Magyar historiája, 1592-1598. [Commentariorum de rebus Ungaricis libri qui exstant] A szerzö ...

191쪽

DE REB. VNG. DEC. X. L. V. 101

tuit, ut copias omnes, quas undiquaque contrahere potuit, in duas partes divideret. Alteris praefecit Christophorum Tiffenbachium, Generalem, ut vocant, Cassο-viensem, eisque adiunxit praecipuos quosque ex Vngaria proceres. Stephanum Bathoreum, Franciscum

Dobo Stephanum Homonnatum Sigismundum Raho-egium, et alios nonnullos, quos omnes nominare singillatim necesse non videtur. His iussit, ut collecto quam maximo possent exercitu Halvanum imprimis obsiderent, quod non procul ab Agria dissitum, maximasqnandoque molestias Caesarianis ditionibus facessebat Apae cum electissimorum cataphractorum equitum, expeditissimoremque peditum manu Strigonium obsedit,orbem non procul a Buda dissitam, et archiepiscopali aede celeberrimam. Habebat a consiliis Matthias Archidux, praeter Daridem Vngnat, Ferdinandum Hardehium, Gallum Braun, prudentissimos quoadam e Germania duces, Georgiumarinium, Franeisonmmadasdium, Nicolaum Palaeum, et alios nonnullos, qui omnes pro sua singulari in patriam charitate ac excellenti in rebus bellicis usu, peritiaque, nihil omnino intermittebant, quod ad expugnandam tanti momenti arcem pertinere, Videretur. In his tamen obsidionibus, nihil magis memorabile videtur contigisse, quam pugna illa ad amanum commissa, in qua nostri, Stephano Bathoreo, et Sigismundo Rinoctio ducibus, insignem de Barbaris victoriam re portarent; non fuit tamen incruenta haec nostris victoria, nam praeter gregarios milites periere cum ains, claro genere nati complures, tum etiam Sigismundus Bais Loaoncius, quem ob singularem eius Virtutem, egregiamque indolem, meriti honoris causa nomino. Territi quidem fuere hac suorum clade Barbari, Verum-

192쪽

102 o. DECII BAROVII tamen non eo adducti, ut arcem nostris dederent, sed potius pertinaciores redderentur in proposito. Itaque cum frustra multo dies, maxima cum militum, equorum, pecuniae, Omniumque necessariorum iactura, in

oppugnatione HatVaniensi consumpsissent, orta inter duces dissensione, ac proditionis suspicione, itinere lagae simili inde se quisque domum receperunt. Idem non multo post et oppugnationis Strigonientia exit suit. Ροatquam enim non exiguam hominum, inter quos et Valentinua alma fuit, ceterorumque bellicorum commeatuum iacturam ibi fato quodam nostri frustra laclasent adventantia rumore Sinani Tartarorumque per Transylvaniae fines emptione moti, quod nequaquam se pares obsidioni simul urgendae, et praelio cum tanta Barbarorum multidudine ineundo, fore putarent, vasis collectis Iaurinum se versus recepere, in id omni studio incumbentes, ut et laborantibus Iauri-uensibus, si necessitas postularet, maturam opem ferre, et depopulationes hostiles inhibere, copiasque Barbaricas, quae ultra trecenta hominum millia excurrere dicebantur, ubi se occasio daret, carpere possenti

De clade Rascian Maherehiensium. Obsessis arcibus trigonio et alvam, cum longe lateque aeae fama diffudisset Ρrincipem etiam Transylvanum cum 40 hominum millibus iamiam ad-Ventare, et Temesuarum obsidere Velle, quidam ex Rascianis, a Balthasare potissimum Bastore animati, et iureiurando ad inferendam Turcia, ubicunque occasio se daret, vim adacti, imprimis Chauatum

