Francisci Ficoroni ... Dissertatio de larvis scenicis, et figuris comicis antiquorum Romanorum ex Italica in Latinam linguam versa

221쪽

vus quidam, qui heri sul currum praeit, quod arguments

est , personam hanc repraesentare aliquem scenicum seris vum , qui, manibus pectori superimpositis , animi de si gnet moestitiam sui, ut nostris adhue hisce diebus in scena peragi videmus , quum a servis propria , vel domi. norum suorum sutilia infortunia scurriliter .enarrantur . Altera, quae sequitur, figura ex aere personati videtur adolescentuli , quem parva tunica succincta contegit, S cujus clamydis , aut pallii limbi ab humeris prolabentes circumvolant, ct qui grave pondus supra dorsum gestare nititur . Nunc magis composite , ct compte in scenam similes servuli inducuntur . De antiquorum servorum veste inquit Donatus et Seravi amictu exiguo eontexuntur paupertatis antiqua gratia , vel quod expeditiores agant. De palliis eoruindem ait Be-gerus fuisse nou Aviora nostratibus , sed ampliora et Sapud eumdem eruditissima Daceria addit : Posita in alioribus fasciarum usum praestitisse ordinarie , qua plerumque tollo devolverent, nune ex altero suspenderent ba- mero , interdum etiam cinguli Leo iis uterentur . Quod verum 'esse patet ex his sigillis , atque aliis diaglyphis, S ex picturis in Terentio Vaticano.

TABULA VIGESIMA

Mirabili sane artificio in una tantum signatoria

gemma exculptas, ct ex ea accurate delineatas, etsi prototypo grandiores, septem Larvas praesens Tabula exhibet, quarum una crines habet intortos, S circa frontem calamistratos , ct in occiput rejectos , reliquae vero sex, omnes ora habent instar conchylii, quatuor sunt calvae, duae capillorum concinnitate non multum inter se differunt . Media inter omnes Larva est Silenica , cum barba in quinque cincinnos distributa . In Gorlaeana collectione num. 33 I. pari Larvarum serie sculpta gemma reseriatur, cujus in medio, quum una huic nostrae Larvae omnino smilis inspiciatur , Socratis imaginem eam autumat repraesentare Gor laus, sex vero reliquas actores , qui in sce-

222쪽

stena, per nam socratis agebant ad ipsum irridendum . An de mea hac gemma idem dicendum sit, nescio, quum

enim Socratis vultus a Sileno non multum differat, vereor, ne tot Socrates multiplicentur, quot sunt Sileni Laris Vse . Dicam potius , ne omnino a Gorlaeo dissentiri videar, in hac gemma rusticum Chorum sex actoribus, quos inter Silenus primas tenet, constantem repraesentari. Chori hujusmodi inter unum , aliumque comoediae actum inducebantur , & dum unus de Choro canebat, silebant ceteri , ut inquit Lambinus : Persarae, ex quibus constabat Go-rus , ct cantabant , m loquebantur, quamquam , quod ad centionem pertinet, una persona fortasse pro omnibus loquebatur , reliquis adstantibus, sidentibus , sive viriesent, sive mulieres . Donatus vero morum, & cantores alternis vicibus cecinisse autumat et Sed primo uu persona substituta est eantoribus, quae alternis respondens moro loeupletavit, variavitque rem muscam, cum altera , tum tertia , ct ad postremum crescente xumero peractores diversos persenae, palla, eotbumi , socei , ct ceteri ornatus Oe. reperti.

In extima hujus Tabulae parte alia adest Larva bifrons duos complectens vultus , juvenilem unum hederae soliis vittatum , senilem alium , & satyro similem , cujusmodi personae vel in pastor itiis comoediis , vel in epi diis inducebantur , Chori enim his aliquando satyris constabant, ut inquit laudatus Lambinus: Satyros -- dor introduxit inter affar traxaediarum , vel statim ρος re aedias recitatas. Aliquando Bacchantibus, modo h ne itis , gravibusque personis , uti in Senecae Tragoediis Videre est, prout poesis argumentum requirebat, ut habitus , S cantus illi responderet, secundum Horatii praeceptum .

