De Deo Aeschyleo

131쪽

CAPUT III

DE DEI SANCTI TE, IUSTITIA, VERITATE. Nonnulli dii in Aeschyli tragoediis ἁγνοὶ appellantur i. e. puri, intacti, multa affecti macula, sancti. Unde Scitur sanctitatem numinis divini propriam cogitari. Nam licet homines quoque interdum γνοὶ voCentur, ut Agam. 232: ἁγνὰ ταisρωτο I pura virgo, Sups 2s7-2I8:πω δ' δε γαμων κουσαν κοντος ἄρα ἄγνος γένοιτ' ἁν; et Drestes post expiationem se γνον στοα habere dicat Eum 2833, quo significet se ipsum iam αγνον factum esSe, haec tamen humana sanctitas vel puritas ad unum tantum factum aut condicionem rapectat minimeque ad naturam humanam pertinet. Meu autem peccatum odisse dicitur, e. r. Susp 73 chorus deos his verbis alloquitur: υβρι- δ' Ἀτth ωοῦ στυγουντες, i. e. VoS, qui insolentiam vere odistis, et permulti loci adduci possint, ubi dii dicuntur peccatore odisSe, quam ob rem Clytaemestra θεων στt O appellatur Choera. Ioas). Si autem quaerimus, qua ex parte Aeschylus imprimis divino numini sanctitatem tribuerit, non parvi videtur esse momenti, quod hoc ἁγνου Cognomine πιυς 2 Aικη, )Ἀπολλων έ compellantur. Inferni quidem dii et Artemis

I His verbis lause Theol. p. 98 nota 8o Dianam significari vult.

132쪽

II 8 eodem ornantur nomine I sed illi documento sunt numen divinum omnino sanctum habitum esSe hae autem utroque

loco, ubi ἁγνὰ appellatur, τῆ Aia' munere fungens inducitur a)Zευς autem, qui Aeschylo verissimus deus erat, debebat, si quis alius, ei sanctus videri nisi omnino divino numini sanctitatem abrogaret, quod non secit). Apollo, ille ιδοῦ προφητης, 3 Sanctus Ppellatur, quia

eius oraCula, quae ab Iove ei dantur, Semper vera aestu Sta

Sunt, quam ob rem oracula ipsa sancta dicuntur. 4 Iustitia Λίκη denique, illa Iovis illia, Sancta est, quia Per eum apparet Iovem impietatem et improbitatem odisse, eamque ob rem earum auctores punire. In hac autem ipsa divina iustitia ac veritat tractanda nonnulla re OCCurrunt, quae illi sanctitati obtrectare videntur, cum deus modo illa vetere

a In eandem sententiam echlein, qui ad V. 4 annotat: ἁγνὴ unddarum eine eindi solchen reuels.' Non igitur lausenio concedo illud cerris ad Dianae virginitatem spectare Theol. p. 99). Nam inerva, ipsa quoque virgo, non ἁγνὰ dicitur, matris Oedipodis contra, quae non erat virgo, ἁγνὰαρουρα suisse dicitur. Quamquam haud nego hoc cognomen . casto frigidoque lunae splendori' originem debere. 3 Eum. 9: Λιις προφήτης δ' ἐοτὶ Λοξίας πατρος. 4 Aut potius, quod tamen eodem redit, eorum sanctitas periclitari dicitura Diris Eum 7o6:

133쪽

II9 lege δρασαντι παθειν I neglecta eos malis assicere videatur, qui nullam mereantur poenam, et id quidem aut nulla re cogente nisi crudelitate), aut propter nimiam hominum selicitatem φθονοη modo fraude et dolo uti dicatur, ubi scit nulla iusta causa puniendi κstat, ut homines ad ea facta adducantur, quae gravibus poenis digna sint. Quam ob rem prius videamus, quid Aeschylo de divina iustitia visum sit, ut deinde de dei veritate agamus. In mundi generisque humani gubernatione nulla praeter dei potentiam virtus divina tam praeclare in Aeschyli tragoediis celebrata est, quam iustitia. Occurrunt quidem loci, ubi haec iustitia desiderari videtur, quo e. r. pertinet illa Apollinis peroratio ξω του πραγματος Eum 637-663 εγω δε, Ιαλicio, ταλλα θ' ως ἐπίσταμαιτο σον πολισμα καὶ στρατον τεt ξω μεγαν, και τονδ' ἐπερδερα σων δομων ἐφέστιον, bπως γενοιτο πιστος ες τὼ παν χρονουκαὶ τὴνδ επικτησαιο χθαμαχον, θεα, καὶ qa ς επειτα, καὶ ταδ' ιανως μενοι

στεργειν τα πιστα τωνδε τους επισπορους.

