Orationes habitae Pisis auctore Benedicto Aueranio Florentino in Pisano lyceo Literarum humaniorum professore serenissimo Cosmo 3. magno Etruriae duci dicatae

211쪽

ι38 o R AT IO DECIMAE

adire discrimen cernerent, quis ullam salutem superesse confideret; quum illud caput periclitaretur , quo publica salus continebatur Hoc certe nuncio accepto, Germania terrore concussa est , Italia trepidavit , Occidensque universus contremuit : quid illis animi seisse censetis, qui non procul impendentem tempestatem pro spiciebant, sed in medio belli turbine versabantur Θ Si tantus Romanis omnium gentium victoribus fili se terror dicitur, quum Cimbrorum , N Ambron uiri, & Teutonum immanis multitudo e penitissimis Germaniae oris excita', sinitimis provinci js devastatis, Gallijs miseranda strage prostratis , italiae iam immineret quanto magis formidandus exercitus illius nationis , quae Asiam, Africam , Europam victorijs peragratas imperio occupavit; quum non una , aut altera gens barbara ; sed AEgyptiorum multitudo , Asiae florentissimae copiae, Scytharum equitatus, Graeci , Thraciarqile , & Illyrij, & Moesiae,& Daciae robur urbem imperi j domicilium non bello pe-eterent ; sed iam obsidione cinctam oppugnarent. Sed praeelaruis nobiscum actum , quam cum Romanis. Non enim ad ruinas labantis rei publicae fulciendas ah Arpinaeti agro Marium accersivimus, hominem liberrati graisvem , & barbaros ipsos , quos bello vicit, insigni crudelitate superantem I sed praesto fuit mitissimus generis humani Princeps lNNOCENTIUS huius nominis undecimus, qui, quum ad Christiani orbis gubernacula se deret , S illos teterrimos fluctus , S procellas discordia

Principum concitandas multo ante pro sp xisset, num quam auctoritate, consilio, monitis salutaribus , precibus apud Deum quando homines parum movebantur conari deli iterat nubem illam atroci simia belli declinare,& rei-

212쪽

& reipublicae navem , in quietis, & tranquillitatis portu

salvam collocare': cuius consilium , auctoritasque si valuissent , vel bcllum nullum habuissemus, vel tanto in in tu , & calamitate non fuit semus. Verumtamen divina providentia factum, ut Sanctissimi Senis vota non

exaudirentur, quo facta innotescerent e consilia repudiarentur , ut desidcrata gentibus virtus eluceretis Paravit

hoc sibi spectaculum Deus , virum concussi orbis ruina parem , totamque tempublicam Christianam suis humeris sustinentem . An vero non sulimuit , Auditores Quem ergo alium auctorem salutis respeximus ' Quem tanto oneri succedentem sumus admirati Quis Germaniam ardentem intestinis discordi js pacavit, & ad communem causam traduxit Θ Quis Galliam tumentem bel- Io , & afflictis Germaniae rebus imminentem suae virtutis admiratione compressitὸ Quis potentissimo Regi Sarmatarum cum Caesare perpetuum foedus inire persuasit, &duas ferocissimas nationes vetullo inter se odio dissidentes mira coniunctione devinxit ὸ Quis opulentissimam Venetorum Civitatem eodem foedere illigavit, ut terra, marique hostis urgeretur ' Quis principes fere universos ad opem serendam labanti rei publicae hortatu , exemplo,

auctitritate commovit Θ Quando, tantum omnium nationum consensum ad hanc imperiorum pestem extinguendam , fuisse accepimus; aut unde hic extitit, nisi a sumismo pcntium Modelato ieὸ Nuper etiam . qui de rel:gione idem scntiebantiarmis inter se crudelissime dimicabant ; S quos debebant fraterno amo rc complecti, bello

appetebant, communem honcm vicinorum tinnis crest

re patiebantur; nunc illi quoque, qui in quibusdam a nobis de religione dissentium , Chriitians Religionis ho-iles

213쪽

r ORATIO DECIMA.