Ultima Larva capite calvo , barba oblonga , S calamistrata , naso simo , Socrati videtur non absimilis , S sub hae sorte Philosophi persona ludi magistrum repraesenta in re voluerunt actores et quod non est a veritate prorsus alienum , quum socratis personam tu theatris introductam fuisse apud veteres certo sciamus, postquam id ab Aristophane factum est ad eum irridendum in Nubibus. tanto auditorum oblectamento, ac tanta illius Philosophi moderatione , ut , quum eorum plurimis illum cognoscendi

223쪽

stendi eupido ineessisset, Ipse , ne huiusmodI earerent voluptate, suique aspectus cunctis facilius pateret, e subsellio surrexerit.

TABULA UIGESIMA PRIMA

OU Oxa cuiuscumque regionis , & linguae comoe

dorum copia Romam venerit, facile ex tot sceis nicis monumentis, quae apud Magnates , ceteronque rerum antiquarum studiosos summa cura uis servantur , dignosci fas est. Ego quidem Larvarum , Smonumentorum ad comicos spectantium , secundum regi num varietatem gestu, & veste diversos, non paucam mihi, etsi exigui laris viro, copiam collegi . PersonaruIria hane differentiam nostra adhuc aetate in theatris usurpatam videmus ; solent enim in ea introduci modo Neapolitanus aliquis , modo Acerranus , modo Genuensis, Venetus, Bononiensis , Hispanus, Gallus , Germanus, Armenus , aliarumque nationum actiones imitantes. Persona, quam haec Tabula exhibet, aliquem sorte ex his exteris comicis repraesentabat, S omni cura e Cujusdam gemmae prototypo deprompta est. Pedes ocreati sunt , militaris habitus, Larva, seu harbam , seu crines spectes , ad senium composita . Pedum , seu baculum

dextera tenet inflexum. & gradu citato tamquam vetera

nus militari munere insignitus se ad expeditionem paratum ostendit , nisi dicas militem gloriosum imitari, cujusmodi miros quidem mimos Augusti, Caligulae, Ner isnis, aliorumque imperatorum temporibus floruisse ex antiquis libris scimus , ct ex marmoreis inscriptionibus compertum habemus, ct ex hac praesertim cuiὸam insigni coismcedo, Severo, S Caracalla imperantibus, posita:

224쪽

M. AURELIO. AUG. L. ACILIO SETTENTRIONI PANTOMIMO . SUI. TEMPORIS PRIMO .HIERONICAE . SOLO. IN. URBE CORONATODIA PANTON. LIB. IMP. DD. NN. SEUERI. ET . ANTONINI AUG. PARASITO APOLLINIS ARCHIERI SYNOD. IIII. VI R. AHvIC RESPUBLICA .

OB INSIGNEM AMOREM . EIUS ERGA CIVES . PATRIAM L POSTULATU POPULI. STATUAM POSUIT.

In Praenestinis ruderibus in immani hali sculpta reperta fuit . Ex ea vero, S ex aliis similibus quantum Praene stini in scena excellerent, apprime dignoscitur , & pr sertim Acilii Septemtriones , quod etiam alia in hoc opere

relata monumenta testantur.

I ABULA XXII.

DUodeςim , quas in hac Tabula exhibeo Larvas

ex quatuor supra triginta aereis . plerisque cum argenteis oculis, & excellenti sane artificio eianoratis, quae penes me sunt, delegi; quarum prima crinibus circa frontem crispatis, ore hiante instar conchylii , trucique aspectu ad aliquid formidolosi in scena reis praesentandum videtur inservisse , quamvis ta quam indubium id asseri nequeat, quum ad ludicra quoque reci tanda apta suerit. Os ad formam conchylii in hac, & aliis larvis e fictum, sorte vocem actoris in recitando, ut intubis fit, augebat. Quae

