Magyar historiája, 1592-1598. [Commentariorum de rebus Ungaricis libri qui exstant] A szerzö ...

231쪽

De eaepeditione Lugasiensi. Ρostquam Sigismundusirinceps, ui iam in Tran- sylvaniam revertamur, deducentibus eum inter cetero maxime praecipuis Francisco Geatio, Stephano Bo kaio, Stephano Joatha Cancellario ' , vios siugularem ei fidem in tantis rerum motibus praestitisse supra ' commemoravimus, 'Albam-Iuliam rediit datis paucis quieti diebus nihil omnino antiquius habuit, quam rei semel coeptae firma iacere fundamenta, quae antea affecta tantum, nequaquam persecta fuerant. Ρroinde Stephano Boogkai legationis principe de lavinato, adiungit ei ex senatus consulto Gregorium CZiavium Ioannem Syger Ioannem rates ' et ΑΙ-bertum Sennyei '' iisque mandat ut ad Rodolphum Caeaarem profecti ), cuncta uti insta dicetur copiose ' ) cum eo componerent. Interea dum haec expediuntur, cognitis Turcarum Tartarorumque consillia, omnes Ordines ex ediet Principis in campos Αlbenses armati convenere illuc affertur falsis rumoribus, qui in gerendis bellis admodum noxii esse solent, ideoque prudentibus ducibus vehementer iugiendi, univeream Tartarorum multitudinem domum tendere: duobus duntaxat millibus eorum ' Temeavarini cum Chamo relictis, qui spem iusti exercitus praebendo,

232쪽

aliis tempus ac saevitatem abeundi praeberent. Ad has igitur Tartarorum reliquias intercipiendas, eodemque labore, si occasio se daret ' oppidum Lippense ac Τdmoavariense 30 diripiendum, supremo 'hduce copiarum Franciso Gegii designato, veterano iam bellatore, ac Ρrincipi imprimis fidelissimo ' universum Ρrincepa exercitum Lugasinum versus dimisit. Ipse, ut pacem provinciae tueretur, et quae bello usui rent, procuraret, Albae remansit. Egressi e finibus Transylvaniae nostri postquam Facgiado, Caatello Turcico, quo Lugasinum ituri diverterant, appropinqquassent, praemissus cum selectis aliquot equitibus Μοyses Setehely, vir manu strenuus, tanto in hostes, atque adeo in portas castelli ipsius, impetu invectus est, ut, si pedites ad id delecti pari celeritate usi eum consequi destinato tempore potuissent, nullum dubium est, quin eo protinus impetu in castellum irrumpere valuissent. Sed quum illi serius, quam Par erat, accurrentes, nulli esse usui potuerant ' ', Moyses tormento bellico ictus vix evasit. Ceteri ei

comites eo sublato, paucis amissis, incolume ae in exercitum receperunt. edites nihilominus simulac advenerunt, Vineas ac aggerem iacere, cuniculosque subterraneos tanta diligentia coeperunt struere, ut non

dubium esset, quin paucos post dies castello potituri forent. Sed ubi nox ingruit, iteratis 3 allatum est

nunciis ad generalem copiarum ducem, magnam Tudi

233쪽

carum atque Tartarorum multitudinem Temoavarino q)Lippaque prodiisse, eo sane consilio, ut nostros oppugnatione Facgiadi occupatos, si impares sibi fore cognoverint, adoriantur: sin minus, Lugasinum recta pro

fecti, oppidum cum finitimis locis diripiant, cunctaque serro atque flamma absumant. Id simulac belli dux

accepit, conVocatis confestim noctu omnibus '', qui vel auctoritate, vel aliquo rerum usu Valere Viderentur, rem ei cunctam aperit, et utrum in oppugnationecaatelli persistant, an hostibus occurrant D disquirendum proponit Visum est post longam, eamque S riam disceptationem, toti consilio, omissa in praesens matelli oppugnatione, copias confestim Lugasinum ducere, ne dum aliena capere conantur, propria, eaque maioris longe ' , quam tantillum sit castellum, momenti, maximo cum reipublicae detrimento amittere cogantur. Ita reVocatis ex senatus consulto coepta

