Historia Michaelis Serveti

181쪽

Motbemcticus strenuus, quod O alia eius mouVments t santur. Floruit sub TRA1ANO, ADR1ANo 9 ANTONINO PIo scribus. Tanis in orbe perlustraudo eius fuit solertice plus quam Hercules gloris, ut terrarum orbem siue bella ivvssus sub re gulam quondam censeri coegerit, ct nobis frustudum olescriptum tradiderit. Νec id sotum prae suis,

istae coelestis tere stribus coniunxit, eorum men furas in Vuum

sterior , sed qui illos priores omnes in Geographico art sicio si cite seuperarit. Quod ad nor attinet viret oinues scnerdos intendimus , in corruptis emendandis o reclusi explicandis. Periculo fur utraque parte labor, uec alicui hactenus sit utrius; sed pius , ω qui veniam nobis impetret , sicubi locorum lectori non fecerimus satis. Ilud ne tacuerim: Ex stiis codicibus cum Graecis tum latinis , aliorumque autorum assidua lectione, locos ad multa mitia nos resti Visse. Quornm centurias ali mot re erre operor preci vin foret, ut Decimen aliquod gutiaturis praeberetur. Sed unius Narbonensis Getiliae exemplis sat erunt. Libro II. C pit. IO. is=uis 3. Europae, Chelirae civitas prius tegebs re cum ex Graeco Codice Baetirae fuerit legendum, quae es Biterrensis civitas, vulgo dicta BGers: Stephanus etiam Belarrgin nominat, Mela Plinius ost Strsbo Bliteram. FV-sse metriuge ibidem tegebatur, cum Fossas Imriguas a Mario fio. Confide dictas scriptores omnes testentur quas Ππnc

Aquas mortuus vocamus. Item sumen Sicarus in altero exemptari legebstur, in altero Tisara, cum neutro modo fuerit legendum, sed Hisara, sive Graecum exemplar, , eatiorum scripta, maxime tamaris commentarios quirinspiciat. Adai putatur etiam hodiernum nomen quod idem Areuius vulgo retinet. Nec illos taceam qui pro Arari fluvio ibidem scripserant Avar, O pro Dubi Burin, Cepero

182쪽

pos populos pro Seutiis, quor bodie Diguenses. Omissa quoque ccbestiorum colouis duas Massilias fecere , stteram Graecam, glaersm ustu Graecam. Orobius injuper scribitur ibi fluvius, qui obris ceteris dicitur. Emendassemus etiam, A licuisset Tolosiae situm qui ad Garumnae, nou Heris fluvii ripam conlissit. Longitudinum o latitarinum numeros quos emendavimus ue cui Am mor ur, hic subticebo , cum ii sectis legenti O coufereuli pstuerint. Nec iuea re a Ptolomgei mente discessimus, sed tantum iuxta priores t nos librariorum restituimus errata. Libro octguo

quisupra otios, si Bilibaldo O Erasmo credimur, castig

tiouem desiderabat, adnotatiunculum adiecimus, fus etiam si totas iis liber periret facile quirque vet mediocriter ius albematicis 'eritus, non solum is urbibus a Ptolomaeo ibi descriptis, sed tu et iis quibuscumque maiorum dierum quantitares ab Alexandria distantias metiri queat. I lud item scienaeum, situs ordinem aliqugudo praeposterum, nec eundem esse in Ptolomaei traditione O vostra interpretatione, parumper ab ipso commisso transpuitione locorum, ut inter Nemetos O Vangiones Germanos bole populos in tabula Belgicae Galliae commemoratos e ct inter liburnum portum O Populonium promontorium sive Populonium urbem in TFrrheno Italiae pelago. Nos enim versnstmiua in margine reddidimus, hed isti e priores posuit, qui eo, quo ipse procedebat ordine , posteriores esse debuere. Eodem littore inter Felamonem, Hosam 9 Cosos irruspositio est. Idem commisem in Alpium montium uomiuibus, quod ANDREAS ALCIVI VS in Lecitum a Vuotavit. Iu liguriae maritimis D Obus Bracellius ordiuem a Ptolemaeo clinum nos docuit. Sed os uus de iis quse corrupte tegebautur. Scholia deinceps adiecimus, quo lectio e set dilucidior, suavior θ' pleuior, quae quantum adiumenti tectori sint allatura eorum so iudicium, qui lectionis usu experimen