225쪽

magnitudinis videtur repraesentare . Talis quondam visa est Romae in Principis cujusdam viri domestico theatro, ex qua tandem multi prodibant saltatores sub illius veste latentes , qui dein concinnas choreas ducebant. Tertia Larva, cui caput quibusdam fasciis circumdatum , & mystaceS in superiori Iabro . ac mentum diductum. vultusque naturalis, Orientali gemmarum mercatori huju nostrae aetatis aptari potest, eo prorsus modo, quo i nostra theatra illum introducere solitum est. Quarta , hederae coronam, auresque habens asininas, fortassi T Ignorantiam repraesentavit , seu potius quamdam Bacchantem , quarum plures apud Augustinum , α Gortaeum visuntur. Quinta iuvenilem , n muliebrem exhibens formam , crinesque habens in occiput collectos , alicuius famulae personam videtur repraesentare . Sexta iuvenili aetate, vultu nobili, R honesto , fron- teque pretiosis gemmis redimita , ad Heroicam Regiamque seminam repraesentandam sorte inservivit . Septima , cui duae pendent a fronte gemmae, S quae duos habet oblongos mystaces , ad imitandum aliquem orientis, Turcicique Imperii Praesidem posset adhiberi , quas quidem personas non raro in scenam inducere in

more est.

Verumtamen omnium prorsus antiquarum Lamarum proprium usum divinare sutilis , S incerti negocii esset. idemque pene, ac si quis somnia explicare curaret; muliatae enim ad libidinem inventae S efformatae fuerunt.

TABULA XXIII.

J Sum harum Larvarum ingenue sateor me nescire ,

nam priseorum hominum mores magna ex parte ignoramus, ct nimius erat sestorum numerus , in

quibus his Larvis utebantur Antiqui, & fortasse quamplurimae pro ingenio, nullaque certa ratione essictae fuerant: Prima tamen, ob soramen, videtur alicubi infixa suisse. Secunda

226쪽

4I patremfamilias sortasse demonstrat. Sexta viridarii custo dem, S septima hominem Orientalis regionis .

TABULA XXIV.

EX octo Larvis, quae in hae Tabula delineatae sunt,

ambae illae , quae primo ordine positae visuntur , n uliebrem, & naturalem vultum praeseserentes, sorte a caenestinas quasdam actrices repraetentant; in antiquis enim maceriis repertae fuerunt Praeneste urbe magni nominis ob celeberrimum Primigeniae Fortunae oraculum , &qua plurimum comicos floruisse tum ex antiquis marmoreis inscriptionibus , aliisque scenicis monumentis , tum ex perampli theatri ruinis, quae in ea cernuntur, arguere facile est.

Porrb prima speciosum quidem, & , quod ego sciam,

numquam in ullo alio antiquo monumento adhuc comperintum , ornamentum praese fert; quatuor enim plumis ejus capitis sinciput tegitur, totaque frons satis compte decoratur ; praeterea breves intortique crines ei sunt ad faciei latera , S aureus gemmatusque circulus circa frontem, quapropter seu Reginae, seu alterius primariae seminae per sonam repraesentasse putanda est ; altera vero calantica, ct brevibus , ac calamistratis crinibus ornata ad aulicam famulam repraesentandam adhiberi posset. Duae illae, quae in medio delineatae inspiciuntur , viriles Larvae , informi ore , ad timorem , terroremque fortassis ingerendum , factae sunt. Ouinta ad senilem potius aetatem indicandam propria. domestico pileolo contecta caput, alicui patrifamilias aptari posset.