oppugnatione militibus, quanta potuerunt, celeritate Lugminum itinere fugae simili '), omnes prosecti sunt '). Sunt non pauci, qui haec proditione a

sextio et conficta, et gesta fuisse conglanter asseve-

quam aliquot hebdomadas transeossent, creberrimisque excuratonibus non exiguum Tartarorum numerum, nonnullis vivia aptis, carptimeonsumpsissent, nec ulla rei pro voto gerendae commodita offerretur, ne temporii iniuria, commeat quo penuria homine pariter, ae iumenta rustra conficerentur, ineolume omnes, paucia duntaxat amissis, domum red*ere. 3)- eod. hae

234쪽

rent. Sed nos pro incertitudine rei in dubio haec aelinquimus. Geguus, ne temporis iniuria, commeatusque penuria homines pariter ac iumenta laustra conficerentur, incolumem exercitum paucis amissis ad natalitia Servatoris domum reduxit. Ne tamen fines provinciae ob discessum copiarum hostibus paterent, oirciter duo tam equitum quam peditum millia ex omni numero seligit, eaque in praesidiis circumvicinia collocat. Hi, cum non procul Tartarorum castra abesse cognovissent, duce Michael Κopeogi in eos irruunt, et compluribus equis captis artaros in fugam vertunt. Ne tamen maior eis strages afferretur, inconsulto praematuroque nostrorum clamore factum fuit, quo Barbari exciti, qua cuique proximum fuit, subito diffugerant.

Des defeetiones Moldaeorum, i, Transadsmorum a Turcico Imperio, foedereque cum ranuleanis icto. Praerat eo tempore, quo haec gerebantur, Mol-davis quidam Aaron, de quo copiose supra dictum est.

Transalpinis vero Michaelialatinus quem ipsi πι-

votam appellant), et manu strenuus, et prudentia, rerumque experientia )praestans. Ii partim sponte svatot malorum et expilationum pertaesi, partim ero exemplo suasionibusqueFrincipis Transylvaniae addlicti, quam vis Iaurinum iam a Barbaris captum cognoViBBent, tamen ' consiliis clam communicatis, a iugo Tur'

235쪽

DE AB UNO DEC. X. L. LI. 145

cicae tyrannidia desciscere omnino statuere ). Id quo ρ magis et Sigismundo Principi et aliis Christiani foederis proceribus persuaderent: uno eodemque tempore ad id destinato Aaron in metropolitano Regni sui Oppido, quod Forum azygum vulgo appellant, Michael Boherestini oppido a boum cornibus ob pascuorum felicitatem olim graece denominat, '),

Turcas Omnes, quicunque deprehendi ibi et accommodatis ad id artibus eo allici potuerrent, ex composito trucidaverant, et non exiguam ex eorum spoliis pecuniae summam corraserunt. Μο missis in Tran- sylvaniam legatis, foedus cum Ρrincipe, certis iisque honestis conditionibus inierunt, eaeque et ViVere et mori cum Christiani foederi ducibus paratissimos esae solenni iureiurando utrique confirmarent. Ita breri tempore, eoque quod minime omnium ad defectionem accommodatum Videretur, tres non parri momenti regiones, TransylVania, Moldaria et Transalpina alachia, quae olim integram Daciam constituebant, occulto quodam fato ab Imperio Turcio desci- Verrent, ceteraramque regionum Ρrincipibus non parum momenti ad sacrum bellum contra iuratos Christiani nominia hostes unanimi consilio suscipiendum suis exempli attulerant.