183쪽

tum fecerint. In evolvendis sane tum Graecornm tum L tinorum poematibus, historiis, O aliis scriptis: quum de regionibus, civitatibus, montibus, O fluminibus, quod pers epe sit, sermo inciderit: sse tunc ad uoctri Ptolomaei is monem quis desectat: urbium Nomius cum priscis θ' poe-igrum uomiuibus conjuncta, O sae nostri temporis femonem rovisis, iucunditatir uouuibit procul dubio lectori sunt allatura cum nuda Ptolemaei lectio parum venusta θ ctenus visa sit. Et quo magis t=rouum animos ad hanc Isctilouem intenderemus, rusterua lingua tangssm faciliore plurima urbium vocabula explicuimur: ut cum Gallis Gaiatice , cum Germanis Germanice, cum Italis Italice', cum Hispanis Hilapa uice loqui videremur: quorum omUium regiones vidimus O linguas utcumque nouimus. In redde is stermoni verus reis urbium nominibus scriptorum auctoritate propria ex erieulis , certissimis cofecturis, quoad eius fieri potuit, sumus connixi. Ceterum plurimas earum esse s Ptolomaeo sunt desicriptae, cum sint excisse, nos lentio praeterivimus. M ubi desolatarum eodem aut proximo loco urbes aliae successere, novam structam loco Dr pice destructge subrogavimus : in margiue quidem, nam ipsum Ptolemaei scriptum inuiolatam esse volumus. Quam nostram operam ad provinciarum orbis notitiam praesentium cum praeteritis collationem, quae siusvis es exemcitatio , maxime facere, nemo, ut Isssor, iusicias iturus

es: nisi Mi us quispigm sit frontis perfrictae, qui aliorum

'dores nequeat ne livore dimetiri. uuisquis vero sis candidus lector, nostras uero vigilias acceptas pmbatasque;

rra. Vale.

f. H. Excipit hanc praefationem BILIBALDI PIRCKΠΕ-ΠERI Dedicatio , ad sEBAsTiANVM Episcopum Brixinensem: qua finita sequitur ipse PTOLOΜMus. Huius ad marginem X leguntur

184쪽

Ieguntur STRUTTI scholia, de quibus in PTaefatione. Eruditio sane ex illis, & varia lectio in Graecis latinisque Scriptoribus elucet, ut & Matheseos peritia, Geographiae recentioris & Astronomiae. Explicat subinde Autorem, ubi

obscurior est, alibi argumenta tantum adnotat, alibi emendat errores, alibi varias lectiones observat, sed omnia brevibus agit. Maxime hodierna urbium nomina curate ObserVat. Notat quoque, si urbs quaedam facto quodam , ceventu in Historia sacra aut profana celebris est. Finito PTOLOMAEI opere, sequuntur quinquaginta veteris GeO- graphiae tabulae ex mente DTOLOMAEI, quarum singulis SERVETVS breuem adiecit introductionem, uberioremque descriptionem recentioris status addidit, cum regionum ipsarum, tum incolarum terrarum illarum, quas tabulae exhibent. Stylus satis elegans & comtus est , ratio tota scribendi talis, ut auctoris Varia lectio, rerumque Geographicarum , & Historicarum & Mathematicarum peritia si illa inde appareat. SKRvETVM vero introductionis huius Auctorem esse statim ex inscriptione constat, quae haec est:

Europae regionum traditio recens MICHAELIS UILLANOUANI. I, Tab. agit de Britannia Sc Iibernia. II. de His ruis: hic Gallos & Hispanos inter sese comparat SERVETVS , dccerte civibus suis non blanditur, sed multa de iis laude non

adeo digna refert. Inquietus est ρο magna motieus Hiis norum fuimus, yelicissunt ingenii, hed infeliciter discunt. Semidocti, iam se doctor putant Ospientisin insiorem, quam basieaut, simulatione O verbositate quadam ostentant, Ss-pbisticen plus satis diligunt - - multis nominibus o consu

tudinibus barbariem colunt. Mox addit: Habentur etiam Hispani in religionis ritibus supra omnes mortales supernitioR. Sequitur tabula III. de Gabiis Hic memoratu dignum , quod de sanatione decantata Regum Galliae notat.