stes bello persequendos consentiunt. Nec vero necesse est singulas gentes recensere I unam appello testem Moschoru m nationem Iate Asiae, Europae latissime imperantem, quae nobiscum socia arma iunxit, & ad evertendum Turcarum imperium conspiravit; adeo nihil discors, nihil non pacatum sub tali sacrorum Principe; nec mirum membra Christianae reipublicae concordare, quum capiti tanta sit concordia, concentusque virtutum omniurn . Hunc enim, quasi prssentem quemdam Deum intuemur, invictum rebus advertis , invictum cupiditatibus, inani tum aflectibus, & magno animo humana calcantem; nec

tam mortale fastigium excessi ste exhaltissimo dignitatis gradu, in quo Deus illum collocavit, quam ex immortas , ac divina virtute , qua praeditus est , cognoscimus rhune securum sui, dies, ac noctes de salute publica cogitantem , gentes omnes paterna charitate complexumis,

exemplo , iustitia , severitate seculi mores corrigentem , S tollentem funditus vitia admiramur . Ergo crescit in dies amor obsequi j , nec ei parere homines dedignantur, quem supra hominem a virtute sentiunt collocatum. Hic solum causa disiuncta connectit, conciliat inter se discordia, turbata componit , exulcerata sanat , in amorem odia, in mansuetudinem contumaciam , ferocitatemque convertit. Testis Britannia , quae non tam a nostro Orbe , quod ait Poeta divisa , quam a religionis integritate , nec tam a summo veritatis Magistro , quam a suis ipsa erioribus dissicebat; nunc , dum ad obsequium erga Romanum Pontificem sub relig:osissimo Rege paulati in redit , excusio vitiorum iugo , sese in veram vindicat libertatcra. Ipse autem e lumino fastigio , in quo cli divinitus conlii tutus, prospicit humani generis pericula a

214쪽

eula, allevat calamitates , errores discutit, cunctis lucem prudentiae , lucem doctrinae , lucem auxili j tendit , ac porrigit , tamquam sol, qui lumine complexus mundum nihil patitur , aut frigoribus torpescere , aut tenebris obrui sempiternis ; sed cuncta fovet, animat, recreat,& salutari luce colluit rat. Amorem illum coelestem philosophi nobiles imprimis tradiderunt duabus alis ingentibus ortum , occasumque tegere , & inumbrare ; his omnia nutriri, & conseveri ἱ extremis media , medijs

extrema coniungi. Quod est amoris divini proprium, id eius instinctus afflatu humani generis Princeps imita. tur ; gentes sibi commistas tutela sua fovet, suo favore complectitur universum , sub eius umbra Christiana libertas , & respuolica delitescit. Quod cum alias experti sumus, tum in hoc periculosissimo bello, in quo, nili talem ducem habuisset, Christianum nomen funditus concidisset. Quod enim genus auxilij respublica requisivit, quod non ab eo profectum sit,& quotidie proficiscatur ΘNihil iam de prudentia loquor, qua quid hostes maxime

laederet, quid nostris expediret, unus Omnium maxime vidit: nihil dico de auctoritate, qua non unam gentem, sed Europam commovit universam: praetermitto constantiam,quq nulla distacultate ab incepto potuit deterreri ; quod tam perenne flumen , quod mare tam inexhaustum , qui tam vastus, aut profundus Oceanus, ut possit cum liberalitate Beatissimi Senis comparari ξ Uetus oratoris disertissimi dictum ell, ad dimensum alimentis triώutis non pasei bellum. Id maximus Princeps prudentissime comprobavit, qui nullum sumptibus , quos in hoc bello fecit, modum statuendum est arbitratus. Quantum ille auri, quantum opum , quantum copiarum profudit Quos exercitus

X aluit

215쪽

aluit Quas gentes praemijs ad arma concitavit λ sense. runt mundi extrema sui Principis largitatem , orbisque

terraium sacris opibus redundavit; nec hostes minus eius aurum , quam armatarum ferrum legionum horruerunt. Exhaustam tantis impensis liberalitatem non desecille miraremur , nisi sciremus aliarum quoque virtutum beneficio abundare. Nam parcimonia supervacuos amputat sumptus , continentia non desiderat, nisi necessarios, moderatio, quas opes alius ad ostentandam pote

tiam prodegillet, condidit, & ad meliores usus reservavit. Hae perennes liberalitati suppeditant copias, quq nisi dissicillimis hisce temporibus rem publicam sustentansent, numquam devictis perduellibus Christiana Reliagio triumphasset. Ucrumtamen haec liberalitatis dona, quae palam in commune bonum contulit, quamvis maxima , quamvis Christiano nomini salutaria , cum hi, non arbitror comparanda , quae sensibus occulta , intellectu deprehensa nobis a divina beneficentia impetravit. Te, summe rerum Moderator , te, domitor superborum, te, domine exercituum Deus, testor, plus in hoc bello auxilium tuum a sacrorum Principe imploratum , quam

ullas humanas opes valuisse ; Tu Sanctissimi Senis pietatem respexisti ; Tu vota rata esse voluisti; Tu nostris audaciam addubsti ; Tu hostibus terrorem , & metum, di fugam iniecisti; Tu eorum contumaciam, superbiam que contrivisti ; tua virtute iacet caesus ingens exercitus barbarorum ;'urbs imperi j caput obsidione liberata respiravit; alijs super alias victorijs Christianorum virtus honestatur. An verb non omnia si et in hoc bello gesta sunt, Auditores , ut divinum Numen Christianis a mi illa