236쪽

De artarorum hybematione Varadi risium clade. Ingruente hyeme, quae tota insani frigoris acrimonia, niviumque magnitudine pene inaudita Maaeviit ne occasionem rei bene gerendae taciti praetermittere viderentur Aaron atque Michael non exiguas uterque copias contraxerunt, et electissimi a Sigia-

mundo Principe militibus aucti, hostiles ditiones ferro et ' flamma vastare statuerunt. Itaque Aaron bipartitas copias ' in hosticum ducena ', egeninam, Killieninam, veteribus Achilleam ' , et Albam exter, a quidquid cis et ultra Danubium est, longe lateque

diripuit, caesisque quam plurimis Turcis atque aditaris, cum tormentis maioribus destitutus, temporum' que iniquitate impeditus castellis potiri non potuisset, cum ingenti praeda domum paucis omnino suorum amis sis sese recepit O. Eodem successu, aed longe maiori alacritate, et Michael alatinus rem in Transalpina gessit D. Reversus enim ex Iaurinensi expeditione

En eod. dueent ' L .-n Phiάnygi eadi ago veteribus Aehineam, domum sese pauci sth. A lit hisvoth-6 halyst K-.-nfit gehisnanah Postquam enim ingentes voluntariorum ex Ungaria et Transylvania militum opias collegisset, imprimi Oirgioviam, mox Oro enthinum, Dreglovium item, et complura alia oppida uretea, citra, vitraque Danubium sita, eaesis quamplurimis Barbarorum, et non Paucia man-eipiorum Christianorum in pristinam libertatem asortia, ferro atque flamma consumsit, ingentemque omnia generis praedam inde reportari Ita vastatis hostilibus ireumquaque ditionibus, felix si finis, quod Optandum est, prineipio responderit, suturi belli exodi

dium fecere.

237쪽

ΚMikerei artarorum Chamus, cum omne undique via reditus sibi praeclusas Vidisset, statuit eam occasionem remeandi ad suos opperiri, qua concreto gelu Danubio facilius per eum transitus tanto exercitui daretur. Interim dispersa circa golnohum, omos- visum et alia campestria loca barbarae gentis collectione, ipsemet Temeavsiri consedit, in munitissimaque eius urbis arce cum Bassa commoratus, ommodam abeundi occasionem expectare statuit. Ne tamen copiae Tartaricae interim, rapto vivere latrociniisque gaudere assuetae, otio torpescerent, aliquam exercitus partem populatum ire iussit, partim ut ferro flammaque cuncta Vastarent praedamque abigerent, partim ut periculum facerent, num ea, qua Venissent, via domum remeare possent Barbari dicto Imperatoria, sui parentes cum selectissima manu NAduduarum,

indeque Cis-Tybiscana Vngariae partes infesti petiere, et diris ubique vastationibus in miseram plebem grassati sunt. os ubi hominum ingenti pecorumve praeda abacta angustias illas Karpatii montis, quibus in Ungariam effusi erant, validissimo hominum robore occupatos Videre, conversis retro signis ad priora mapalia, quae in campestribus circa Eolnolium, hu-rium, et alia eius tractus oppida locis), coniectis celeriter

atramentis, tolerandae hyemis acerrimae causa inaedificaverant , redire statuerant Ρraeerat e tempore

Varadis Caspar omis, homo prudens et Veteranus bellator, ut interim absentis in legatione Germanica Stephani Bocghai vicem supteret. Is accepta ab exploratoribus Tartarorum excursione, quanta potest celeritate ad X circiter millia, qua peditum, qua equitum, cogit, nullaque interiecta mora barbaros perge- qui statuit. raemiserant duces copiarum CC circiter

238쪽

148 IO. I ECI BAROVII equites ex omni suorum numero selectissimos, quorum

plerique, cum sub auspiciis Francisci Balaasi superiori vere a Tartaris interfecti barbarorum arte experti forent, summa audacia in hostes incurrerunt olli primo fuga simulata cedere, mox in insidias collibus tectas nostros summa fraude illecto circumventosque ad unum sere omnes trucidavere. Omisiua cognita ex fumo incendiisque Tartarorum propinquitate, nihil omnino habuit antiquius, quam ut nec opinantes Barbaros ex improViso opprimeret. Sed partim praecipuorum quorundam ducum, qui diutum militia aliquam sibi bellicae rei opinionem conceperant, partim vero Georgii Κissili, qui secundas in exercitu partes obtinebat, persuasionibus inductus, commodiasimam illam opprimendorum Barbarorum occasionem magno cum reipublicae detrinionis negligere coactus est, conquerentibus plerisque occasionem pulcherrimae victoriae divinitus oblatae paucorum perfidia ac timiditate tam laede corrumpi. Ita Varadiensis exercitus multis suorum amissis profligato similis, turpi cum ignominia domum rediit.