De Rege Galliae memoratur, inquit, quod Rex ipse solo contactu

185쪽

tactu strumas sive sic mulas curet. Hidi ipse Regem plurimos

hoc languore correptos tangentem, an sanati fuerint ustu υ di. IV. de Germania: hic ultima verba iterum notatu digna sunt,eo quod indicare videantur, tum Anno MDXXXV. non a Pontificiorum religione adeo nostrum abhorruisse.

ut, ait, etiam Germani tu DBI cultum propensi excepto quod imbutas stemet opiniones non facile deserunt, nec iu&bismate queunt ad concordiam reduci, seae bseresis quisque suam malide tuetur. Quamquam haec ideo tantum scribere potuit, ut tutius lateret. V. de Germguia sume tori, speciatim Bavaris. VI. de Italia. VII. de Sicilis, Sardinis, Visa. VIII. de Polonia. IX. de Hungaria. X. de Mac donis , Thessalis, Acbsis. XI. de Aphrica, quae quatuor repraesentatur tabulis. In hac ubi ad Aegyptum venit, de Mosg non recte sentire videtur. Ad Aeraptios, ait, prius, ut mores isiorum leges O sapientism , quibus tum omuerterrae nationes facile suteibant, percipereul, multi trau- flere, ut ORPHEUS poetsqπe HOMERUS, MUSAEUS , ΜELAMPODES, DAEDALUS , LYCURGUS , Spartanus, deinceps so-Los Atheniensis, PLATO Philosophus, ac sinius 'thagoraeus, ct huius disicipulus SAMOLOXIS. EvDOX quoque Mathemathicus, DEMOCRITUS Abderites Sc INOPIDEs Chius,

Mosκs Hebraeus O alii quamplurimi. MosΕN ultimo loco ponit, deinde sic de eo loquitur, aesi quoque Aegyptum discendi causa accessisset, quod cum SS. litteris pugnat. XII. de Aps, quae tabulis duodecim sistitur. XIII. de Temra u9υs , a CoLVΜBO reperta, duabus tabulis memorat. Et hae quidem tabulae omnes antiquam sistunt Geographia am. Sequuntur, quae recentiorem statum designant I.

gliae & Hγberniae, et. Hi Dauiae, 3. Gallige, 4. Germaniae, ad quam SERVETVS de quibusdam Germaniae populis, quos supra omiserat, disserit, nimirum de Bobemis cubi haec verba notanda sunt: Morum nostrorum memoria Hussitarum N a vemenst

186쪽

Ceneno infecti, orthodoxae fidei cultum parum etiam hodie

integre custodiunt. Quibus Romanam religionem ortho. doxam metu ignis nominat) Saxombus, Francis. F. III u-

gariae, Poloniae, Rustae , Pru siue malachiae, cui etiam

brevem incolarum & terrae descriptiovem addidit. 6. NOr-Gegiae dc Gothiae, 7 Siciliae & Sardiniae. 8. Italiae, 9. Bosniae, Serviae Graeciae, & Sclavcmiae , cui iterum SER-vgTus introductionem de Graecia & Thracia addidit. 1 in Aphricae, si Asiae minoris; addita SERVETI narratione de ΜΑ- Hor, EΤo , & Turcarum origine & moribus l2. Terraesanctae, cui itidem introdustionem addidit. In hac celeberrima illa verba, ob quae a CALVINo violati Mosis & spretae religionis Judaicae accusatuS est, leguntur. Certe tota haec introductie memoratu digna est. Quapropter eam omnino

hic apponere placet: Inaaa, Inquit, particularis Syria provincia,

Coelo Syria adiacens , o per eum ad occasum Aenptiaco a uitur pelago , perfunditur ue Iordane fluvio ad orientem Solem. Hanc terram Bibliaci Libri s Iosephus eos secutus, Cananaeum appellant, terram variarum opum divitem . frugibus fertilem, aquis i strem , opimam balbamo, in medio orbis constitutam. Quo fit, ut nec frigore nimio rigeat, torreatur, ob quam elementorum grotium si simaverunt Israelitae Ae Hebraei gens antiquissima o apud quam solam a prima hominis formatione coelestis ac Ῥeri numinis cognitio, cultusque s primum idioma permansi eam ese , quae Patribus olim ABRAHAΜAE , YSAAC S IACOB promissa a numine e fiet,

terram videlicet lacte O mel e fluentem. Ideo IosVAE fortissimi ducis δε- Au quadragesmo anno postquam Aeoptum morte leg. Aeg to exiissent,