193쪽

DE REB. VNO DEC. X. L. V. 103

quendam, adirincipem Temeavarin missum, ex insidiis adorti, contra tua gentium interfecerunt. Ea recognita, mittit extemplo TemesVariensis Bassa, quendam e suis adirincipem Sigismundum et per eum de interfecto hausto iureque gentium Violato , acerrime conqueritur. Erat tunc hordae rinceps, et indictis domitiis, quid facto in tanto orientis, occidentiaque motu opus esset, deliberabat. Igitur vocato in consilium riderim Zavor, homine fido atque Strenuo, exeoncilii sententia maudat, ut profectus confestim Lugasinum, Georgi Ρalaticio, eius tractus an communi nomine significet, ut pacem cum finitimis Turcis omni studi tueatur, eosque qui foederis Violatores deprehenderentur, severissime puniat Fridericus mandata Ρrincipis apud Banum fideliter executus Temes-varinum proficiscitur, BassaequeFrincipis nomine exponit, caedem Chaustorum nequaquam eius voluntate perpetratam esse. Quod ut facilius barbaro persuaderetur, vocaVit eum ad locum, ubi caedes patratafuerat, ibique Bassa praesente, ac inspectante, auctores euis sceleris, eo quo ipse iussisset, mortis genere, ex praescriptolrincipis se puniturum affirmavit Assensit tum ei Baasa, aeque ad praestitutum diem ac locum omnino astuturum promisit. Sed postea, seu simulans metum, seu quod revera ita sentiret, aeque ab insidiis Τransylvanorum metuere diceret, in loco, temporeque ex composito praefixo comparere noluit. Ita cum et literia, et nuncii frustra rogatus Bassa fuisset, ut spectator esse poenae foedifragorum vellet, iisque

non opus iam ea re renunciasset, cum certo constaret, rincipem Transylvanum a Caesare descivisse: Fridericus, ossicio suae fidei commisso se defunctum ratus, homines illos caedis auctore absentia hostium

194쪽

salvos dimisit. Illi ex tanto mortis periculo in libertatem asserti, coepere confestim audacisSimos quosque.

et praedae avidissimos, ad inferendam Barbaria vim allicere. Ita postquam ducenti ferme primum Raaci norum ac Valachorum ex ditione Transylvanica convenissent periculo sortunae facto, aliquot castella ur- carum, caesis eorum custodibus, diripuere. Inde animia hominum fortunae successu elatis, coepere in dies magis atque magis copias cogere, et ni sese ipsis adiungerent, mortem omnibus, confiscationemque bonorum minitari. Illi, ut mortem, fortunarumque suarum diaer, men effugerent, nomina coacti dare, ac se illis adiungere. Ita posteaquam ad duo millia circiter hominum issent, nuncium palam adiraefectum Beeg rehensem Vesvodam ipsi vocitabant), uti sequenti die se ad

praelium accingeret, misere Ea re cognita riaefectus duos confestim ex suis ablegat, unum Turcam, alium Ungarum, ut si hostium copia iuxta atque animum explorarent. Turca mutato habitu comitem se Ungar addens, rebus omnibus hostium sat exploratis, ita remiraefecto refert, uti suis animo adderet, et facile iis resisti posse significaret. Ungarus Vero, dum magnum esse hostium numeram indicat, prodente eum explorationis comite, parum omnino abfuit, quin atraefecto interficeretur, quod parum integra fiderem exponere, militesque terrere videretur. Ρraefectus igitur, sperans Oppidum Bagoo fluvio sat munitum fore, pensilem in ponte portam extruit, eamque tormentia undique bellicis munit, et accita ex finitimis pagi non exigua hominum agrestium manu, custodiam oppido, quam maximam potest, ponit Vix haec Ratis commode disposuerat, cum ecce postridie Ρentecostes sub meri. diem, quo temporis articulo se Venturos pronuncia'

195쪽

DE REB. VNG. DEC. X. L. V. 105

rant, ingens ex appropinquantium tumultu pulvia ina 're apparet. Dubium principi speculatoribus fuit, iumentorumne pulvia ille, an hominum osset. Tandem hostibus adesse cognitis, ad arma conclamant, et fit sonem quisque suam repetunt. Missi autem fuere obviam hostibus nonnulli ex primoribus oppidi, exploratum, quid vellent qui statim ubi ad eos perVenere, interrogantur, Regine Ungariae, ac rincipi Transylvaniae, quorum ipsi milites essent an Barbaria se adiungere Vellent; nam si hoc facere tentarent, eos se hostium perinde ac Turcas ipsos loco habituros. Illire improvisa territi, quando inter Scyllam et Charybdin

positi, utrinque mortem ibi imminere vident praesentissimam, responderunt se libentius Christianorum partes, ni alterutrum horum faciendum sit, quam Barbarorum acturos esse. Id simul acΡraefectus subaudivit, qui turbae oppidanorum se admiscens, Ventum rei expectabat, equo confestim admisso, cum suis aliquot militibus fuga sibi salutem quaesivit. Hostes vero G-ri protinus, partim Vado partim naribus traiecto,

