장음표시 사용
51쪽
quoque nihil, sua inertia & otio sint contenta ; alio iterum tempore esurire iterum incipiant ; quae elegantis lime didi cerunt Florentini Philosophi, nunquam sine honore nominandi , cum Adamantis virtutem diversis annis eXplorantes, cam nunc validissimam, nunc silentem summo cum stupore ad staptium observabant. Omnes nostrae scientiae partes eodem modo sunt comparatae , an enim, ut Astronomi Luci S per Atmosphaeram transeuntis rarefactionem accuratiuS intelligant, necessse non erit, ut refractionem mensurent quotidie, atque altitudinem Mercurii in Baros copio ad'ue ac in Thermometro adnotent, ex quibus inter se compositis tandem Tabulas condere poterunt multo subtiliores, & veritati proXimas, quod huc usque neglectum fuit: optime enim notavit qu0ndam AUZUTUS, diversam aeris constitutionem xefractioni mutationem inferre. Quotiescunque prima cum Corporibus capimuS tentamina , solemuῖ CXiguam quantitatem CXplorare, aut ut sumtibus & labori parcamus, machinis uti m1noribus. Saepe contingit, ut parvum instrumentum successus habeat optatos, qui majori negantur, quod tamen non prius cognoscitur, quam facto periculo: Magna corporum moles e contrario aliqua phaenomena praebet, quae nequaquam ab OXiliquantate materiae eXcitari videntur, Cum magis ad crassiora
nostra sensoria organa movenda desiderantur effectus rimo si hi fiant in ratione duplicata, triplicata, vel in altiori quadam proportione quantitatis corporeae, admodum insignes eden cur effectus a notabili copia, nequaquam in eXiguis Observandi corporum massS.
Extendenda igitur funt Experimenta, ut sciamus, an quod in parva copia tentavimus, in magna succedat; tum quo modo, & in quanam proportione fiant effectus on trahenda sunt quoque, ut in parvo CXploretur, quod major moles observandum dedit. Tandem sunt quaedam illius indolis corpora, ut eorum genium fabricamque nunquam intellecturi simus, nisi in diversissimis Terrae locis simul cum iis Experimenta suscipian
52쪽
iur: Veluti marini aestus sunt comparati: tum Atmosphaera aerea, cujus altitudo in locis Terrae polo vicinioribus excelsior, quam prope AEquatorem non cognosceretur, nisi eodem tempore Mercurii in Tubo varia observata fuisset in iis regionibus profunditas: Nunquam vicissitudines, quibus seque Declinans ac InclinanS Magnetica acus per ' tuo subjicitur, bene & clare comprehendentur, ut usibus Nauticis inserviant, nisi in pluribus, tam continentis Terrae, quam maritimiS locis, observationes quotidie & simul ca
Quicunque proinde Phylicam experimentalem colere &promovere in animum induxit, haec generalia attento con
sideret erum nullus dicendi finis foret, si ad singularia quaedam descenderem, quae methodos diver1as capiendi pericula spectarent. Natura in fertili gremio innumera concludit corpora , quorum proprietates non nisi discrepantibus inter se modis cognosci possunt Sed menti quoque humanae infudit DLus eas facultates, quibus sagaciter subodorari potest, quid agendum, quo tramite incedendum, ut, quod latot, in lucem enrahatur : Cumque voluit, ut sua pulcerrima &1apientissima cognoscerentur opera , simul infixit animo medullitus desiderium haec perscrutandi, intellectumque dedit, quo pulcritudo, fabrica, indoles & natura eorum
Praeiverunt nonnulli, quorum illustrior gloria est, Philosophi, qui exaditissime atque ad summas usque subtilitates
nonnulla CXploraturi Corpora, pulcerrima CXempla tenta4minum, quibus Voti compotOS fierent, imitanda reliquerunt: Quam pulcre, quam sollicite, quam discrepantibus
interse modis varias Galliae aquas non agitavit experientissimus quondam DUCI os: Sed nobilius exemplar RE AU-31 URIUS , naturam chalybis Vestigans, ferrumque ignobile in hoc utilissimum transmutaturus metallum, reliquit, quo
opere via quidquam praestantius possidemus, si diversissimas, quibus ad scopum perveniri postit, spectemus vias. vero & colores quibus indagandi erant modis, quam Variis
53쪽
variis subjiciendi periculis, nunc eos CX luce separando, nunc transmittendo per solida, fluida variae figurae, densi talis, attractionis, nunc reflectendo illos iterum, persectissimo exemplo erimius Ostendit NKWTONUs. Horum, similiumque virorum scripta qui evolvit, sibi ingenium aperiri, fertilius aptiusque ad inveniendum reddi, continuo eXpe
Generalioribus propositis ad alteram Thematis me accingo partem, in qua demonstrandum suscipiam, quomodo corpus hucusque incognitum eXaminandum sit, ut ejus structura, genium, Vires latentCS, ProprietateS tandem omnes detegantur, atque hae ordine marime naturali memoriae prodantur.
