Historia Michaelis Serveti

171쪽

f. IV. Ceterum quod idem Venerandus ΜAICHELIus scribit, exstare in Bibliotheca regia Parisiensi exemplum horum is brorum, sed imperfectius illo, quod in Bibliotheca Col-bertina a Tervatur, id recte sese habet. Nam in regio eXemplo desunt duo dialogi de Trinitate, qui Coibertino eXemplo adiutasti sunt : at regium tamen vicissim exemplum alio nomine praestantius est & perfectius Coibertino. In eXtremo enim codice reperitur confutatio MSta libri huius SERVETI auctoris nescio cuius. Initium confutationis hoc est: Primum fareri oportet, nos omnino Voces de mere,

quibus de byc tanto masterio loquomur proprie ct simplici ter: est enim ine abiis Oc. Finis vero hic est: uuare se cui Coeri ius noster Satanae tessimonium repudiavit, ita nec nos a teriti debemus, quae bic baereticus is Domiuo nostro Iesu Cbristo Vbiuis magnifica praedicat cum aperte ij ideo jaciat, ut eum in ensus vera divinitate spoliet. Debeo

haec indicio Max. Reverendi CRus11. De summa styli barbarie , Doctorum scholasticorum assiduam lectionem spirante, cum alii iam egerint, nihil equidem commemorabo. Ipsam etiam doctrinam libro hoc contentam nunc quidem non eXplicabo, praesertim cum videam Venerandum Virum IOII. FRANCISC. BVDDEvΜ 6 & alios satis diligenter de ea exposuisse. II.

Recueil de diverses pieces Crit, cr) Institui. Theol. dogmat. qUes Tom. I. chap. III. p. 34, 3i. Lib. II, cap. III. qis. subi hos etiam libros recenset.

172쪽

turbis & controversiis Arminianis omnia ferverent. Auctor eius RGNKRVs est VITELLIvS, s) id quod IoΗ. ΜoLLKRus iam docuit apud VINCENTIVM PLACCIVM, t) homo partibus Arminianis inprimis addictus. Composuit is hanc versionem in ipsis harum turbarum initiis, diu ante Concilium Dordracenum: saltem I6I . ea iam perfecta & ad SIMONEM EPISCOPIVM u) ab auctore transmissa fuit. Patet id ex epistola EΡisCOPII illius a PHILiΡpo LiΜBORGio edita. Sed quod prospiciebant Remonstrantes editione illius adversariorum animoS eXacerbatum & suspicionem amplificatum iri, aesi faverent hostibus divinitatis Christi, committere noluerunt, ut publicam lucem adspiceret. O perae pretium iudicio , graVissima EPISCOPIr verba, quibus dissuadet & detestatur huius Vertionis editionem, ex epistola iam laudata apponere. Remitto tibi cum gratis . rum actione librum tuum praesit Ato die: beneficium enim

praestiti

Vocat ΤELLERUM , qU0d melius cu) In Epistolis claror. & praest. rei pondet litteris in fronte libri Virorum n. CCXX VIII. p. 38ι. positis R. T. Od. tertiae.

173쪽

praestiti compengationem. Sed quid intelligo R Obstupui pr

Iecto ct cohorrui, cum propositum destrum de edendo tu Lucem auctore hoc , O vernaculum facieudo, ex litteris tuis ster hic rem. Itane, mi vir, talem librum, O hoc

s. culo Z Quid uitis θ' sVsicipitis Θ Satisue subducta ratio,

ne ' Librum, tu gream, im variis erroribus Ο opeculationibus, nescio an magis Metu si is quam Laisudicis, resertum , Ptam periculosum O uoxium, iam ab orbe toto damnatum , reprobatum Z in quidem hoc tam exulcerato saeculo, tam turbido, ct commoto Z Nondum satis turbarum Ο litium excitatum vidistis ex tam levibus θ' facilibus omticulis quibusdam, ut oleum camino Uuanti addendum esse putetis, O novus tempe'stes, noVos fluctres cie e , Oram gravium tam infulsiorum tia enim multa mihi videntur)hementem hanc borrido coustu libeat tentare Θ D amiuauda profecto, omnibus viribus reprimeuia θ' re fraenauda illa videntur esse ingenio, quae σ cousiictum O puguam pruriunt: in vos novis stimulis irritanda putabitis Θ Notiate, ques', incerti lucelli O privati commodi θe publicam tranquil talem importuna in inepta eiusmodi librorum ediatioue perturbare. Si vobis veritas divina septicissima ιν Ecclesiarum pax cordi est, de ite ab isto conssio, cujus vos olias aliquando poenitebit Jerio O fortasse Iero. Anima

