장음표시 사용
181쪽
KALEND. NOVEMB. ANNO MDC LXXXV.
In solemni instauratione Studiorum.
uuantum Litera in pace , oe tranquillitate Reipialica prosint.
Onstitueram, Auditores, quum toties a gressus fuissem ornare dicendo facultates, quas profitemur, nec laudum seges m nui , sed dum colliεitur magis , magis Isubcrescere, uberiusque abundare videretur et omissio laudandi studio , alia qu rere argumenta , quibus tractandis , & meum munus implerem , & adolescentes, qui me audiunt, ad disce di cupiditatem vehementius excitarem. Sed bellum grave , quo provinciae commorae sunt Orientis , Pannonia que, & alia Septentrionis Regna uruntur , me etiam
182쪽
quasi armorum strepitu , tubarumque clangore comm tum anno superiore bellicum quouam modo canere, &sortiores laudos meditari literarum coegit. Quapropter ad alias laudes , quibus ornanda doctrinae studia putaveramus , bellicas etiam adiunximus, nec degenerare virtutem bellatorum , si doctorum praeceptis imbuatur; sed in s nu Musarum Martis alumnos rectissim8 educari ; sapientiamque , & bonas artes ad sortitudinem prodesse vehementer contendimus ; ne si virtus e minari ingenij cultu crederetur, in dissicillimis hisce temporibus pessime nostro fluuio reipublicie consulere videremur. Nunc ipse rerum ordo , ipsa dicendorum series exigit, Auditores, ut , quoniam quantum belli tempus pulcherrimarum scientia facultatum adiuvetur, ostendimus, quantum pacis tempus ab his disciplinis , & ornamenti, te utilitatis accipiat, demonstremus . Nam suerit prorsus absurdum, ii, quum laudare velis has artes filias pacis , alumnas otij, tranquillitatis comites , non utiles paci, a qua aluntur, non quieti decoras , a qua sevcntur ; sed bello, quod perhorrescunt, sed armis, a quibus abhorrent, accomodatas esse dumtaxat affirmes.
Male mehercule de optimis disciplinis mererer, si d
cuisse ostenderem , quomodo urbes everterentur, non
dicerem ostendisse , quomodo conderentur; a firmarem rationem tradidisse, non qua , pace florerent; sed qua, bello miserrime vexarentur , non qua homines bene, beateque viverem , sed qua crudelius trucidarentur .i Enimvero illa inventa saevitiae, illa instrumenta nocendi, qtig doctissimi homines excogitarunt, necessitati ; quae verbad pacem colendam . humanitatem alendam repererunt,
tribuenda sunt voluntati. Hae propriae, S penitus insitae
183쪽
laudes hominum literis deditorum , iuvare mortales
mansuetudine, consilio , probitate , iustitia caeteris antecellere et illae vero , quas recensuimus anno se periore, circumvenire hostes , bellica machinamenra moliri, accendere ad praelium milites , malo domare barbaras nationes , adventitiae quodammodo , & peregrina . Id ergo crit argumentum doctorum ingenijs haud paul6 ace modatius, quod hodierno die mihi proposui, quo quan-rum literae in pace , & tranquillitate reipublicae prosint, explicabo. Sic utrique tempori pacis, & belli doctorum labores utiles ostendentur. Ac, si Geometras imitari veri
lim, qui ubi quippiam alio in loco probaverunt, ad
alia Progrediuntur, eo autem pro concesso , & omnium consensu comprobato utuntur, nihil esset cur laborarem,
ut planum vobis facerem summam utilitatem a libesalissimis his disciplims in tranquillas,& pace secura fruentes civitates proficisci. Nam, quum argumentis nihil dubii relinquentibus, rem belli doctorum hominum inventis plurimum prosecisse olfenderim, cui potest esse dubium, quin eorumdem beneficio pulcherrime pax adnuhistretur ξ Nisi vero sapientia, quae his artibus continetur, plus in bello, ubi temeritas, & sertuna dominatur, quam in pace pollet, ubi consilio , & prudentia pleraque conficiuntur: magis audire vacat vocem sapientiae in rcr lituorum , tubarumque clangorem , & clamorem inconditum praeliantium, quam in otio, M tranquillitate , quum pax, compreiso bellorum rumultu , eruditorum sermonibus aures patefecit. Certe non omnia