Prototypus sextae Larvae , quae subsequitur , ornatae serica calantica , cujus institae retrorsum procidunt , paucis capillis circa vultum intortis, a me emptus, una cum nonnullis argenteis Caracallae numismatibus , in praerupto montanoque nemore , quod nuncupatur te νiano , Ueliternae ditionis repertus est . Hujus vetustissimae civitatis , quae supersunt monumenta , inter quae nonin F . nuu

227쪽

nullae theatri ruinae , a Rev. Patre Iosepho Roccho Uulo pio Societatis testa Presbytero pererudite explicantur Tomo Quarto pag. o. Veteris Latii , ubi tria ex poemate Sexti Turpilii, Veliterna nuncupato , refert carmina, per quae vigens apud veteres Veliternenses mulieres calanticae usus aperte dignoscitur , quem triginta circiter abhine annis denuo resumptum fuisse idem enarrat eruia ditissimus auctor. Ouod capitis ornamentum , cum ab eo huius Larvae non differat, mihi argumento est, ut opiner, calanticas huiusmodi suisse adhibitas , tunc cum nonnullorum galericulorum usus exolevit, quibus Larvarum lo-ν- co uti mos erat; nam Pitiscus ait: ante Livium piisbhi Anaronieam galeris, non personir utebantur. Septima larva, cui crines sunt collecti, S parumper eonis torti , elata & aperta facie , ct quae dentes , & linguam extra os protendit, symbolum veritatis esse videtur , capitique eius margaritis contexta corona superimposita consonat: si cui enim veridico, S sincero aliquando quid mali contingat , tempore, veritatis vindice, patrocinante, a coria datis viris omni honore cohonestatur. De hoc autem alibi iusius edisseram. Oeta.a husonis similitudinem praesesert , ore praeis ter modum hiante, sorte ad delectandum simul, S sui timorem inspectoribus ingerendum .

TABULA XXV.

CAPUT VIGESIMUMQUINTUM.A Li 3 octo Larvas , sex scilicet aereis laminis ana

glyptice elaboratas , duas vero postremas gemmis incisas praesens Tabula exhibet. Earum prima juvenem mulierem repraesentat crinibus compte circa frontem Contortis, qui ad formosurn sane vultum hinc inde procidunt calamistrati . Antiquitus muliebres Larvae in more adhuc non erant. De hac re intiscum consule . An vero mulieres sine Larvis comoedias agerent, omnino me latet. Non credas , si originem theatrorum speetes. Cito tamen mulieres in scenam

228쪽

phradmonis filius Athenienss. Neophron vero siclonius sistasta Me. etiam paedagogi addidit personam , prout Suida testatur. Nιπα . er Quae sequitur Larva, naturali capillamento, minaci h. s. vultu thrasonem quemdam des gnat , qui ampullas projiciens, S sortitudinem verbositate tantum ostentans , in proelio arripit sugam , quae persona pluries in theatris

nostris repraesentata est. Tertia juvenilis aetatis, eapillis compte circa vultum contortis, Germanum aliquem referre posset. Quartam vero , auribus, capillis , & harba mire brevibus, ob vultus rotunditatem alicui antiquo Batavo, quorum plurimos militiae Romanae nomen dare consuevisse ex inscriptionibus dignoscitur, referendam censeo. Ouinta adolescentulum exhibet cum pileolo , cui, lO- eo aurium, duae sunt ansae . Sexta , si vultus lineamenta consideremus , gravem

virum , & qui alicuius sibi cari triste in sortunium deis fleat, imitatur . . t. Horatii praeceptum est in Arte poetica, ut persona . Haranniore. in toto opere a poetis servetur semper eadem: I s. Sit flebilis Ino, Ferfidus Ixion , Io ova, tristis Orester . Idem prorsus in Scenis ordo servabatur , quare & tristes, S Iudicrae, ac denique cujuscumque generis larvae

reperiuntur.

TABULA XXVI.

Ex undecim , quae in hae Tabula exhibentur , Larvis duae in anaglyphis , ceterae in aliis gemmis incisae, ut hic delineatae visuntur, prior & tertia Bacch. nalibus , agrestibulaue ludis celebrandis forte inservierunt : secunda monstrosae prorsus sormae, S colonsalis magnitudinis , ex illis esse videtur, uti alibi adnotavimus , apud veteres , quas ad metum , quasi umbraeessent, S phantasinata , ingerendum adhibere mos erat . Plautus in Amphitr. id plane testatur :Lσrva umbratilis, tu me minis territas 2