Oppidum diripiunt mox paucis ibi diebus transactis,

cum collecta praeda inde abire conantur resistunt iis oppidani, et quando caesis urcia praedas ipsi omnes eorraserint, oppidoque extremum discrimen creaverint, ut secum iam manere, et coniunctis iam viribus, ac conailiis, bellum contra Barbaros qui nequaquam hanc rem inultam laturi essent gerere vellent, obnixe eos rogant abnuunt illi, ac cum praeda iam parta, matureae ad suos inde recipere conantur; quibus dum oppi dant eae fortiter opponunt, interfectis utrinque aliquot hominibus, ita tandem inter se componunt, ut oppidani, acceptis ex iis nonnullis, qui summae rerum praeessent, universas eorum copias, longe, quam in-

196쪽

praesenti essent, instructiores, propediem certa cum

spe subsidii exspectarent. Ita oppidani perfide ab iis

deserti ratique, nequaquam Turcas hoc impune laturos, ipsa necessitate cogente, arma capiunt, et oppidum tueri statuunt. Id ubi Barbari cognoverunt, copiis statim coactis, duce Bassa TemesVariensi, accurrunt,

quem illi prim statim impetu fundunt, atque fugant, filiumque eius iam puberem in fuga interficiunt. His oppidani successibus magis atque magis instari, et omnia pericula in dies contemnere Baasa vero amissis cum fili copiis Temesvarinum reVertitur, ac coniunctis cum praedecessore, ut Vocant, qui tunc decedebat, e provincia viribus, rursus eos invadit, sed eodem, quo prius successu, ab oppidanis funditur, atque fugatur. Et iam qualemas, easque magnas de Barbaris victorias miseri reportaverant, et ad 25 circiter hominum millia carptim trucidaVerant, cum nequa quam se fore pares hostibus rati, ni auxilii quoque Christianorum adiuvarentur,iegatos, et adirincipem Transylvaniae, Banumque Lugasiensem, et ad Stephanum Bathoreum qui tunc cum ceteris Ungariae proceribus,matvanum obsidebat , communi consilio decernunt. Respondit Bathoreus ex consilii sententia, inconsulte prorsus eos fecisse, quod non expectato Christianorum successu, in ipso Turcicae ditionia meditullio contra valentiores Barbaros arma sumpsissent; aeae modo, in tanta rerum dissicultate, locorumque

longinquitate, quando ipsi etiam ad urgendam tantae arcis oppugnationem subsidiis indigerent, nequaquam posse ullas ipsis suppetias submittere verumtamen

quoniam eo iam processissent audaciae, unde nonniat oui victoria, aut extremo periculo regredi liceret ae- se ipsi auctores esse, ne vel castella Turoarum, uti

197쪽

DE REB. VNG. DEC. a. L. V. 107

audiretur ab ipsis factitari, invaderent, vel quoquam alio progrederentur, sed oppidum duntaxat, Seque so los tueri conarentur, donec Deo felicem oppugnationis eventum dante, subsidia illis submittere possent Georgiua vero Palaticius longe aliam secutus viam quo'tidie eos nunc per internuncios, nunc perliteras instanter animare, et modo pulverem tormentarium mittendo,

modo rumores de adventu rincipia disseminando certam eis auxiliorum spem iacere. Quibus illi animati, tres omnino hebdomadas variis victoriis, ac congratulationibus transegere, ignari miseri, quantam ipsi cladem iamiam accepturi forent Barbari igitur, obsidione iam Halvaniensi soluta militibusque domum inde

reversis, veriti, ne si principiis non obstarent, maioribus eorum successibus resistere nequaquam possent, nova vicissim copia8, quRm maxima po8fiunt contrahunt. Convenerant enim Barbari non solum ex vicinioribus, sed etiam remotioribus Praefecturis, quaecunque alicuius momenti esse viderentur. Qua re per Vn garos quosdam aurigas cognita, coepere statim BecE-kerehiense consternari; sed urgente eorum fato, expectare tandem ho8tes, et marte rem discernere statuunt. Appropinquantibus igitur Barbaris, obviam statim excelsis animis progressi, ita aciem instruxerunt, ut primas Ungari obtinerent, in postrema acie Raaciani, Valachique subsisterent. Erant Turcarum 30 circiter millia, cum Christiani quatuor millium, et trecentorum numerum non excederent; proinde cum impar omnino conflictus videretur, ne a tanta hominum multitudine pauciores circumVenirentur, carris se atri, ac plaustris more Scythico circumdant, seseque mutuo cohortantur, ut simul ac tormenta explodia Barbaria viderent, ad evitandos ictus humi confestim pro