fune ditionis fecerunt, o triginta Regibus in ea potenti manu devictis. Leges Israelitae tenent, ac secun um eas vivunt, a Mossi primo suo duce acceperunt, quamvis o multis ante MOSEN saeculis , absque lege alia qua scripta pie sancteque vixerint, veritatem divinis oraculis , animique acumine o magnitudine confecuti. Exsimabat eximius illa Theologus Mos Es ntillam enitatem sne iuris o aequitatis cultu diutius consistere posse; iam cum bonorum praemiis O impiorum suppliciis suos ad amplexandam virtutem , O impietatem fugiendum . exhortatus esset, tandem super decem ilia Legiam capita, duabus tabulis ad Sinam pro iis alias populo leges civiliaque instituta promulgavit. Hae cum adeo mirae Ant, ut solae

integrum

187쪽

integrum librum praestare possent, iurm extra mi s facere oportet, magnae aUes in angustis nidulis clibare non possunt. Vis tamen Lector optime, iniuria aut iactantia pura, tantam huic terrae bonitatem fuisse arifcriptam , quod ipsa experientia, mercatorum s peregre proficiscentium, hanc incutiam, sterilem, omni dulcedine carentem, depromit. Quare promissam terram pollicitam , o non vernacula lingua laudantem pronunties.

Egimus supra de hisce verbis p 68 69. nec inficiati sumus,

ea imprudenter Admodum nec satis caute scripta esse. Ceterum credibile est omnino, quod in iudicio dixit SKR-- TVS, recentiorem quendam auctorem, qui felicitatem P laestinae mirifice laudaverat, hic ab eo notatum esse. Nam& MOSEN antea eximium Theologum di Xerat & fertilit tem terrae Carraan laudaverat. Sed fortiassis & hoc verum est, quod idem in iudicio dixit. sese verborum illorum auctorem non esse. Nam ex multis ΡΤOLOMAEI huius locis intellexisse mihi videor, interpolasse alium quendam hinc& inde SERVE ΤI verba & sententias Quod si ipsa iudicii Acta ad manus essent, rectius haec res diiudicari posset. I3. Indiae orientulis. i . Superioris Indiae & Tartariae maioris , cui denuo introductionem de Iortfris & Tartaris addidit. Ib Helvetiae. 16. Proviuciae Abeui. l7. Crete, cui iterum introductio addita est. 18. Rutius orbis. Sequitur denique: Iudex copiosi mus PTOLOMARI, quo diligeus Osuiogus quisque omnis ter rum, marium O singulorum in his contentorum, diversarum videlicet regionum, provinciarum seu praefecturarum, urbium, omisirum, cWrs-rum , promontoriorum, moVtiπm, Nemstrum, Disarum,

thecuum, aquarum, suminlim studiorumqVe , saguorum, fruticum, tacuum O ripsrνm uomius situs, coeterosque multiplices huius operis fructus, certis θ' uotis is indiciis tacillime, ac citra taedium explorare queat. ALiecta insuper praxis ad disi uitrem tuter siss civi istes, duo quaevis loca, in quocuuque climate couliuegutur, per cuiusvis geueras milliaris dimetiendam. Ex quo ultimo

188쪽

mathematica eius scientia iterum elucescit. Haec summa est totius operis. Ceterum Dia. de la MoΝNOYΕ hunc PTOLOMAAvM innocentibus SERVETI libris annumerat. U)

Θruporum universa ratio ad GALANI censeram diligenter explicata. Cui pN integram de concoctione discepistionem, praefripta est vera purgandi methodus, cum expositione horismis Concocta medicari. Paris Is37. in 8. HVnc librum , diligentissime licet 'quaesitum, inspicere

nobis nondum licuit. Quare hoc tantum observamus, eum sub nomine MICHAELIS VILLANovANI prodiisse, teste IOH. ANTHONIO Van der LINDEN, M qui auctorem GALE N1 interpretem doctissimum & Medicum excellentem vocat, vixisseque perhibet anno Is37. Idem LINDENius librum hunc etiam Venitiis apud VINCEΝTIVM VALGRISIVM I Lin 8. & Lugduni apud SVILELΜVΜ RoVILIUM IO 6. in S. prodiisse memorat. Binas priores editiones CHRISTOPHO-

Rus quoque SANDI l ct BE HARD de la MoNNOIE . m) confirmat. Q. Biblia Dors ex SANCTis PAGNINI translatione, sed O ad Hebraicae Linguae am is iis recoguits O Scholis illustrata, ut plane nova Editio videri possis. Lugduni apud

HVGONEM A PORTA Is a. fol. In fine Voluminis haec verba leguntur: Excudebat CHASPAR TRECHSEL.

i Menagiana Tom. IV. p. p. 486. ed. III. Amst. 1662.39o. Testimonium ex hoc libro l) Bibliotheca Anti - Trinita- de Academia Parisiensi afferri vi- forum. p. i3. deo a 10 LAvNolo Libro de scholis m) Menagianorum Tom. IV.Caroli M. p. 2OS. 2 6- P. 39O,

in De Scriptis medicis lib. I.