Et Ninerva respondet se reum absolvere non quod Sicei iustum videatur, sed quia matrem non habuit genusque masculinum Naides diligit, misi quod caelebs manere vult Eum 784-728: ἐμον τὴν ἐργον, λοισθίαν κριναι δίκην. νῆφον δ' 'ορεστη τήνδ' εγῶ προσθήσομαι.

I Choe . os Pers. 8 -8os, passim. Quae lex, ab Aeschylo Statuta,

non confundenda est cum iis, quae leguntur atth. V, 38 ' notori r Oxιερρεθ' , 'Oφθαλμὼν ἀντὶ φθαλμου cia δοντα ἀντὶ δοκτος Aeschylus enim illam legem ad divinam ultionem reserebat scis haec chori verba Mam. Isaa-I523: μίμνει δε εἰρινοντος ἐν θρόνον ιις

At verba quae Iesus affert ad humanam ultionem spectant.

134쪽

Ipse denique ni videtur iniuste egisse, Cum Patrem regno Caelesti eiecit, cuius rei Erinyes mentionem faciunt Eum 63Ο-63I:

Sed quod ad primum de Apolline locum, memoria tenendum est, haec verba nihil nisi additamentum esse eorum, quae antecedunt, quibus Apollo iam emcere conatus est causam Orestae iustam esse, ita ut haec postrema verba non magni sint momenti. Quia tamen tali: εξω του πραγριατος dicta in Areopago non admittebantur, ortasse recte eit suspicatus est illa Apollinis verba esse delenda. I. Minervae autem verba non videntur significare eam Orestam absolvere, quod ipsa non matrem habuerit atque hanc ob causam matres omnino non uret, sed i potius, patri CauSam, quia hic rectius liberorum genitor appelletur quam mater huiusque condicio multo quam illius inserior sit, longe

matris causae ant onendam ASe.

Ad tertium tandem locum moneo Ι0vem, Patrem ἐκης, si quis alius deus, Aeschylo iustum visum esse Apollinemque hanc Iovis iustitiam tueri eo quod dicat vincula solvi posse quae sane in Prom liberato solvuntur); iustas porro Causas Cogitari posse, Cur Pater a filio vinciatur deos denique antiquiores Aeschylo haud religioni suisse vide p. I Oa-Io33. Sed iam videamus illa dea Λικη quid sibi velit.

παρθενος Λικη et Choeris. 94L- - 2:Λιο κορα λκαν δε νιν προσαγορεύομεν βροτοὶ τυχοντες καλως. Edi quasi revera divina esset persona, ii ipsi munus

135쪽

Cum tamen πιυς et alii dii semper ipsi iustitiam eXerceant, inde apparet Λίκην non in deorum numero collocari, sed προσωποποιίαν poeticam esse. I Quod Iovis filia dicitur, hoc argumento est, Iovem Aeschylo revera unicum deum esse, qui iustitiam exerceat, id est, unicum, qui mundum gubernet, unicum denique, qui revera exstet. Deus igitur, qui est rector et gubernator generis humani,

hominibus quasdam leges dedit, quibus oboedirent Aeschylus istas leges θωμια ίκη vocat Sugm 67 67s), ab An

tigona apud Sophoclem γραπτα κασφαλκὶ θεων νομιμα appellantur a Quibus si quis semper pareret, apud talem hominem persecta iustitia humana esset, quae a Cicerone dicitur esse animi affectio suum cuique tribuens''. )Quid igitur apud Aeschylum illud suum ψue estp rimum quod ad deum ευσέβεια, qua virtute omnes aliae Continentur, e g. S, qui Supplice defendit, σεβὴς appellatur, ut

3 De Finibus bon et inal V, 3. Hoc isti cuique Cicero ipse Sic explicat Pari orat. c. XXII)r erga deos religio, erga Parente Piet , creditis in rebus fides, in moderatione animadvertendi lenitas, amicitia in benevolentia. '

136쪽

et Electra rubi haesitat, aes inimicum malis rumcere fas Sit, rogat chorum Meph. Is:

Itaque e impietate adversus deos vitia nascuntur ut Superbia Eum. 26:δυσσεβίας μἐν βρις τεκος ως ἐτρ/ραυς' Apparet igitur ευσεβειαν non solum cultum deorum significare, sed etiam in eo positam esse, ut homines iis legibus, quas deus societati humanae dederit, pareant ita tamen ut ευσεβεια summa inus non summa virtutum atque omnium aliarum vinum causa sit ac parens. Quas inter reliqua virtutes, quae e pietate erga deum naSCuntur, hae praeter alia Sunt commemorandae pieta erga Parentes Ix amor latriae, a supplices atque hospites defenderet I. 673-67s:

Ad quem docum richoliast annotat: πρωτο - θεο ς, δενcερον νομονς, τρίιον δε Ἀοδε, ὁ τους γονεοῦ τιμαν Aeschylus tamen videtur illa tria significasse Eum. 265-268:οφει, δε ει τις ἁλλος ῆλιτεν βροτῶν et θεὼ ν η ξενον το ' ἀσεβων et τοκεας φίλους, εχον θ' εκαστον τῆς δίκης πάξια. Hae enim tres virtutes si recte coluntur, reliquae omnes neglegi minime' possunt. Quam ob rem in Sacris quoque Libris tota lex in haec duo contrahitur Luc. X, 27. Ἀγαπησει. κυριον πον Θεον σου ἐξ λης τῆς καρδίας σου, καὶ ἐξ ίλης τῆς rapi χης σοii. καὶ 'ξ άλης τῆς ἀσχυος σου καὶ ξ λης

της διανοίας σου καὶ τὼ πλησίον σου εος σεαυτον.

1 τοῖον εργον καὶ θεοτσι προσφιλες, καλον τ' ἀκουσαι καὶ λεγειν μεθυστέροις, πολιν πατρψαν καὶ θεους τους εγγενεοῦς

137쪽

Ia 3 et apud se recipere, I mansuetudine uti in subditos, et in omnibus denique rebus sibi temper re 3 In talibus legibus dandis nemo dubitare potest, opinor, quin deus Aeschyleus Sit iustus Uniuscuiusque enim conscientia testatur has leges optimas isse. Mici tamen de uno loco est dicendum, qui multos iam offendit Chorus enim in Choeph contendit per deos licere inimicos ulcisci uv. III II 6):

τί φω δίδασκ Ἀπειρον ξηγοναε νη. xo. ἐλθεi τιν' αυτοῖς δαίμον' et βροτων τινα ποτερα δικαστὴν et δικηφορον λεγεις; xo. Ἀπλω τι φραζουσ στις ἀνταποκτενει. καὶ ταυτὰ μουστὶν ευσεβῆ θεων παρας XO πως δ' ου, τον ἐχθρον ἀνταριείβεσθαι κακοῖ ;Ιam statim concedo hoc adversus inimicos odium rem fuisse nam popularem, ut Aeschylus, si huic rei minus indulgeret, horum contrariam opinionem profitentem facere debuisset, quippe qui pulchre sciret, omnia, quae a Choro dicerentur, magnae apud auditores esse auctoritatis. At non fecit, neque usquam in suis tragoediis secisse videtur. Unde colligi licet, eum non aliter ac chorum sensisse. an autem rem multi vehementer vituperaverunt, e gr. E. BuChhOlZ,

undisine schneidenden Gedensare fur christi hen Lehrediarit. Dahim gelior unaclis jener oberste Grunclsat de helle-nischen orat Hasse de Feind vergili Boses mitiosemi' 'Μemoria tamen tenendum est, odium in hoste esse rem

138쪽

I 24 naturae humanae ita convenientem, ut apud populos Chri-Stianos, quamquam hi meliorem acceperunt doctrinam, I)in vita communi amor inimicorum totus fere desideretur, neque apud eos, qui non solo nomine, sed revera Christianos se esse gestiunt, hic amor quasi altera natura facta sit, sed heu nimis dissicilis res esse saepe videatur.