229쪽

Αμst. do ..M. Ex Festo quid Mantae, S Larvas sibi vellent dignostitue signifιibr. 11. Manias, inquit ille, ait alius Stilo, Ahia quaedam est. -. νδ niae. ex farina in hominum figuras , quia turper font, quas

alii Manias appellant . Maniar autem, quas nutricer mia

nitantur pueris parvulis esse Larvas, ias Manes , quor Deos, Deasque putabant , quosque ab inferis ad Iuperos

emanare eredebant. Alii vero secundum Laurentium in sua Polymathia, aiunt Maniam Larium fui sti genitricem: aeuorum Larium proprium ae peeanare e si, inquit Pacci- chellus , in faniam mittere. Ita personatos nonnullos ado- Iescentulos socrati noctu domum repetenti sese obviam fecisse inquit AElianus , ipse vero eos aspexit impertur

batus .

Quarta, & quinta hi frons Larva pastores , agresteiaque armentorum custodes in festis ruralibus sorte reprae

sentaverunt.

Sexto loco videre est quasi numisma aliquod, ubi tres visuntur exculptae imagines , prima scilicet juvenis cujusdam leonis pellem supra dexteram gestantis, vultu que, S laevae manus actione Iaborem suum exprimentis. Altera sinistra coronam tenet, dextraque extensa vicinam si hi arborem indigitat, S supra dorsum iuvenem deseri, quod fortassis humanae vitae symbolum est, quum nomen decusque , nisi sudore plurimo , & post plures exactos labores ad Herculis exemplum , nequeant comparari. Larvas, quae sequuntur , in festis Bacchanalibus existimo adhibitas.

TABULA XXVII.

Optimi sane artificii Larvam gemma incisam natura isti grandiorem primo Ioco positam praesens Ta-hula exhibet: barbarum , naso simo , magno capil-Iamento capiti circumvoluto, Si in frontis medio ingenti' quadam gemma colligato: quum autem intercilia Sol cernatur essetus, alicui Apollinis sacerdoti eam inservisse a bitror , seu cuiuue alii, qui in Apollinaribus celebritatibus carmina in ejusdem Numinis honorem recitaret. At

230쪽

4s Altera senilis imago vili panno , & philosophico

prorsus more induta , capite vittato , pedibus , dextroisque brachio nudis, super haculum innixa, laevamque m num supra pectus senili harha contectarn tenens, eodemisque hrachio exerto, Democritum futiles hominum insanias ridentem repraesentat . Huic omnino similem imaginem resert Leonardus Augustinus. Postrema vero figura , quae inter cetera meae colle ctionis scenica metalla connumeratur, adolescentulum quemdam repraesentat, qui naturali capillamento, brevi.

que quasi suhucula indutus , pedibus femoribusque nudatis , colligatisque post tergus manibus, S rotundae basi verbena circumdatae superinsidens vel mutam agit personam , vel secum ipse servilem suam conditionem deis plorat.

TABULA XXVIII.

DUae aliae in hac Tabula, supra iam relatis omnino

similes. scenicae Larvae repraesentantur , Verum . his caput est omnino detectuin , totumque cor pus Graeco pallio superindutum . Ambae baculis innituntur , una vero earum oris , & hamar extremitatem digitis leviter tangit, quasi risui indulgeat, altera sub mento harbaque sinistram abscondit manum , sortasse ad modum plorantis, quae vicissim Heracliti, & Democriti per

sonas reserunt.

Duarum harum Graeco, & quidem optimo artificio incisarum gemmarum Orientalium mihi ab eruditissimo R. P. Petro Piovenio Soc. Jesu Presbytero dono perhumaniter ectypum datum est, quarum typi in Parmensi Mu-seo , cum pluribus aliis scenicis monumentis asservantur : aliique permulti tam in celeberrimo Museo Mediise eo, quam alimrum perillustrium virorum, pene his omnino similes visuntur, quibus ex omnibus, praes rtimque ex his a me eollectis, facile argui potest, uuam frequens apud Romanos priscos in hiis adeo diversis scenicis celebi Italibus seret Larvarum usus .R T