radium noci oculis cerneremus . Operae pretium est ad tempus

216쪽

tempus illud senestum , & luctuosum , quo obsidionesuliobona premebatur , iterum animum , cogitationem. que convertere. Ouam arctae res nostrae, N impeditae,

quam humanis opibus expediri non poste vidcbantur lBrevi spatio cogendus exercitus , qui innumerabiles coispias barbarorum intra vallum aggredi, & eximere ui bent obsessione posset; &, quoniam Germanorum copijs tam brevi comparatis parum fidebamus, accersendus cum invicto exercitu sortissimus Rex Sarmatarum , cuius quamquam egregia voluntas, animusque in rempublicam lingularis, tamen ,'ut Sarmatiae procerum studia

fere semper discordia sui Regis consilijs obsecundarent,

verebamur ; quae si ex voto successissent, tam invictam in oblessis tortitudinem , ut ranto periculo circumventinumquam animum ad molliora consilia flecterent, futuram , sperare vix audebamus. Hic primum defensoribus Deus periculorum , di vulnerum , & mortis conis temptricem mentem dedit. Nam divinam virtutem qu spostumus arbitrari non divinitus extitisse ξ Non illos disiecta late munimenta 3 non repletae fossae, non mur rum ruinae, non grandinis instar sagittae incidentes, non tela , quae, ut a tanta multitudine , conserta serebanis tur , non impetus holitum assidui, transgressionesque moenium terruerunt: opposuere pro dirutis munimentis inconculsa metu pectora, & virtutem civium urbium elle munimentum firmissimum ostenderunt, S pauci multos , S integros viribus defatigati cum ingenti clade saepissime repulerunt . O virtutem monimentis Omnibus celebrandam . O viros immortalitate 'dignissimos . Vos primum belli turbinem excepi itis ; vos furorem hostium Primi ins egistis vos redus aflictis lucem attulillis: la.

217쪽

vestris dextris Deus nominis Christiani gloriam , Impe. iij decus , Germaniae libertatem, Italiae salutem collocavit ; neque en i n unam urbem, sed pene cuncta . Europam a serro , a flamma , a vastitate , a colluvione barbarorum, & miserrima se tute defendistis. Dum quippe in unius urbis oblidione tamdiu holtis detinetur, iam contractae Caesaris copiae ad opem obsessis ferendam magnis itineribus adventabant. Iam Heros ille summus, vel potius nostrae salutis , ut ita dicam , Deus, Ioannes Rex sortissimus Sarmatarum Regni sui vires cum Ger

manorum exercitu coniunxerat. Hic ego mihi temperare non potium, quo minus in laudes invictissimi Regis excurram ; nec a tanto Duce parva manu deletas ingentes copias barbarorum , neque contectos caedibus

campos, insecta flumina praedicabo , nec dicam hunc non iure sanguinis , non adoptione, sed meritis exim ijs,N immortalibus , quum privatus esset, ad regnum perventile ;ince electum , qui fortunae bonis, qui serma, qui robore corporis , qui nobilitatem; sed qui rebus gessis , animi magnitudine , scientia rei militatis , prudentia caeteros anteiret . Hunc regem fuisse natura , antequam regiam esiet fortunam consequutus ; siquidem sola virtus regium quiddam est , & omnibus natura imperat I ncc reliquas artes regnandi, nec pietatem, nec religionem tanti Regis commemorabo ; unum hoc divinum , N limmortale factum rapit ad sele , & quodammodo absorbet orationem meam : quum frui posset pace tranquilla , quum virtute partis regni bonis acquiescere; suscipere bellum grave , periculosumque maluit, nec dubitavit formidabilem bello nationem, & magnae terrarum parti imperantem Iacellaret, quo Chri manae

218쪽

ORATIO DECIMA. r6s

stianae respublicae laboranti subveniret et id belluati. si per suos duces administrasset, rerum , & memora bile exemplum sortitudinis, S piatatis edidi siet. Hic

enim metus iam animos principum multa secula occupa-irat, ut saris haberent, si a vi potentissiniae nationis main per ij sines tuerentur ue ipsam vero priores aggredi , aut bellum inceptare periculo e plenum opus aleae este censerent ; itaque connivebant in ruinis vicinorum , quasi eae non ad se pertinerent, & illud incendium extinauendum , nisi ad se perveniret, non iudicabant ; timendoque numquam , ut timere desinerent , consequebantur