Quodsi populi christiani hanc doctrinam sibi vindicant, nec

tamen in communi vita eius memores solent esse, quid mirum, si Graeci, et inter Graecos Aeschylus, qui tales videri nollent, quales esse non possent, illud odium in inimicos palam professi sunt pΡraeterea Aeschylus putasse videtur ultionem inimicorum a diis hominibus mandatam esse, cum e. r. iCit Agamemnonem a Iove missum esse, ut aridem propter raptam Helenam ulcisceretur Agam. O 2:ουτω δ' Ἀτρέω παῖδας Ἀρείσσων ἐπ' Ἀλεξώνδρω πέριπει ξένιος Ζεύς, et Orestam ab Apolline gravibus poenis propositi Patrem ulcisci iussum esse Choera. 26Ι-289; IO26-IO3O). Quod denique summi est momenti, temporibus iis, quibus hae personae tragicae finguntur ViXisse, Suae quiSque Causae erat vindeκ, nec dum iudice erant ,δίκας κρίνοντες ψατος χυτου Eum 672). Quarum omnium rerum ratione habita potius mirandum videtur Electram, i. e. Aeschylum in dubitationem venisse, utrum fas esset hostes ulcisci necne v. Is), quam vituperandum, quod haesitant Electrae responsum datur amr mativum. 2)

πιῶν πηρεαζόνι ων μας.' Elmatth. V, 44 Rom. XII, o. et Μatth. V, 43 legitur 'Hκουσα τε τι ἐρρεθη, 'Aγαnήσεις τον πλησίον σου, καὶ μισησε in ιν εχθρον σου. Aeschylum autem hoc idem docere Buch, holet contendit, sed minus recte, nam poeta dicit non cum pietate erga deum pugnare hostibus male sacere, nec tamen hanc rem praecipit.

139쪽

IasLeges igitur, quas deus in hominum mentibus insculpsit, sunt iustae hoc tantum addubitari possit, nonne iis obsequi potentiam humanam excedat. Quod ad naturam iacultatemque humanam, apparet has lege non graviore eSSe, quam ut homines iis pareant, nam partim hoc faciunt, ut e gr. Amphiaraus appellatur συνφρων taαιος ἀγαθο εμεβης ἀνὴρ Sept. 93), partim vituperantur, quod his legibus non oboediant. At videtur interdum homo hac sua oboediendi facultate uti minime posse, quia non liber sit in agendo, sed divina necessitate recte aut male agere cogatur. Huc pertinet illa θεοβλώβεια et τα θεὴ θει vel ἀπατη θεου et ἀλώστωρ, quae viris doctis tantas attulerunt dissicultates. Supra iam vidimus p. Io6- Iovi nihil ab hominibus fieri, quin a deo Iove)sit provisum. Ibidem etiam demonstravimus, erXem adeo instigatum fuisse, ut illud nefarium bellum Graecis inserret sic 'putat nuntius era. 33I-332 Atossa v. 47O II, choruSU. I 3-5Ι4, Dareus denique v. I 6, 73O-73a, 74Ι). Attamen aliis locis erκes ipse auctor calamitatis appellatur. V. 733 e. r. Dareus dicit: ἀλλ' ταν σπειψη τις αυτος, χω θεος συνάπτεται. Item XerXes, quamvis toto hoc contra Graecos bello sit θεοβλαβής, impietatis adversus deos, imprimis ePtunum, ACCuSatur, quod Xtra fines quasi naturales imperii a diis constitutos egredi voluerit Pera. 7 -74I:

θνητος ων θεῶο δ πώντων εὐετ', ου ευβουλέι καὶ Ποσειδωνος κρατήσειν. Sed statim sequitur . 74I-74a: πω τώδ' ου νοσος φρενωνεγχε παῖδ' ἐριον; quae verba non a Dareo dicuntur, ut Hatne vult I), ohnedas dabe einer gotilichen inwirhung gedach wird'', nam Dareus XClamat v. I 6 2φευ μεγας τις ηλθε δαίμων, στε μη φρονεῖν καλωδ.

1 Ueher die Ide de Gerechtioeit in Aeschylus und Sophocles, p. 63. a Cis locos supra laudatos.

140쪽

Quam ob rem κακως δρώσαντες υκ λώσσονα πώσχουσι v. --8Os eorumque cadavera coacervata tertiam aetatem

ἁλλιον ἐρασθεὶς λβον ἐκχεχ μεγαν.

Aeschylus igitur ubique necessitatem divinam θεοβλώδειαν)tuetur et clamen docet homini suorum factorum rationem reddendam isse, quasi cliber esset agendo Quam necessitatem divinam et humanam libertatem hirum cinmodum inter se coniungere videtur Pers. 82O-822. HOC loco Dareus dicit:

προς ταυτ' ἐκεῖνο σαοφρονεῖν κεχρη-ενοι πινι σκετ ευλογοισι νουθετήμασιν,

ληξαι θεοβλαβοινθ' et περκομπω θρασει. Nam licet verbum quod est ληξα per se spectatum non, ut Flatnero videtur Ix ad cliberum hominum arbitrium