Institutiones theologiae naturalis et ethicae ab Andrea Aloysio Farnocchia ... in suorum auditorum commodum elucubratae

221쪽

g. olia At majus beneficentiae meritum exeircumflantiis eorum, qui benefaciunt, dimanare

solet. Nam quo majus est incommodum , quod Rhount, seu quo majorem vim inferunt, ut benefactavid, eo certe magis merentur . Ita qui unum tantum Panem habet, α quamvis fame premdtur,i illum tamen dividit,. ut alis teri, esurienti medietatem tribuad, magis meis

retur, quam qui mille aureos sibi superfluos. tribuat. In hoc tamen divites id commodi habent, ut scilicet quo minus in benefaciendo incommodum experiuntur, ac proinde ex hac parte minus sibi meritum compa. rant , possint eo 'magis, beneficiat multiplicare, eaque majora reddere,i ac proinde ex hac altera parte ad idem meritum pervenire.

g. sa. Huc spectat benefacere inimicis, ingratisque hominibuS , quod certe beneficen.

tiae meritum quam maxime auget. Cum enim

qui inimicis, mgratisque hominibus benefacit, maximam sibi vim inferre debear, ina. gnum ac genaerosum animum prodit, ideoque maximum sini meritum comparat .

sa. QVORd circum stantias eorum, qui heiscio assc .mur, IR: eo majus est beneficium, . quo plures personas complectitur, ut per se Patet . a v. eo majus est beneficium, quo ma.

gis ii, qui beneficio assidiuntur,. eodem digni sunt, nam beneficientia senerosa quidem esse debet, sed non caeca . Hinc Hennjus 3je-hat: Benefacta male locata, malefacta arbitror Quare cum beneucium plures personas com pli cti nequid, habendus est delectus in benencio tribuendo, . ac Proinde propinquit alienis, cives peregrinis, notu ignotis,. bene merentes iis, quidus nulla grata a devincti sis, mus, pauperes locupletibus & fortunatis, si

Caetera paria sint, praeferendi sunt, atque si .

222쪽

praevideatur, fore ut beneficium malefacta

foveat , immoderatas V.. gr. Comyotatio.

nes, superbiam , incontinentiam, scurilitatein,. contumelias &c. beneficio tribuendo abstinendum est ; tunc enim tribuere beneficium idem est, ac alicui arma suppeditare in plurium hominum perniciem. Optime igitur Cicero de Usc. lib. t. caρ. I 4. ajebat: Viden,

dum est, ne obsit benignitaι N iis, ipses, quibushenigne videbitur seri , N cateris.

. 94. Ceterum beneficentiae meritum pen det etiam ex ratione, qua benefacimus, dc exfne, quo benefacimus. Qui in dando beneficio.

hilarem alacremque se praebet,. qui cito dat, omnique mora 1 ublata , eum possit, ulla sine exprobatione, ac reprchensione, nec ullam a beneficio affectis clientelam, aut submissi nem exigit, is certe quidem hisce de causis magis meretur. Pariter qui in beneficio tri. endo ostentationem suamque utilitatem , ali uinue minus rectum finem semper abhorret, majus sibi meritum comparat. Ex ouo pater, eum, qui benefacit aut propter solam Ostentationem, aut propter solam utilitatem, omnem beneficentiae fructum amittere. Priamus enim vanitate, alter commodi emoluismenti cupiditate ad benefaciendum impellitur. g. O . Verae beneficentiae ac liberalitati duo exircina opponuntur, prodigalitas, s avaritia. Quoa opponatur avaritia per se patet. Du-Dlam fortasse erit, an opponatur etiam sero.

digalitas. At dubium statim eranescet, si nimadvertamus I R. quod prodigalitas, cum benefaciat nu la, servata mensurae, nulloque habito delectu, plerumque malis benefacit, quod tantundem est, ac malum bonis inseriste. 2 v. quod prodigalitas a rapinis diutius

abstinete dissiciliter potest. HOMO enim pro-

223쪽

digus, cum sua profuderit, impellente conis suetudine & habitu, aut aliena aperta vi rapiet, aut fraudem turpiter adhibebit. Hinc Cicero de c. Lib. II. cap. I 2 ajebat: Sequuntur largitionem rapinas. Cum enim dando egere ceperint, alienis bonis manus Gerre coguntur . . . . Quamobrem nec ira claudenda eis res familiaris, ut eam benignitas aperire non possit , nec ita reseranda , ut omnibus pateat. Omnino meminisse debemus id , quod a no stris hominibus saepe usurpatum, jamque in proverbiis consuetudinem venit. Largitionem fundum non ha

CAPUT III. .

