & a rebus ipsis , quarum sunt imagines, secernendam .
XIII. De idearum generibus post Arnat. dum copiosissime egere primi etiam subsellii Scriptores logici, ut olim de terminis , quibus illae substi tutae , scholae Philosophi . Dilplicet autem summopere , quod ii , qui modum ubique inculcant, modi nihilominus tam facile obliviscantur, atque in extrema, in quibus desectus ac vi-
205쪽
tia cubant, oscitanter excurrant . Nos itaqus juvenibus evolvendas tantum ducimus, I. ideas: veras ac salsas : Σ. claras & obscuras r 3. δε- gulares & universales e 4. absolutas ac rei tivas ' s. abstractas & concretas : 6. demum
smpi es , compositas, & adsociatas; tamquam scitu utiliores , atque ad judiciorum, ac ratiOejniorum doctrinam facilius adsequendam idoneas - XIV. Ideam esse veram, quae objecto suo consormis est; contra falsam , quae eidem di
formis , dictum Libro priore h. I s. ) ; ubi
ideas falsas tot falsorum esse judiciorum cauinsas , licet occasionalis , pariter. & adnotatum *. 19. ) . Quare dumtaxat addendum e ut summo studio curent tirones fassas rerum ideas prorsus abjicere, adoptareque veras : ac illas , de quarum cum obiectis uni sermitatε non satis constar, diligenti examin s submittere; nec adhibere umquam illas in judieiis ferendis, quousque ea uniformitas dubia fuerit, aut non satis cognita & explorata. Ea salubris eriores quoslibet , ex fassis ideis promanantes , devigandi ars; istuc medium par ad id ubique, &
sti XU. Clara mihi est idea 3 quae rem a ceteris secernit: ut idea lunae . Obscura uscissim, quae minime secernit ab aliis ' ut apud imp ritum vulgus idea saturni , cui a ceteris syderibus secernendo impar est & insuffciens . Cur autem rem , cujus est idea , clara secernit , mon secerpit obscura Scilicet totum id ex ais rerum charactersicis repetendum . Nam &
206쪽
numero , & qualitate tot rei notas eharacteriis sicas idea clara menti exhibet , quot illi a ceteris secernendae sum ciunt . Eas autem non exhibet obscura. Εκ quibus intelligimus , claritatem idearum suos habere gradus pro numero notarum, quae rebus insunt, aut inesse possunt. Adeo ut si quae idea nedum natas Omnes, sed & notas quoque notarum , quae rei insunt, menti repraesentaverit , ea erit elarissima , evidentissima . Si hanc ideam alicui ad aequatam , congi Mensivam, aut etiam di Unctam adpellare placuerit , non repugnabo. Sed erit ea vocabulorum diversitas, non id earum . Interirn quum ideae clarae semper verae sint, ac velut verorum judiciorum , & ratiociniorum semina I hinc summo studio tironibus enitendum , ut claris rerum ideis mentem imbuant, at in dies tonti nuoque adaugeant . Quod fit in primis res seorsum , ac dilietenter exanii nando : tum vitando preeipitationem mentis : inde eum ali Isperspieue cogni is illas conserendor ad tandem viros doctos adsidue colendo atque tonsistendo, eorumque opera seria meditatione perlustrando. Haec siquidem idonea, inaximeque aptata ideas elaras adsequendi Amedia . .
XVI. Rursus futilaris ἱdea dicitur, quae
rem unam ' tin versatis , quae plures simul repraesentat . Prioris generis est idea solis: posterioris idea trianguli ; quae triangulis omni bas repraesentandis idonea est . Quum autem res omnes existentes singulares sat & individua quinam erit uniserjalium idearum ortus, &
207쪽
origo ρ Nempe repraesentatio notarum similium, quae rebus insunt , quas simul repraesentant . Hinc tiniversalem diximus ideam trianguli 'quia tres angulos, totidemque latera generatim menti exhibet, quibus in notis triangula omnia sunt similia . Universalium idearum usus haud exiguus est in ratiociniis , quae sine universalibus judiciis , & ideo sine ideis universalibus constare non possunt. Ouo autem artificio ex rebus sinpularibus ideae eruantur universales , dicam inferius in Capite de Ahiaogia. XVII. Ad haec quae idea se sola concipitur , absoluta ' quae autem concipi nequit, nisi ex relatione ad aliam , relatisa adpellatur . oboluta est idea circuli : retariυa idea cause, quae .ad effectum refertur . Ρorro magna idearum pars relativa est : ut adeo priuiquam de iis judicia serantur , spectanda sint & loca , &tempora , & status , & temperamenta , & mores , & sexcenta hujusmodi. Hinc quum Eras- mus , ut ut mordacissimus , franctum sere ad pellat Socratem verbis illis r Partim abes , ut dicam e fauste Socrates ora Pro me ' accipienda ea laus ratione habita ad alios gςntiles, non ad christianos. Nam & mulierosum illum sui siescimus & galli oblatione illa aesculapio facta idololatram , ac superstitiosum . XVIII. Praeterea aburactas dicimus idea quae notas tantum velut a suis subjectis avulsas exhibent ut idea probitatis : concretas vicis. sim , quae notas una cum suis subjectis repraesentant ut idea viri probi . . fractarum idea-
208쪽
LIB. m. CAP. II. IOmm immensus pene usus in scientiis universis, ac in ipsamet vita civili . Quum enim ob intellectus imbecillitatem plura simul cogitare nequeamus ' praestat ab Iractione uti , sejungere ea nimirum a se mutuo , ac seorsum , prout ordo postulat, pertramre . Equidem verbosi , ac scioli , itemque molesti hominis est , plura simul ac diversa cor ictare: tum saltitare huc illucque : ac tandem involuta omnia , & indigesta relinquere. Spectandus igitur aburacii onis
usus velut salutare remedium adversus consu- sonem & obscuritatem.