De rediti Tartarorum, eorundemque binis cladibris.

Appetebat iam annus salutis ΜDXCV. Danubiusque saevissimis totius brumae tempestatibus

magis quam unquam antea durissimo gelu concreVerat: cum rinceps Tartarorum, occasione contecti Istri utendum ratus, audita ransalpinorum in Ultra- Danubinas Turcarum oras expeditione circumVenire eos

239쪽

DE REB. VNO DEC. . L. VII. 14s

a tergo statuit eoque edicto proposito, ut ad certam diem omnes undique Tartarorum copiae confluerent, cum exercitu dimidio quam Venerat minore, Tomos- Varino castra morit, oramque Danubii legens, populabundus in Transalpinam irrupit. Ea re cognita Michael ransalpinorum Ρrinceps, collectis praeter gregem alachorum, regionis eius incolarum, qui spontaneam militiam satiebant, quatuordecim circiter Ungarorum qua peditum qua equitum millibus, Tartaros finibus arcere, in hosticumque ducere statuit. Sed cuminaidias numerumque Tartarorum Vereretur, missis

primum CC equitibus et CCC peditibus Barbarorem

comitia exploranda censuit Antecursores igitur illi cognito Tartaros in proxima sylva castra posuisse, ingenti cum clamore in eos irruunt, et nullo iv reservato in barbaram gentem saeva caede grassantur, captivos plurimos eis eripiunt, et quoscunque Saequuntur, vindictae studio trucidant Tartari qui proculae ab omni periculo esse rati secure se straminibus mapalibusque abdiderunt, et nudi plerique nefanda pueros, Virgines matronasque libidine excruciabant: almaeac repente circumVentos se Viderunt, dimissis captivis, et equis, qua cuique proximum commodumque visum eat, ad suos diffugere. auci ex iis ad pugnam accincti, sagittis nostros impetiverunt, impetusque eorum sustinuerunt. Ita aliqua Barbarorum parte caesia, multisque millibus captivorum e dira eorum servitute liberatis, antecursores nostri rediere. Ea re

illecti complures Thoma Bec duce aliisque nonnulli primum quidem felicem in Barbaros impetum fecere, mox ab iis circumventi, multis suorum amissis in castra recurrere. Ita Tartari, sormidato nostrorum Mentu, non exigua clade accepta, magna capi,

240쪽

vorum parte exuti, Istrum confestim traiecere, et in ulteriore fluminis parte ad Oroa Cririnum oppidum

Turcarum castra posuere Turcae Vehementer a

tarorum adventu misi, magnis precibus a Chamo eorum petiverunt, ne suo discessu urbem tam opulentam praedae Christianis relinquerent. Verum ille contemptis urcarum precibus, sibique ac suis potius, qui in eam paucitatem iam redacti fuerant, quam alienigenia, neque de se bene meritis consulendum ratus, collectis vasis in suam se regionem recepit, multum conquerens, quod tam perfide a Sinano deceptus deae tuaque maxima suorum parte amissa inglorius in patriam redire cogeretur.

De incenso direptoque Oroa-Caikino, adiisque Transa pinorum depopidationiblta. Digressis trans Istrum Tartarorum copiis, Michael, communicato cum Ioanne siles ceterisque ducibus consilio, vestigiis fugientium insistendum ratus Istrum pari audacia traiecit et Orog-CEthinum Oppidum in ulteriore Danubii ripa situm imprimisque opulentum diripere statuit. Qua re cognita Moae ad

septem circiter millia coadunati, et egregie armis tormentiaque bellicis muniti, assumptis etiam ex Bulgarorum ceterorumque subditorum numero selectissimis quibusque, cum iam urbi nostros appropinquare sensissent, audacter in ocursum prodierunt, dispositisque in colle quodam tormentis curulibus impetum nostrorum fortiter excipere nisi sunt mox cum ad