De altero naturas praecepto: Alteri ne feceris, quod tibi factum doleas .

f. 96. Q i aequalitas juris, quam quilibet hol.

mo ad felicitatem consequendam; habet, & propria cujuslibet hominis felicitas praecipiunt etiam, alteri non esse faciendum,

quod quisque sibi factum doleret I9. ,

illud necessario fluit, nullum hominem in iis, . quae sua fusit, esse laedendum, cum quisque soleat in iis laedi, quae ad se ipsum spectant. Cum autem quae propria cujuslibet hominis sunt, referandur ad' personam, ad sub tantias, ' honorem, hinc officium cujuslibet hominis erit, alio 2 neque in persona, neque in substantiis, neque in honore offendere. g. 97. Ad personam quod attinet, quatuor lanu, quae nos impellere solent ad injuriam

224쪽

209 in persona aliis inferendam, pax'ertas, ebrie. tas, ira, Et impotentia. Paupertas publicos facit gratratores, sicarios, pirat atque . Sed, Praeis. terquam quod nulla paupertas, etiamsi extrema sit, jus in alterius personam conceder: unquam potest, raro contingit, paupertatem, quae ad hae e delicta rapit, vacare culpa. Otium, inertia, laboris horror, ludus, crapula, licentia plerumque caussae hujus paupertatis sunt; quae proinde temperantia, labore antequam in habitum transeat, dilige uter este X pellenda. .Ebrietas, si Praeter voluntatem omnino sit, omnemque auferat rationis usum , sit ad aliorum personam offendendam impellit, culpa caret. Sed plerumque ebrietas non est praeter intentionem, eum ejus periculum fere semper praevideatur , ac proinde fero semper damnanda sit. Hinc Pittacus, quo magis ebrietatem horrerent homines, delicta in chrietate patreta essis dupliciter punienda sancivit. Apud nonnullas nationes publica ignomi uia ebrii in si rebantur, quod merito factum est, cum nullum sit vitium, quod tam hominis dignitatem inhonestet, tamque illum frutis animantibus deteriorem faciat, quam ebrietas. Ira quoque antecedons Consideratio. nem culpae verti non debet, si personam offendat; in ea enim homo sine libertate agit. Raro tamen fit, ut primus irae motus tam rapide hominem ad agendum impellat, ut sibi

conscius non sit rei, quam operatur. Semper, aut fere semper tantum illi temporis intervallum relinquit, ut advertere, ac deliberare possit: proindeque ira semper, aut fere semper criminosa est. Tandem impotentia semper damnanda, omnique diligentia vitanda est. Impotentia originem habet ex ma-

225쪽

jori vi, qua homo se praedicum sentit. Lichac enim majori vi excitatur ad alios injuriis afficiendos . sibique subiiciendos; quod quotidie vel pueri ostendunt, qui continuo debiliores offendunt, sibique subiiciunt. Hic virium abusus in magnis Imperiis magnos edidit tyrannos, multosque in hominum societ te pauperum debiliumque oppretares creat. Qui profecto abusus tam communis in hominibus est, ut Hobbes veluti natura instinctum illum habuerit ; quamvis perperam prorsus; cum natura senilibilitatis, rationisque voce nos quotidie doceat, nominis nomine indignum esse, qui mis majoribus viribus utitur ad sibi similes opprimendos. . Stimulus autem ad impotentiam exercendam esse solet fiducia illa qua nullum damnum, nullumque periculum

ex ea nobis oriturum putamu1. Sed praeterquam quod plurima funestae memor jae exem

pia fiduciam istam convellunt, ratio ipsa docet, tum inferre tam facile esse, ut quivis etsi debilis, vilis, tenu*s iae M is ad Leus, possit, dummodo velit, qui citius, aut

tardius illud inferre. Ni si enim sussiciant vires, uti potest astutia, sic fraude: ac si minus manu potest lingua valere r. ideoque semis per est vinctichae timenda.