Plena esὲ cxemplis historia , quae declarant Principes Christianos ausos numquam obviam ire potentiae barbarorum ; sed illud unum memorandum imprimis. Quum Byχ antium alterius imperij caput, innumerabilis Turcarum exercitus obsideret , oratoresque Graeci Imperatoris omnes Principes, & Reges Europs supplices adissent, S auxilium advcrsus hostem communem infimis precibus implorassent, nemo aggressus est casurum imperium Q sentare, passique sunt urbem Orientis reginam lumen Europae, decus, & ornamentum reipublicae Christianae in saevissimae gentis venire potestatem; qua clade nullain sol tristiorem , acerbioremque conspexit. Et quid ego longinqua , quid vetusta persequor , auoties noltra , quoties patrum nostrorum vidit aetas ipsum Regis invictissimi, qui suppetias nobis tulit, Regnum ab eodem 'hoste bello petitum in summum periculum devenire a ,

quum populi, Regesque finitimi nihil amicorum distri.

In ille moverentur. Quare magnum suill et aliquid auxili) Geriualitat periclitanti submittere , & ostendere animum barbari Regis , iramque terribilem excidio magnarum

219쪽

rum nationum in se convertere ; sed maximo Regi non fuit id satis : tamquam sua res , non Caesaris ageretur, suos populares oblitos aemulationis , & odii ad opem .

Germanis serendam commovit , proccrum voluntates

abhorrentes a causa delinivit', quam maximas potuit brevi copias contraxit, regnum suum infestissimis cinctum nationibus , ut servaret alienum , reliquit: opposuit harbaro Duci magni exercitus instar praesentiae suae maiestatem , filiumque adolescentem o exemplum pietatis admirandum i ) silium , inquam , adolescentem paternae virtutis imaginem , regiae indolis unicum exemplar secum adduxit , ut totius florentissimae domus periculo labentem Augusti Regiam sustentaret .. Credent ne posteri tantum in Rege pietatem valuitis, ut Christianae teligionis damnum, cladem suam duceret, &Deo, non sibi militaret ξ Et Qua tempestile Reges, quo sua ipsi regna conservent, obi jcere caput periculis , &suo ductu gerere bella non audent; se , domumque , ®num in manifestum discrimen osserret, quo finitimi Principis imperium tuereturὸ Imitatus est Rex bellico sissimus vetustos illos Principes , quorum gloriam nulla umquam consequentium seculorum obscurabit oblivio , Cyios , Philippos, Alexandros , Caesares , Augustos , Traianos , Alexandros Severos , Antoni nos , qui bella non suis ducibus demandabant; sed ipsi ductabant exerincitus , & exemplo milites ad praelium accendebant: sedeolum virtutem sortitudine adaequavit,'pietate vicit ;quod ergo illi virtute consequebantur , inlignis victoris decus est consequutus I pietati vero tribuit aliud prae tutum Deus eximium , & singulare, ut sui terrore nomi. nis vinceret, sine clade suorum, aspectu pene ipso su-

I. v I gatas

220쪽

gatas ingentes birbarorum copias dissiparet. Deus enim, Dcus i ncussit hostibus terribilem metum, Deus barbari Ducis mentem tanti regis adventu perterritam obstupefecit. Nam qira de causa factum arbitrer, ut, quum inter hostium castra, & nostrorum exercitum Da nubius interflueret ille fluviorum maximus , limes ille

quondam Imperi j Romani , qui , quasi sessa quaedam in

superabilis, obiectu, serocissimis nationibus earum imis manes impetus coercebat, possetque parva manu transiim tu nostros, vel omnino prohibere , vel saltem aliquandiu retardare, non cepit id consilium , quod obsessam

urbem in extremum periculum adducebat Cur monstem castris imminentem , qui nostris , ut ad urbem per . venirent, necessario superandus , quum infinita multitudine abundaret, satis valido praesidio non occupavit An fiducia suarum virium Θ An hostium contemptu Anullo consilio militari ' Minime gentium ; sed omne con silium Deus ultor excusserat : agebant in exitium violati foederis seriae: mentem ocescabat subito circumfusus terror, quem ex adventu lectissimarum legionum, invicti Dii mi Regis , praestantissimi Ducis conceperat. Declaravit eventus e vix occupato monte Omnia nostrorum co-

pijs tenebantur, vix tela castris incidebant, vix hostis aspectu milites accensi clamorem sustulerant, nec dum primum agmen invaserat vallum , quum apud barbaros omnia plena terroris , sermidinis , tumultus , trepidationis cernebantur. Dux ipse non animo, non auribus, ni nlingua competere , nihil attonitus expedire , non suos ad praelium cohortari , non instruere aciem , non praeire exemplo', non ullo ducis, aut militis osticio fungi, sed circumspicere locum fugi,& suo flagitio imperator exer-Lcessi citum