in bello sibi vind:cat sapientia i militum virtuti, hostium ignaviae, imperatorum audacsae praeclare gestorum Pars magna debetur ι in pace non lacerti militum , sed
184쪽
ingenii vires cuncta assequuntur. Si itaque sapientum munita ducibus in bello rei bene gerendae viam monis strant, multo magis rei publicae cum laude administrandae rationem in pace monstrabunt; nam, quemadmodum nubilo coelo sol hebetius , puro , serenoque clarius lucet, ita in turbidis rei publicae temporibus obscurius, tranquillis lucidius sapientiae lumen effulget, & illuminat civitates. Esset igitur a me peroratum, si necessarijs dumtaxat argumentis uti velim rised nolo agere angustius 3 rem totam latius explicabo. Non diu fuit obscurum, Auditores , quantum doctrinae studia prodessent rebus publicis ; in ipso statim ortu civitatum sapientiae eluxit opportunitas. Neque enim urbes alij, quam sapientes I neque alia arte , quam sapientia condiderunt. Atque utinam prima illa tempora non lacerent densissimis occultata , & circumfusa tenebris vetustatis i Tellarer humanae sapientiae lumina viros , quibus auctoribus dispei si homines , S in sylvisserarum more degentes, in urbes sunt congregati ; de historia teste vincerem tantam rem , & scientia rerum ,& dicendi copia consequutos . Sed quod clarissime liqueret eItantibus monumentis ultimae vetustatis , id in tanta caligine temporum, & obscuritate rerum assequi coniecturis licet. Nam qua de causa putamus in fabulis cile , Thebarum muros ab Amphaone lyrae cantu constitutos : Orphei carminibus delinitas seras immanitatem exuisse , fluvios constitisse , ventorum impetus concidi iast , arboresque, & lapides, & montes dulcissimam v cem Insequutos P Non alios certe cogitare debemus Amphionem, S Orpheum, quam sapientes, quum antiquitus ijdem vates, & sapientes haberentur. Hi autem nou
185쪽
lyrs lonitu motis lapidibus Thebarum muros excitarunt. Non permulsere carminibus seras, non sensum inanimis , non immotis motum , non quietem mobilibus indiderunt, sed movere cloquio contumaces ; stupidos, &non intelligentes bona societatis , acuerunt; levioribus, quam ut certas leges ferre possent, gravitatem addide runt ; homines agrestes, & seros pertiadendo , mone nodo, docendo, feritatem deponere, amicitias inter se iungere , servare fidem , societatem sanctam habere , urbes condere perpulerunt. Sunt ergo civitates inventa sapientum, quod alio commento rursus antiquitas declara- 'vit; nam praesidem literarum Deam Athenis , quam primam in terris urbem tradunt extitisse, & nomen , &originem praebuisse testatur. Sed quid ego fabulas consector Quas tamen tamquam vestigia quaedam , & n
tas veritatis exolescentis iam Metustate , non tamquam
mendacia poetarum arbitror intuendas; tamen nihil opus est fabulis , quum idem certioribus argumentis possit ostendi. Nam civitatum non illi conditores , qui domos extrui se piri moenibus domos , moenia sessa, valloquocircumdari imperarunt; quamquam,& hic arbitror opera sapientum ; sed illi, qui leges condiderunt. Quum
enim civitates intelligantur esse hominum iustitiae fruendae causa congregata multitudo , iustitia vero nemo fruis ne legibus possit, estisitur, ut sine legibus civitas non constet 3 hae sunt vincula societatis , fundamenta publicae Lelicitatis , meas , & animus civitatum. Qui ergo leges primi condiderunt, & urbium dici debent coaditores.