g. 98. Nunc ad substantias . . Violentia αfraus duo illa sunt, quibus perversi homines

aliena usurpant Violentia non praeeuptis Philosophorum , sed catenis carceribusque cohibeata est. Fraus autem sequentibus 'raeceptis reprimenda. Iv. Homini non solum unquam usurpare non licet, quod certo scie ad alios pertinere, sed ne ullum quidem domi. nium sibi vindicare in rem . quam alienam

esse dubitat, donec omne prorsus dubium a-

226쪽

moveatur. I a'. Cum de re litigiosa agitur . potest quilibet tuas proferre rationes, propriisque uti juribus, onmmodo viis honestis, sincerisque semper incedat. Hinc semper oppressio, dolus, artificia damnanda sunt,

cum nemo aliena debilitate, aut stultitia, aut inconsiderantia abuti debeat, atque ea, quae inhonestis mediis acquiruntur , semper iniqua ae ignominiosa habenda sint IV. In emptionibus, aut venditionibus, aut permutationibus semper bona fides vigeat oportet: atque ideo neque qui vendit, emptriris avi. ditate, aut ignorantia, ut plus aequo vendat, neque qui emit, venditoris necessitate aut imperitia, ut minus aequo emat, uti debet et Similiter abesse debet omnis dolus in men suris, in ponderibus, in mercium qualitatu

hus a), in pecunia, alijsque hujus generis cr) Dyonisius Syraeusarum tyrannus, ut

barbam aureEri, qua AEsculapii 1t i tua ornata ierat, Iovisque paludamentum aureum sibi h heret, hoc velamen suo furto quaesivit, ud diceret, declecere , aesculapium filium imis herbis Apollinis barbam habere , aureum ver paludamentum Iovis nimis grave esse aestate, nimisque frigidum hyeme. Quot reperiuntur homines, qui ut aliena diripiant L ejusmodi velaminibus utuntur 2 cet Scevola, cum emere vellet fundum,aetvenditor minus aequo expostularet, sponte acl. dicit praetio venditoris centum millia sestertia, ut testatur Cicero de Μ. Lib. I. cap. 8.

3) Quoad mercium defectus, si manifesti

tantum sint .venditori, nee emptor mediocri attentione eas detegere possit, certum est,

227쪽

4'. In promissis & contractibus sempor hora

fides servanda est, omnisque ambiguitas removenda, ne ulla controversia, auc in Certitudo deinceps orlatur. SQ Nummi, aut rEquaelibet in faenore polita eum tantum fructum afferat necesse est, quem leges praescrihunt, ita ut semper absit usura. 69. Qui fulaboris mercedem petit, plus aequo non Det et scuti etiam qui operis mercedem solvere tenetur, minus aequo non dab t. 70. Qui deno stum recipit, aut res alienas admmutiat, ii lud fideliter custodire, has aut 'm ita actorini strare debri, ut ut quc detrimentum patiantur neque in proprios uss cum possessoris praejudicio traducantur. 8' Cum damnum alteri aut dolo, aut culna illatum fuit, religiose re. parandum est, nisi damno aff ctus remittat. 9Q. Omne donum, aut promissum, quod Occasionem praebere nossit, ne nostro munere

recte fungamur, est omnino reijciendum caὰ venditorem ad illos manifestandos teneri, idque pluribus in locis a legibus ipsis praetcri.

hitur. Sin vero emptor mediocri attentione possit hos defectus detegere, non videtur te. neri venditor a V illos mani siqndos, quidquid contra sentiat Cicero loc. cit. Id unum tantum cavere debet, ne vel artificium adhibeat, ut hos desectus abscondat, vel ignorantia aut Oscitantia temptoriS utatur, ut plus aequo rem

et Curius Samnit bus, qui illum auro corrumpere conabantur, ostendit propriam cae n m, quae CX rapis tantum parata erat s eis

que dixit: Non indiget auro, qui hae tana comtentus es. Idem dixit Xenocrates Alexandri nunciis. Fabricius non solum Pyrrhi dona