189쪽

f. I. BIblia haec pariter sunt rarissima, paucissimisque visa.

At constat tamen, in Gallia nonnunquam Gempla eorum reperiri, sed magno quoque pretio vendi. Vir qui dam doctus Parisiensis non ita pridem eruditam eorum no titiam ad MICHAELEM DE LA ROCHκ misit, qui illam publi ci quoque iuris fecit. n) Nos praeter haec nonnulla quo que alia observavimus, quae illi ignota fueruerunt: in re accuratam eius notitiam suppeditabimus. Memorat CALVIN US, SERVETVM, ob laborem in illustrandis & corrigendis hisce Bibliis exhaustum, quingentas a Typogra' pho libras francica mercedis loco accepisse o) ZE ΝΞ-RVS autem perhibere videtur eum inscio & invito Typographo, cum corrector tantum constitutus esset, adnota

tiones siuas adiecisse: p) quod num ita sese habeat, ignO

rare nOS fatemur. Ceterum notum est, CALVINVM in accusando SERVETo haec quoque Biblia, inprimis adnotationem ad caput quinquagesimum tertium Esaiae, crimini

ipsi dedisse.

Part. I. p. s. seqq. ο) In expositione & refutatione errorum SERVETI P. 7OR. Lugduni quum sacris Bibliis corrigendis opera eius conduela foret, postquam Typographum quingentis fibris francicis emunxit, ne furatum esse quis diceret, quod mercedis nomine sumiserat, singulas paginaF partim multis futilibus nugis, partim impiis deliriis inquinavit. p) Centuria correstorUm cla. rorum P. 499. Excudebantur Lugduni impensis HucoNis Λ PORTA pud CASPAR. ΤRECAsΕLIvΜ. Biblia

Sacra ex SANTIS PAGNINI translatione. Haec editio, ut in aliis libris factum erat iam per aliquot annos, corrigenda , ut TRECHSELIUS consueverat, SERVETO exhibetur. Quo facto non intermisit ilo noster, cum sine metu 1alutis, o alio nomine feri possset , varias adiicere glos' as impias satis , o anguem sub herba larentem indicantes. Atque ita fraudulentum

sub nomine ΜICHAELIS UILLANOUA

NI egit correctorem falsarium imposior .

190쪽

II. Post libri titulum sequitur SERVETI praefatio, quam

totam subiiciemus. Constat enim ex ea SERVETVM Gistimasse, omnes veteris testamenti vaticinationes historicum& litteralem habere sensum, dudum veteris testamenti tempore impletum, mystice vero tantum ad CHRISTvΜ tranS-

ferri posse. Ex eadem quid sERvETus in hoc opere praestiterit, intelligitur.

MICHAEL VILLA NOVANVS LECTORI S.

19euit nos sapiens illa IEsus Filius siRAC in Prooemio ara Librisui, quem Ecclesiasticum vocant, Hebraios Perba deficere, sive obtorpescere, cum in aliam Linguam fuerint translata; probe diiudicans visam illam spiritus energiam, dictionum emphases, concursus , antitheses , altamqnes reliqua eiusmodi, non posse in versionibus nocti is ad unguem herus i. ude meuto, olim, O nuuc Bibliorum interpretationi plerique desudantes, rem integram nuu-qusm sunt assecuti. Quum praesertim in bini ricum edi litterissem sensium, qui certum es futurge rei mouumeutum, ii qui Hebraeorum res genas ignorant, facile contemusnt.

nantur. Vnamobrem te semet O iterum velim rogatum, Gristiane Lector, ut primum Hebraica discus, deinde Hi floriae diligenter lucumbsy, sui fugin Proybetarum tectionem aggrediaris. Singuli enim Prophetaesuam iuxta liι- teram sequebantur Hisoriam, quae ut jutura praefigur bat, e in qua CHRISTI seria secundum Spiritum concludebantur. Nam omnia in figura contingebant illis, ut ait DAvLus , ct testimonium Jesu Christi, ut ait IOHANNEs, est Spiritus prophetiae, quanquam alius iuxta litteram