Lubet aperire campum Experimentorum patentissimum,
in quo qui spatiari desiderat, semper nova invenire poterit, aeternam sibi comparare famam, & optime de Philosophia,
imo interdum de universo humano genere, merori, sibique& suis non male rebus considere: Artes enim quemlibet alunt artificem, nec ingratae sunt unquam cultoribus. I duxerimus igitur in animum aliquod CorpuS CX regno quolibet sive Animali, sive Vegetabili, sive Fossili petitum, eXaminare: primo hoc omnibus apponatur organis sensoriis; notetur quomodo se visui onerat, qua gaudeat magnitudine, qua figura; an pelluceat, an opacitate lucem reddat, quomodo coloratum, homogenC8d an heterogoneae substantiae appareat: distinguat in hoc corpore Tatius mollitiem, duritiem, elasticitatem, gravitatem specificam, quantum caleat, frigeatve, siccum humidumve fuerit. Deinde exploretur, quemnam Odorem naribus suppositum spargat Quemnam saporem detegat Lingua & palatum: perc ullum qualem edat sonum: aut si quocunque alio charactere sedistinguat, observandum erit. Utile quoque est cognovisse se locum ejus natalem, quomodo colligatur, crescatque ita eXternam superficiem cXplorandi corporis didicimus, ignari tamen qujd intus alat, e quibuS partibus componatur , quas nam Vires in substantia interiori concludat, a facilioribus
54쪽
ribus incipiendum, & ab iis, quae ultro se offerunt, pergendum ad ea, quae abstrusa & abscondita in intimis visceribus
Deinde nostri examinis objectum, sive quietum, sive leni perfrictum motu, opponendum est omnium corporum generibus, quae universa Tellus producit, admovendum est a majori intervallo ad minus, successive, donec tandem ipsa illa attingat: hoc tentamine explorabitur, an vi attractrice in alia corpora agati quaenam attrahati quantisque viribus t tum quoque, si periristum fuerit, an vi electrica donetur ' diligentiores hujus seculi Philosophi animadvertentes hac methodo examinata corpora, in alia operari, nonnulla ad se allicere, alia respuere, vim attractricem Uni Versalem esse, eam omnibus a D Eo aeque infusam corporibuS, ac impenetrabilitatem, in eorumque haerere meditullio detexerunt hac methodo inventus est Magnes, praeterquam quod virtute universali gaudeat, vi attractrice, a priori distinguenda, donari, qua ad inssigne intervallum alterum Magnetem movet, neque lapidem huna tantum, sed quoque Ferrum, tum Arenam Virginiensem, in qua nihil forsitan est metalli, etiam Granatum gemmam prae rubore eleganti magno in pretio habitam, tum cinereS combustarum plurium herbarum, caput mortuum eX oleo Therebinthinae, lateres cocios vulgares, lapidem Lough neam, aliaque plia rima corpora trahit: imo neminem fugit hac tempestate,
qui modo Physicam a primo limine salutavit, insignem dubmodi vim Electricam, ab Attractrice prorsus dive am, aliisque gaudentem proprietatibus, dari in omnibus resinis Vegetabilium , in omnibus resinis durioribus Fossilium , in
Omni gemmarum pellucidarum genere, in omnibus viatrorum speciebus, eamque ad centenorum pedum distantiam produzi, tum quoque deprehendi in omnibus setis, crinibus, capillis quorumcunque animalium, uti & in avium plumis; His omnibus, tam electricis quam attrahentibus corporibus, adderem ingentem aliorum corporum catalogum, nisi angustiis temporis excluderer, eaque potius vasto
55쪽
volumini, quam Sermoni Academico convenirent & ne plus de Attrahentibus assirmare videar, quam probari possit, considerent quaeso periti, quotnam diversa fluida perniissione secum effervescant : quotnam eXplodantur quotnam solida a variis fluidis solvantur ' quae omnia a viribus attrahentibus corporum mutuiS pendent. Non me fugit multos adhuc dari eruditos, qui hoc tentamen tanquam inutilissimum proscribent, irridebunt, imo quasi inter ludibria fingentis ingenii numerabunt ; neque nos Attramonis esse memores, nisi ut partes in Philosophia sectaremur, in Britannorum gratiam haec tantum apponet do , qui hac voce suis in disciplinis frequentissime uti non dubitaverunt: Verum libere liceat loqui, ut Batavo licet,& ut cordatum decet virum, veritatis amantissimum, &partium studium summopere