Nam , quemadmodum is animans dicitur genuisse , qui principium, & originem praebuit animae procreandat; sicis habendus urbium conditor, qui leges tulit, quasi ani
186쪽
inam civitatis. Non diu est ergo quaerendum t a doctri 'nae studijs alieni, an doctissimi fuerint urbium condito
res. Quis enim est adeo vetustatis ignarus, ut nesciat, Omnes legumlatores, quorum antiquitas gloriam praedicat , doctrinae laudibus praestitisse ' Quis non audivit Mosen legumlatorum , quos fando accepimus , vetustissimum, AEgyptiorum literis eruditum, Philosophiam , , Astronomiam, Medicinam, Geometriam, Musicen, omnemque doctrinam calluisse Θ Grammatices etiam apud Hebrsos dici repertorem Quis ignorat Mercurium, qui leges AEgyptijs condidit, ingeni j, & doctrinae magnitudine ter maximi cognomen esse consequutum ὸ Est omnium literis pervulgatum Zoroastrem , qui Bactrianos , Persasque legibus conditis temperavit, & summum siderum spectatorem filisse , & maximum Dei, divinarumque resum contemplatorem. Minoem, qui Cretensibus iura descripsit, ea hiisse scientiae copia, ut non ab hominibus doctus, sed divinitus institutus videretur; cuius rei testis appellatur maximus poetarum , qui ipsum VO
cat auditorem Iovis. Lycurgum omnes fatemur, dc ipsum
sapientem se illa, & in condendis legibus usum adsulose Thalete poeta lyrico , docto homine , & erudito . Auctores autem gravissimi prodiderunt, di in Indiam , dc in AEgyptum, & Hispaniam scientiae causa peregrinatum. Solonem Atheniensium legumlatorem inter septena sapientes ob doctrinae praestantiam esse numeratum . Za-ino xin, qui Scythas legibus latis formavit, a Pythagora nonnulli ferunt institutum. Mitto Lalcucum , quem Lo--crensibuS , mitto Numam , quem Romanis, mitto Pro- agaram , quem Thurijs , muro Platrilem , quem S:culis, dc Magne iijs tradunt leges coad;disse. Mnto alios
187쪽
auctores legum saluberrimarum , a quibus , tamquam . fontibus , leges , quibus usus est , & utitur orbis terrarum , profluxerunt; quos omnes insitam animo a natura prudentiae vim singulari studio , doctrinaque promo- ville accepimus. Habent ergo hoc primum a literis beneficium mortales , quod leges acceperunt , & legum munere condiras civitates, quo haud scio, an ullum pri-santius esse possit. Quid enim esset humanum genus, nisi
essent urbes constitutae, ornamenta orbis terrarum, arces
securitaris, propugnacula libertatis, domicilia virtutis,&artium, & humanitatis ; si legis expers, humauae societatis ignarum, inops auxilij, opportunum iniuriae, agreste, se- 'rum , ac harbarum , in speluncis degeret, in sylvis , &agris desertis , & horridis vagaretur λ Nonne venerem incertam raperet more belluarum e Non editam prolem fuga laboris negligeret Non desereret invalidam parentum senectutem Non fas, piumque proculcaret,&in omne stilus rueret Non divinum numen contemneret , aut ignoraret Non denique seris aequaretur AEquaretur dico ξ Deteriore loco , & conditione esset, quam serae. Nam seras Deus naturalibus armis communivit ; homines inermes esse voluit, & imbecillos. Ferae, nisi in dispar genus, ut ait ille , non seviunt: homines inter se crudelissimc dimicarent. Feris aliquod natura tutamen largita est adversus inclementiam coeli, & iniuriastcmpestatum ; homines nudos procreatos omne praesidium ab industria petere censuit oportere. Cernitis animo , Auditores, quam late pateat hoc beneficium literarurn, quam copiose possit a ine verbis dilatari. Cog - tate vobiscum ipsi quaecumque praeclara , decora , laudabilia, admiranda homines uinquam .in venerunt: haec Omnia
188쪽
o inia reperto iure , societate constituta , conditis urbiabus , accepta referri debere doctis , S sapientibus viris haud iniuria contendere potuissem. Sed nolo in eadem re diutius immorari; ut in opiparo, & multis ferculis in liructo convivio solemus appolitos cibos, quam Visi iucuno , atqtie suaves, non avide absumere ; sed leviter delibare ; ut multitudini, ac varietati sellicere Dis, smus epularum et sic in tam ampla , ubere , copiosa, as suente materia , perstringenda sunt leviter laudum argummenta ; non exhaurienda omnis dicendi copia , ut alia, quae superiunt maiora non defatigatus, sed recens viribus eat equi possit oratoris Nam sane magnum est legibus conlii tutis civitares condidisse , maius conditas con servare , conservatas seelicitate donare. Quod excellentissimum bonorum omnium , non nisi literarum beneficio sontingere posse rebus publicis haud immerito con-sirmaverim . Nec longe petenda sunt argumenta. Diximus doctorum hominum , & sapientum munus suilla civitates. Qua in re totius testimonio sumus usi vetustitis.