HItem mea non veniat in consilium vestrum. Sed post habitum concilium Dordracenum, cum nimis gravi iniuria Arminiani putarent se affectos esse, diutius se non continuit TELLIER ius, sed Versionem si iam in lucem protrussit. At suspicor tamen, cum intellexissent Remonstrantes, sub praelo illam Versari, litteris S monitis impediisse hominem, quo minus omnia perficeret quae meditatus erat. Namque in ipso libri titulo dc post praefationem monetur, Dialogus sLRvETI de Trinitate dc alia quaedam eius opuscula libro

174쪽

libro huic esse addita. κ) Sed in extremo libro nihil eiusmodi reperitur: nec ullum exstat versionis huius exemplum , id quod explorate novimus , cui haec sint addita. Quare verisimile putamus, Arminianos consilio hominis intercessisse, quod nimis illud noxium sibi fore ducerent. Vir illustris, GKRHARDVS a MASTRICHT, eXistimabat olim, praepotentes Belgii ordines prohibuisse, ne pergeret Typographus. Sed multae caussae sunt, quae hanc coniecturam infirmant: ipsa enim Versio, si hoc ita se haberet, sine ullo dubio de medio sublata fuisset; at huius tamen satis multa publice semper in Belgio vendita sunt exempla. f. III. In praefatione interpres fingit, sese partibus asseclamCALVINi addictum esse. Namque negat praedestinatos &electos in errorem induci ullo modo posse, & ΙoH. BOGERMANN- , ceterosque reformati coetus doctores, qui tum temporis in Belgio CALVINI & BEZAE sententiam tuebantur, haereticos poenis capitalibus assici posse , defendere vult videri. Quanquam qui nasum habent, sine ullo statim negotio perspiciunt, hominem perpetua usum esse iro nia, & doctores hosce accusare potiuS, quam eXcusare &defendere voluisse. Caussam cur hunc librum Verteret, hancce sive primam fuisse dicit, ut ex ea interpretatione intelligi posset, quo jure Genevenses SE ETVΜ comburi iussissent, quatenusque veritati consentanea sint, quae homini huic vulgo eXprobrari S crimini dari solerent. Quod tamen dum facit, perperam narrat, librum hunc Franco furti ad Moenum combustum esse : quod non huic libro,

x) Post Praef. haec leguntur: Rochiveta heu des sex Christi,

175쪽

sed Restitutioni Christianismi accidit. y Deinde hac etiam de caussa hunc sese laborem suscepisse perhibet, quo

nonnullorum coerceret amentia, qui reformatae ecclesiae sententiam de haereticis occidendis maligno dente carperent. Solere quidem hos ad eXemplum IESU CHRISTI pro-Vocare, qui discipuloS increpaverit, cum ignem de coelo in Samaritas immitti vellent: eosdem parabolam CHRISTI Matth. XIII. de herba dumosa, quam Paterfamilias servos evellere vetuerit, aliosque sacrarum litterarum locos testari. Verum homines hoc modo suam tantum inscitiam prodere: multum enim interesse discriminis inter id, quod

Ecclesia Romana eaque falsia & quod vera Ecclesia Refior mala faciat. Argumenta haec& alia pontificios quidem

176쪽

vehementer urgere, qui quatuor potentissimis Doctoribus

gladio, igne, cruce & aqua rationeS OVium IESU CHRISTI ex sacris litteris depromtas refellere soleant, Verum contra Reformatam Ecclesiam nullam omnino vim habere. Atque id egregie demonstrasse Siaecanos sacrorum ministro S in longa & copiosa praefatione libro THEODORI BEZAE prae

stantissimo de haereticis occidendis belgice verso praemisest ab Romanam quidem Ecclesiam sic argumentari sole

ende de reare Gereformeerde Kerche,int minste niet en versam.

177쪽

re: hoc credendum est: quoniam ecclesia subet. At Reser. maros non Ecclesiae mandati S, sed sacrarum litterarum oraculis unice inniti. EX quo pateat, eos in maximo vers xi errore, qui sic calculos subducant: Peccat ecclesia Pol tificia , dum haereticos occidit: ergo Resermati quoque peccant, quando morem hunc eorum imitantur. b) Posse subiicit longam hac de re disputationem a se institui, sed luculenter & copiose hoc iam fecisse, cum Sacerdotes Sne-U a canos,

178쪽

canos, tum multos alios auctores, dc nunc idem facere auctorem libri Belgici de Potus-Steen dicti. Ad hos igitur sese lectores remittere , eo quod satius sit ex limpidissimi Genevenitam fontibus, qui ad ipsos usque Indos manaverint , quosve doetissimi hi auctores biberint, haurire. l. c Hebes plane sit, qui non statim sentiat, totam hane orationem fallacem esse & ad speciem institutam. Ceterum quod Auctor perhibet eo tempore , quo hanc composiluit praefationem, librum Belgicum Polust - Ste eu prodiisse, id

argumento est, eam pirefationem diu ante concilium Dor-draceniam ipsiusque versionis editionem eXaratam esse.