perosum, dicam igitur me pluς quam viginti annorum spatio, quo non parvam in Naturae eLfectibus colligendis, observandis, perscrutandi S, Corumque causis investigandis, in omni fere artium & scientiarum genere, operam impendi, perpetuo didicisse in omnibus, quae sese mihi obtulerunt corporibus, motus dari aut effectus, qui nequaquam per CXternam pressionem alicujus ambientis fluidi explicari, aut intelligi possunt imo ipsam Naturam ubivis clamitare, dari aliam, corporibus infusam Legem , qua ad se absque eXterno impulsu aguntur quod si haec eadem sapientissima Britannorum Natio animadverterit, consulens ipsa opera Naturae, admirandum non est; illam egregiam gentem, quae in promovenda & cognoscen da Physica reliquas tantum superat hac tempestate, quantum Sol stellas minores, nobiscum sentire, iisdem Attractionis vocibus uti, quemadmodum veritatem aliquam inventam eodem nomine appellandam esse, omnes sequi rerum arbitri fateri tenentur: Quotiescunque ideo videmus Philosophos, qui Attractionis voce offendantur, illico eos hoc charactere se distinxisse, luce meridiana clarius animadvertimus, atque probasse, se in suo museo tantum de corporibus
cogitasse, sorte nonnulla ex antiquis quidem legisse, intel-
56쪽
legisse, compilasse, jucundeque compilata scripsisse, vetarum se nequaquam Physicae e erimentali manum admovisse se, accurate aliquod phaenomenon perpendisse, corpora explorasse diverus modis, praejudicia eXuisse, acute cogitasse : fieri enim nequit, etiamsi quis vel monoculus fuerit modo ipsa corpora periculis subjecerit, quin visurus sit evidentissime diversissimas corporum Attractiones : Non ex Hypothesi hae originem capiunt, quemadmodum illa ludicra C ARTE si1 materia subtilis, quae nulli bi nisi in cere- bello somniantium hominum datur, quam chimaeram fingunt refinguntque adhuc nonnulli, sed quam actu dari ne ino vel ullo verosimili argumento plausibilem reddere, t ceo demonstrare potuit non est vera Physica, Scientia possibilium, quippe tum quoque innumerarum Chimaerarum doctrina foret, sed agit tantum de corporibus in Universo cxistentibus, ut & de eorum proprietatibus, quas Imus in illis posuit ; inter quas quoque attrahens virtus est veluti
nonnullis corporibus vis electrica inest, quae tamen non est universalis, atque ab emuviis pendere videtur idcirco alia virtute utraque pollent tam attractrice, quam electifica. In his similibusque tentaminibus valdequam necessarium est, ut eadem cura adnotentur essectus magni, parvi, nubii; ut consulamus tempori & labori posterorum, ne si e
Ecce igitur novorum tentaminum promUS Condus: omnibus enim corporibus, quae tellus in suo fert gremio, id quod eXaminamus apponi potest: Sed hoc nihili est instar,
si comparetur cum eorum CXperimentorum numero, quem
Mansit huc usque integrum, quod eXaminandum proposuimus corpus: id magnum est, CX partibus constat, adeoque resolvendum est omni arte in ea simplicia, ex quibus componitur, & quae collecta ipsam molem constituunt. Haec resolutio fieri potest, lente & caute secando coriapus in subtilissimas usque particulas variisque modis ; tum singularum fabrica examinanda Microscopiorum beneficio,
57쪽
ut, quod nudos prae subtilitate sensus effugit, amplificatum iis sistatur, & figura, teXtura, appositio solidarum partium, &interstitiorum inanium forma clare conspiciatur ita nonnullarum plantarum structuram, priscis penituS incognitam, ex posuerunt GRE US, HOOK IUS, MALPIGI IUS, LEE ENHOERIUS, BLAIRIUS , aliique industrii Bolanos hi ii, quorum eXempla imitari oportet in plantis nondum hoc modo perlustratis : ita corpus humanum aliorumque aliquot animalium perscrutari inceperunt Medici, quorum indu stria nonnullorum tenerrimorum Viscerum , musculorum, aliorumve organorum fabrica felicissme patefa-ecta fuit; verum multo plura indaganda hic restant, imo &in solo corpore humano cultri ope eruenda, sed spes fere decollavit, ea quae nunc latent, in lucem positum iri, propter foedam plurimorum Medicorum socordiam, qua, quos perpetuo ruipari, ut morbos meliuS addiscerent, Oportebat, cum voluptate turpiter trahuntur.