Nunc dubitabimus ; an ijsdem arsibus, quibus initio fundatae sunt res publicae, & conserventur, & floreaiar, &augeantur, & compotes scelicitatis evadant ρ Literati homines initia , & ortum urhibus praebue iunt; easdem augescere , alique doctrina literatorum hominum , qui
non videt, is nihil plane videt: quum ipsius pene voce
naturae moncamur, cuncta ijsdem adolescere elementis, quibus orta sunt, & procreata : sic quae terra edit, aut edria suscipit, eadem terra nutrit, & Avet. Sic terr stres animantes , plantae, lapides, metalla aluntur , de educantur. et sic pisces , &, ut cum Poeta loquar, i
Et qua marmoreo fert monstra sub aluore postus, em
189쪽
eodem mari, quo nata sunt, adolescunt, in alienam sedem translata statim extinguuntur, omninoque semper
cognata sunt origini alimenta ; & ne a natura petita longius exempla duci videantur ; id in vita maxime cerni, rebusque civilibus potest. Imperium ijsdem artibus r tinetur , quibus ab initio partum est ; beneficio iunguntur amicitiae, beneficio amicitiae conservantur I mutua utilitas iunxit homines ad vitae societatem; tolle mutuam utilitatem ; tolletur e vita hominum societas ; rerum
scientia studio comparatur ; sublato studio oblivione scientia sepelitur. Quid plura congero, quasi vero non cuivis exempla sint in promptu rerum naruram, & hominum vitam intuenti ; quibus magistris docemur universa ijsdem rebus, & crescere, & bene se habere , a quibus originem acceperunt ρ Quo probe constituto, quis nobis non dabit; quum doctissimorum hominum s axntia legibus constitutis, sint natae ; eadem scientia, ct co servari, & scelices esse res publicas ; eaque sublata rursus interituras Nec me exempla movent barbarorum, qui, quum a doctrinae uidiis abhorrere videantur, tamen & colunt, & coluerunt civitates , & statum reipu- . blicae inconcussum utcumque conservam. Hoc enim tuum est, o ma istra vitae eruditio, decus , tuum, sapientia , munus regina mentium quantumvis agrestium, tuae laudes , doctrina , lux orbis terrarum et tu barbaris etiam triumlatoribus tuum lumea ostendisti: tu a te alienissimas gentes tuo splendore collustrasti et tu nullam partem terrarum inscitiae tenebris involvi penitus permisisti. Nam quemadmodum sol etiam hyeme subiectita
polo terras , extremosque mundi cardines , etsi non clara , perspicuaque, aliqua tamen incerta, tenui, Obscura
190쪽
isee persundier se nulla est tam immanis , aut barbara, aut a doctrinae studijs remota natio, quae non aliquod sapientiae lumen acceperit. Non pervenit ad barbaros persecta quaedam , & absoluta cognitio literarum I pervenit tamen aliqua quasi umbra doctrinae. Hac illi duce
reguntur, & rempublicam administrant: nec tamen aut reges eorum , aut ipsae talicitatis ullam partem assequuntur. Nam reges suis cupiditatibus misere serviunt, transversique aguntur libidine , crudelitate , . superbia ripsi autem intolerando regum dominatu vexantur, &mancipiorum loco habentur; nec ullam lucem libertatis
aspiciunt. Idque illis idcirco accidit , quod mores imp
rantium cogntrione rerum , suique minime temperati insolentia esierantur, inscitia pessumdentur necesse est equi autem reguntur, quum nihil alium , praeciarumque cognoverint, nihil etiam nisi humile, demissum , abiectum, servile cogitant: nec se homines esse meminerunginimicum servituti genus , quum his artibuS careant, quibus homines caeteris animantibus antecellunt. Agite nunc conserte cum tam inscelici conditione barbarorum
rempublicam, in qua suffimus honos optimis disciplinis
habeatur, & eius rectores tantum h.tulerint doctrinae,
quantum satis est bono publico imperaturis. Quam haec, Deus bone , ab illa barbara dominandi ratione dissidebit In qua rex, aut magistratus a cognitione sui r rum scientiam auspicatus , non fastu , non arrogantia, non elatione animi, proprijs inscitiae viiijs, intumescet: nec dominationem , & servos, sed rectorem , & cives
cogitabit: nec, ut barbari principes, S stulti se humanum excessisse fastigium , quod opibus , & luxu diffluar, opinabitur; sed ijsdem , quibus caeteri, constare ele- '. S mentis,