Belgius enim ille liber non ita multo post initium turbarum Arminianarum exiit d) Quod ad ipsiam Versionem attiner, illa, id quod exploratio nos suscepta docuit, satis accurata c) Ηier se ich nueen romveld

179쪽

curata & fidelis est, mentemque Auctoris multo evidentius exprimit, quam latinus fons. Interpres passim in ora libri notulas quasdam addidit, quibus ea explicat, quae rudio .ribuS obscuriora videri possent. Ita f. io. b. quid Theologis communicatio idiomatum sit, eXponit. f. Φo. b. Vocem Chimera illustrat.

Dialogorum de Triuitate libri duo. De nstitia regni Christi, capitula quettuor per MICHAEL sERVATO, alias ReUes, ab Aragoreis Hispanum. Anno MD XXXII. 6. Bogen 8. DE his Dialogis nolumus ea repetere, quae CHRISTOPH. SANDIUS e) lΟH. HKN R. a SERLEN , f) RICITARDvss1MONivs gὶ & alii dudum memorarunt. Notum est plerisque, retractasse veluti in illiS SERVETVM, quae praecedenti anno , libris de TRINITATE scripserat, verbaque non minuς quam sententias correxisse & emendasse. At stilus tamen libro non multo est castigatior & elegantior illo, quem in libris de TRINITATE adhibuerit. Pleraque exempla libri de Trinitatis erroribus, hos Dialogos adiunctos habent. Nam mercator librarius, cuius sumtibus libri de TRINITATE prodierant, nondum omnia Vendiderat eorum eXempla, cum SERVETVS hoS DialogoS protruderet & Libros de TRINITATE publice veluti repudiaret. Itaque Veritus, ne quae satis multa superarent librorum de TRINITATE exempla nullos aut raros inveniret emtores, noluit Distogor 1eparatim vendere, libris

de TRINITATE coniunxit. Hinc apparet, quid caussae sit, quod nonnullis exemplis librorum de TRINITATE Dialogi hi sint additi, ab aliis vero absint; scilicet quae post editos Dialogos vendita sunt.

e) Bibl. Anti . Trinitariorum f In selectis litterariis p. 66. P. II. Ia. g co supra citato.

180쪽

CL DIi PTOLOMAEI Alexandrini geographicae enarratio . nis Libri octo , Ex BILIBAUDI PIRCΚΗΕYMHERI translatione, ρed ad graeca O prisca exempigris s MICHAELE VILLANO-vANo iam primum recogniti. Adiecta instuper ob eodem sobolia , quibus exoleta urbium nomina , ad nostri saeculi morem exponuntur. QuinqVaginta illae quoque cum Vuerum tum recentium tubu se adnectuntur, variique luco lentium ritus θ' mores explicantur. Lugduni ex incina MELCHIORIS & CASPARIS TRECHSELII Jratrum MDXXXV. folio maiori. Typi satis augusti sunt, additaeque passura figurae ligno eleganter satis incisae, ornandi volumini S causis.; um rarissimus sit hicce sERVETI Ptolomaeus, Virque celeberrimuS MICHAEL DT LA ROcHE publice Optaverit uberiorem eius notitiam, h) denique ex hoc libro diiudicandum sit, utrum SERVETVS recte a CALVINO accusatus sit, quod MOSEN pro impostore habuerit, nec ner accurate copiose de argumento & rationibus eius exponemus. Post titulum Libri Praefatio sequitur SERVETI, quam totam describemUS, qUOniam eX ea non modo intelligitur, quantopere SERVETVS in Gallia, & stulo & eruditione profecerit , sed & totius Operis forma & ratio cognoscitur.

MICHAEL VILLA NOVANVS

Lectoribus S. Ton ab re fuerit, Lector amice, de CLAVDIo nostro pau- cida hic hic prae scribere ac demum quid nos in hac editione praestiterimVs, comminisci. Fuit PTOLEMARus Alexandria Aeg=pti urbe regis oriundus Gnge gs literas, quibus tunc Aegra tus imbuebatur, abunde doctus , t smet si ORbbdi egerit utiq'sudo: Pbitosopbus, Aprologus, iuxta gruatbe ch) biblioth. Angloi se Tom. V. P. I. p. 22. N aliaS.