Restant Fossilia, quorum nonnulla non respuunt evimen cultri, sed haec pro maxima parte inculta jacuerunt, feliciora desiderantia fata & tempora. Fatendum tamen est, nec cultro, nec contritu corpus in sua simplicissima posse resolvi, nihilominus in partes separatur subtiliores; eXternisque remotiS, interiora in oculos incurrunt, quo deteguntur, nunquam aliaS Cognoscenda.Aliam resolutionis speciem ignis absolvit, qui incomprehensibili subtilitate donatus, & sorte ipsis constans elementis, nec amplius CX particulis compositus, facillime poros quoscunque corporum majorum ingreditur, usque ad me-citullium penetrat ; & quia ignis quaelibet particula absol te solida est, atque rapidissime mota, non potest non essectus insignes edere, partes corporum, in quae penetraVit, a se mutuo removere, separare, atque id omne, quod divisionem pati potest , resolvere: Idcirco potentiorem causam moventem vel dividentem quam ignis est, hucusque non repererunt mortales.
Corpora majora sere omnia concreverunt ex minoribus.
58쪽
diversae indolis, heterogeneae est substantiae quodcunque hactenus eXaminatum fuit, utcunque homogeneum primo intuitu apparebat non aequali vi inter se cohaerent attractae corporis partes, facilius ab igne resolvi solent subtiliores mobilissimaeque, aliae fortiorem ignem, ut remoVeantur, postulant : Quamobrem id, quod eXaminamus subjectum, eX- ponendum erit primum igni lenissimo, postea copiosiori, ut seorsim colligantur, separenturque mobiliores partes ab iis, quarum pigrior est indoles: hoc modo praeiverunt Chemici, demonstrantes vel tantillo igniculo eX qualibet planta mobilissimum odorem segregari posse, aucto parum igne aquam plantae propriam, sed inertiorem odore, e egi;
majori igne oleum leve, sortiori igne oleum crassius, relictis salsis cineribus, quorum omnium productorum in Corpore integro nec Ocul US, nec microscopium, volam quidem aut vestigium offerebat ; an igitur ita in propiorem Corporis cognitionem non penetravimus 'Sed supra monuimus methodos CXaminis diversas semper quaerendas esse; idcirco objectum nostrum poterit committi aperto igni quieto, vel flammam alenti ; poterit igni CXponi in vase clauso ; quanta hinc productorum differentia oriatur, docet quotidiana CXperientia : Sed poterit offerri igni purissimo coele sit, quo Sol Terram perfundit, qui
collectus maXimorum Dioptrorum ope, aut per Cama 1 C. ditus specula, summum impetum a mortalibuS observatum cxercet, ferb omnia volatilia reddendo, aut in Vitrum com
Tandem comburendum est in Recipiente, eX quo prius omnis Atmosphaericus aer est eductuS nonnunquam enim hoc modo CX oratum corpuS alia prorsus suppeditat producta, quam in Aere, & a totius Atmosphaerae pondere pressum, eXaminatum unquam eXhibuisset ita deprehendi Sulphur vulgare in Vacuo accensiana elasticaS genuisse particulas, quae se mutuo magna Vi propellebant, quas tamen nunquam in aere, aut Vase quocunctue Aeris pleno ardens
progignit, ut praeteream alia hujus ejusdem corporis prodi
59쪽