198쪽

108 Io. DECII BAROVIImmberent. Dato igitur pugnae signo, anto nostri impetu in Barbaros incurrere, ut primo statim conatu eos propellerent, seu quod revera hostea ita sentirent, seu quod simulata fuga ad tormenta eos pertraherent. Ἀ- qne tormentis explosis, inclamant rigari, cedendum

parumper Barbaris, dum tormenta exonerentur, atque intra munitionem carrorum recurrendum, ne ab iis

abstracti, circumvenirentur. Dum hoc Vngari faciunt, Rasciani, et alachi, quos in postrema statione positos diximus, rati rem iam in fuga consistere, terga protinus dant, et ae in pede se coniiciunt. Id ubi Barbari

conspexerunt, acerrimo statim impetu in nostro sese inferant, eosque fortissime resistentes fundunt atque fugant. Ita caesis omnibus viris, quicunque deprehensi sunt, foeminis autem ac pueris maxim numero in servitutem abductis, Vix ex tanto numero trecenti evaserunt, qui document ceteris essent, ne temere arma contra valentiores sub incerta spe auxiliorum sumerent.

199쪽

DE REB. VNO DEC. X. L. n. 10s

De Tartarort- transitu per nem rausylvaniae, et ad Sinanum in Ungariam Mentra.

Interim, dum haec aguntur, Chereius Tartarorum Chamus ita ipsi Imperatorem suum Vocitant), continuis Caesaria Moici ac Sinani Bassae sollicitationibu illectus, coacti octuaginta circiter millibus hominum in Moldaviam venit, hoc consilio, ut captata ibi occasione, per Transylvaniam iter faciendo, in Unga riam evadere, ibique a Sinani copiis coniungere pos' set Quae cum Principi Sigismundo innotuissent, coactis confestim copiis fines Regni undique muniit, et ita custodia undique disposuit ut non facile in regionem,

et natura munitam, et exercitibus iam firmatam, hostes irrempere posse crederentur. Id ubi Tartari per exploratores cognovere, postquamPalatinum Holdavorum, nec Precibus evocare ad se circumVenireque yο-

tuisaent, omnia quidem ill ad victum necessaria suppeditante, ae tamen insidias eorum attentissime interim devitante, in confinibus Ροloniae, ac Daciae per alpe montis arpatii Hugtinum versus ex iis emer' serunt, tam arduis salebrosiaque itineribus, ut nisi ea, de qua in sequentibus dicemus, discordia rincipem, ac proceres distraxisset, nemini omnino posset esse

200쪽

dubium, quin facillim negotio, in iisdem alpibus ad

unum omnes circumVeniri, caedique Barbari potessaent. Emergentibus, et praeter Spem quoque suam Vadentibus iis ex illa alpium dissicultate, Hugtinoque oppido armarasiae appropinquantibus, aspar omis,

Ρraefectus arcis Hugliensis, cum subitaria statim militum manu occurrit, et cum primo in eos impetu facto antecursores eorum profligasSet, postea concurrentibus undique Barbaris, et universo ex alpibus exercitu emergente, fusus, atque fugatus, Vix multis auorum amissis, in arcem se recipere potuit. Inde misso postea statim nuncio, sex equos iugales cum curra, aliaque tempori ac moribus barbarorum accommodata munera Chamo offert, eumque Vehementer Orat, ut quo

niam haec provincia sub tutela Caesaris esset, cui et ipsi operam suam naVarent, parcerent incolis terrae, seque in fines Ungariae ditionesque hostium conferrent. Ρaruere barbari postulatis, maxime hoc consilio, ne Transylvanos in tam alieno tempore a Caesaris Imperio abalienarent, indeque paucis omnino illatis detrimentis Megnesinum, quod vocant auratum, in ditionem Vugaricam irruperunt. Inde longe lateque dispersis equitum alis . cum ipse Chamus cum selectissima exercitus parte, in medio se sortissimorum militum continens rectum iter tenderet, chedinum Versus, indeque inter alioum et Debrecginum in fines Turoicae iurisdictionis incolumes, paucis amissis, v aere Inaudiverant quidemiroceres Ungariae, ingentem Tartarorum multitudinem ex oldaria adversusae adventare, aedfrincipis Transylvani promissis com fisi, nequaquam credebant fieri posse, ut transitus ipsis per Transylvaniae finea concederetur. Sed cum illa interirincipem, et Consiliarios contentio exargisae