rejecit, sed etiam ei vinctum misit Medjcam

228쪽

ro . spsae quoque haereditates testamento aeis quis tae honestae non sunt, si malis artificiis, eorumque damno, ad quos legitime specta. hant, obtineantur, ut etiam docet Cicero de c. lib. 3. cap. 8 l. g. 99. Ad honorem progredimur. Superbia, quae vel aperte, vel clanculum in homines pervadit, facile nobis suadet, ut vel libenter eos audiamus, qui alios deprimunt, vel nos ipsi libenter dedecus aliis inferamus. Quod tunc facilius etiam nobis suadet, cum aliorum defectus ita repraesentare possumus, ut eorum qui audiunt, risum excitemus: Iune enim laus , quam relaturos esse speramus, magis nos sollicitas, impellitque ad alios in. qui Fabricio suam operam obtulerat ad vene. num Pyrrho parandum. i) Sed necessitas honestum ne reddit aliena ulurpare, suumque in usum convertere Ad sui ipsius conservationem quilibet jus habet; ac si dum fame, sitique languet, nulla alia ratione suae in Gigentiae satisfacere posiset quam usurpando aliena , posset quidem citra culpam tot bona aliis auferre , quot ad praesenti indigentjae satisfaciendum re inquiruntur . . Necesse tamen est, ut induistriaci Iahoie, si his uti possit, vel aliorum Opcm implorando, si industriam & laborem v d hibere nequeat, prius frustra tenta, crit, sibi comparare, quae necessaria sunt. Dixi indu

Itria & labore, si his uti possit; nam culpa non vacat, qui industria & labore posset sibi

necessaria comparare, & tamen ea sibi comparet mendicando. Tunc enim vere egenis ea auxilia vel omnino aufert, vel minuit, quae

ab humanis hominibus ipsis destruamur.

229쪽

II 4famandos. Quantum dicta , quae risum exta. tant, praesertim si arguta ac subtilia snt, a.

liorum aestimationi, nonorique noceant, ex

eo patet, quod unum tantum ex hujusmodi dictis iis exitio fuerit, in quos prolatum est. Homo igitur honestus obtrectationem vitabit. Nunquam laudem in aliis deprimendis inqui. ret: ac pro Certo habebit, obtrectatorem, neque ab iis, qui eous dictis delectantur, in pretio haberi. Illud etiam reputabit, ex ob. trectatione certe inferri posse , ea qui delectetur plurimis vitiis laborare: nam ex alienis defectibus voluptatem capere nequit nisi qui plurimis ipse scateat. Itaque ossicium

cujuslibet hominis est. nunquam verbis injuriosis praesentes petere, hoc enim non solum inhonestum, sed inurbanum omnino est. 2'. nunquam alios irridere, nisi fortasse amicos , quod tamen plenum urbanitatis sit Oportet. 3P. absentibus nunquam detrahere, nam iis detrahere, qui cum absentes sint, se purgare nequeunt, vile, & iniquum est.

qq. caVere, ne ea referat, quae contra bonam aliorum famam audierit, praesertim si testes, ex quibus illa accepit, omnem sibi fidem non mereantur. Hae in re plurimi peccant: sibi enim suadent, se vacare culpa, cum ea reserunt, quae audierunt, yerinde ae mnis obtrectatio in primos tantum auctores cadat, nullumque damnum a tr stibus auritis aliorum aestimationi inferri possit. Uno verbo ossicium cujuslibet hominis est, honam alio. rum famam, veluti majus eorum bonum conis siderare, semperque judicare, minus malum

aliis inferri, si in persona, vel in substantiis quam in honore laedantur.

230쪽

CAPUT IV.

De Ociis ister amicos. Ito. um amicus juxta Zenonem, & Pythagoram sit alter ego, prorsus patet, benevolentiae, & conjunctionis gradum inter amicos longe majorem esse, quam qui ex ossiciis humanitatis, & beneficientiae inter

caeteros homines reperitur, ideoque amicorum ossicia saltem omnia ad eaeteros homines non extendi. Haec antequam exponamus, operae pretium erit, illas dotes recensere, quibu1 aismici praediti sint oportet, ne in illorum delectu aberremus Io I. Prima autem dos est maxima honeissas, cum amicitia adjutrix virtutum a natuis ra data sit, non comes vitiorum. Hanc auistem honestatem , quamvis Ioannes Porta , Lavater, & de la sale ex signis physiognomonicis dignosci posse contenderint, tutius tamen ex repetitis sermonibus dignoscemus. Hinc si ex repetitis sermonibus nobis constet eum, Cuin quo amicitiam conjungere volumus, de justo & injusto, de licito & illicito

recte sentire, ac principia pro circumstantiarum varietate non variare, ac instar venti non agere, di maledicum, aut assentatorem non esse, honestatem praeseserre putabimus. I. IC2. Altera autem dos est prudentia. Cumenam amicus tenere ac custodire nostra arcana debeat, si minus prudentia polleat, ea facile manifesta faciet, quo nobis incommodo erit, damnoque . Hiac nunquam congia