XIX. Tandem sunt ideae I plueι , quae in alias resolvi flequeunt; ut ideae primitivorum colorum: compinitae, quae in alias possunt resolvi ut ideae arborum, ramos , flores, solia , fructus complectentium . Adsociatae , quae quum simul a nobis cognitae fuerint , simul etiam attractione quadam excitantur e ut quum aliquem dato in loco, datisque in circumstan- .liis vidissemus ; ubi illum denuo conspicimus loci ejusdem , earumdemque Circumstantiarum. ideae simul recurrunt, simulque excitantur . ΡΟ ro ideae s lices ob plurium' notarum carentiam evolvi nulla ratione possunt . Contra adsociatae , atque compositae. Illud etiam adboeia rae ideae habent commodi, ut memoriae imbo. eillitatem mirifice adjuvent, quum earum DPererum alias cognitarum reminisci volumus . Quare satagant tirones , ut ea p*rissimum . . quorum prompta. recordatio urget , plurium circumstantiarum ideis adsociqnt. Ita uamque alte
209쪽
alterutra quavis earum excitata , & ceterae ala tractione quadam facillime excitantur. XX. Haec de ideis. Addainus nunc aliquaide earum objectis . Id earum objecta res ipso sunt, quae per ideas repraesentantur . Sunt eae vero generatim vel substantiae , vel substantiarum notae. . Substantiae sunt entia per se exi. stentia , sive notarum omnium veluti fulcra,
atque subjecta prima i Notae sunt proprietates, quae substantiis insunt tamquam subjediis , sine quibus existere non possunt; quΦque illas , ut hae potius, quam res aliae sint , determinant satque seeernunt . In corporibus elementa prima , ex quorum lanullanea conjunctione ea coalesciret , substantiae sunt. Tum soliditas e. g. extensio, gravitas , Inertia , proprietates ceterae, notae adpellant is is. XXI. Sunt autem uotae vel sub antia es Ristyinsecae , vel extrinsecae ac modales . Illae ad substantiarum naturam spectant ' ut soliditas ι extensio, similes: hae ad existentiam ; ut figurae , situs , motus , relatione9 , aliae. Subriantiales mir Uecae in consantes , ae far ab les iterum dividuntur e quarum priores a substantiis inseparabiles sunt ut eadem extenso , ac soliditas in corporibus ' posteriores vero continuo permutantur ' ut eolores, sapores, odoteS , qua- Νlitates innumere. Sed , consantes alteri etiam divisioni subsunt , in eommunes sive genericas ι& peculiares sive Decimas . priores sunt, in quibus res diverserunt specierum simul ecinu niunt; ut figurae nota in triangulis , quadri-
210쪽
sateris, circulis, polygonis . Posteriores , per quas diversarum specierum res discriminantur ἔ: ut spharicitas , per quam circuli discriminanis tur a figuris ceteris specie diversis . Hae voe bulo satis idoneo dicuntur etiam M ae characteolicae ἱn quibus rerum indicta , ver que criateria sita ostendimus Libro priore t q. IIS. seqq- ὶ - . . XXII. Quum plures: notarum divIlione attulerimus, est ne aliqua & subis antiarum 8 Est proculdubio . Ac in primis dividi substantiae possunt infinitas 3c infinitam : quarum illae sunt creaturae omnes ex nihilo conditae. , ac limitibus circum scri prae haec solus Deus , scilicetens summum ens magnum , atque uti Tertulliano emphatice de more dictum, D'mum magnum ' cui 3c infinstae perfectiones iniunt , 3cunaquaeque earum est. pariter infinita ; ideoqueens , quemadmodum Metaphysici loquuntur . quum extensive, tum intensDe infinitum . Deinde finitae substantiae dividi quoque possunt iainnumerabiles specieς alias juxta nunierum, Aqualitatem notarum chara tirinicarum , a quibus& constitui illae intrἱnsecus , & ab . aliis discri-: minari possunt . Nam ea subssilntiarum finitarum divisio , ut aliae spirituales sint , alias com poreae , precaria omnino est , nec ulli innix rationi . Mihi enim contra , planeque persua sum est , Deum omnipotentia , ac omni scien tu sua infinita substantiarum genera creare posse, quae numero ac varietate notamm characte