cta, diversae indolis in vacuo , ab iis quae in aere generantur: Nonne Minium in Aere igni eXpositum liquescit modo, atque in flavum vitrum commutaturi sed id ipsum in vacuo igni e onatur , pulveris pyrii instar dii plodetur iquam diversa phaenomenal sed ea solummodo addiscimus, corpora diversissimis methodis eXaminando ; nunquam quantum elastici fluidi corpora combusta generent noscemus, nisi in vasis probe clausis secundum aliquod tractentur artificium, veluti e erientissimus Halesus elegantissime nuper probavit Possimi etiam corpora malleis, & pistillis resolvi ; posse sunt diuturno attritu supra porphyritem durissimum in pulverem redigi subtilissimum, antequam igni proponantur ;tum non rara probavit e erientia, per ignem in subtiliores abiisse corpora partes, quam si nullo attritu comminuta fuissent: nonne ita Aurum prius aliquot mensium spatio contritum, in Aquam conversum fuisse LANGELOΤΤus animadvertit, quod metallum integrum intactumque per annos perstat in summo terrestri igne, & concentrati coelestis ope tantum in densum fumum flavum partim avolat, & purpureum partim in vitrum ante speculum causti
Dissolvuntur stepe corpora in minimaS moloculas ope Pi
trefactionis, vel Fermentationis, quibus intestinis motibus peractis in alia simplicia abeunt, quam quae ignis eX iisdem edurisset; nam hoc modo generantur Vina, eorumque ardentes Spiritus, nequaquam eX Musto solo igne eliciendi hoc modo Salia Volatilia Alcalinae indolis producuntur ,
summopere attenuata, quae ViX alta arte eX animalium corpore colligi potuissent. Aliquando corpora optime solvuntur in fluidis menstruis, qualia sunt Aquae, Spiritus ardentes, Spiritus Salini acidi, Olea ; quibus iterum sublatis, corpora relinquuntur in CXilissimum pulverem soluta, his modis praecipue Metalla &Fossilia tractanda sunt, quorum pollinem vix alia methodo obtinere licet
60쪽
Qu1cunque tandem via corpus in subtilissimas partes re dactum sit, perinde erit: hae omnes seorsim iterum orga nis sensoriis subjiciantur, omni diligentia eXplorentur; ubi sensus nudi deficiunt, in usum micros copia vocentur, quae ostendant partium magnitudinem, figuram, & quaecunque
in externa superficie dantur : indagetur Odor, sapor, macilentia, pinguetudo: Ut eXamen ulteri US promoveatur, &ut par est, eXtendatur, Omnia producta, in quae corpus superioribus artibus abiit, separatim in vasculis aperto Aeri Committantur, ut quibuS obnoXia sint mutationibus discatur, utrum avolenti an fiXa maneanti an ponderis augmentum acquirant, an odorem & saporem conservent tquodcunque modo contingat di Verso tempore phaenomenon , sedulo notandum erit : Quam pulcra, quam stupenda phaenomena, quam ineXspeciatas mutationes Observare mihi contigit in eorum Chemicorum ossicinis, qui hanc regulam in eXamine omnium corporum religiose sequebantur lVerum similia producta ejusdem corporis vasculis includantur vitreis, ut ipso coercita vitro nullum egitum habere videantur ; in his etiamsi nullius mutationis suspicio supersit, nihilominus plures nonnunquam fiunt: Nonne aethereum illud Therebinthinae oleum, quod modo consed tum
limpidissimum & fluidissimum existit, tempore spissescit,
tenacitatem induit, etiamsi in phialis hermetice sigillatis conta servetur: Nonne odores eX stillatitiis Aquis aetate pereunt 'Sunt Sales Volatiles ex Animalium partibus collecti adeo subtiles, ut per vitrorum poros brevi facileque transeant :Sunt spiritus acidi omnis fere generis, vitris probe clausis immissi, & quatuor annorum spatio leni calore digesti, immutabiles, earundemque in solvendis metallis virium, sed solus Accii Spiritus insipidus pene evadit, odorem prae se serens Aromaticum, quemadmodum diligentissimus HoMAERGIus animadvertit: Dum vero ejusmodi Gamine protracto longissimas usque in moras delectamur, sollicite notandum est, e quonam vitri genere phialae, quae conse