장음표시 사용
131쪽
sit stoteles in secundo Posterioru, quicquid grauissimI uiri.
34 Haec porro facultas cum de Syllogismo quoq; Dialectico
agat & locis communibus ei deseruientibus a Dialectica proprie sumpta solo nomine discrepabit, ab eadem uo r6 proprie accepta ut totum a parte distinguetur.3 s,A Logica iam directus intellectus studio atq; industria hahitibus tandem exornatur speculativis, Qui scientiae nuncii pantur, Necessaria etenim est non solum utilis Logica ab capescendas scientias, Quae inter bona,& honorabilia sunt reserendae.16 Earum obiectum est uerum, Finis cognitio, Atque prinγcipia habent non solum cognoscendi Merum etiam essendi rerum quas speculantur,Est quidem scientia Uere una
non plures secundum naturam, ea tamen commoditatis
gratia, atque facilitatis ad quam maxime confert disti ctio in tres fuit principes scientias distributa, Metaphysi cam,Physicam,atque Mathematicam. s uarum mensura extrinseca, Sc extra genus Deus est. In genere, atque intrinseca est cuiusque subiectum, At ex trinseca de in genere est Metaphysica, Quae inter omnes dignitate excellit., 8 Eius subiectum est Ens inquantum, Ens commune decem generibus, substantiae aeternae Deo quoq; non excepto. vero praeterea,& salso, Nec non enti per accidens, & Marte facto,Talis siquidem entis principia esse nihil prohibet, non solum cognoscendi,Uerum etiam essendi.
Ad hanc persectione proxime accedit Philosophia natis. resis, De cuius subiecto cum diuersi diuersa sint opinati, illis adhaereo qui subiectum eius corpus naturale statue runt Quid si mistum est subiectunt reliqua aute ut prin/cipia con siderantur. εο Postrema est Mathematica, ius subiectum est Quantumi materia sensibili sola cogitatione separatum, Partitur autem in Arithmeticam & Geometriam ,Arithmeticae
132쪽
subiicitur quantum discretum, Geometriae continuum. σε In qua quidem Geometria hisce temporibus superstite nullam esse, praeter omnium sententiam, demonstratio nem simpliciter, atque a priori propter quid explicante arbitror,Omnes praeterea definitiones, quas ut oracula obseruat, atq; supponunt,aut falsas,aut mutilas,aut ignotas esse meo periculo ausim asserere. ε, Praeter Arithmeticam Sc Geometriam nulla, ni fallor,Mathematicae species reperitur,SiquidemPerspectiva,Astrologia, atque Harmonica, nec Mathematicae sunt disciplinae, nec inter naturalem scientiam, dc Mathematicam mediae constitutae. Quod uidetur sensisse Aristoteles. 6s Sed impermistae cum sint uerae Philosophiae naturalis partes sunt iudicandae, Astronomia enim corpora coelestia contemplatur ueluti subiecta, Et uana sunt discriminatum a Simplicio riimi reliquis omnibus tradita inter Astronomiam & naturalem Plutosophiam de coelestibus pertractantem. 64 Perspectivae uero non subiicitur linea visualis, nee uisus linearis, sed uisibile simpliciter secundum omnes passiones eius, Harmonicae tandem subiicitur sonus quoad quid est Sc omnes passiones eius,Non autem chordarum harmonia, ut nonnulli crediderunt, Nec sonorus numerus quod communiter existimatur. 6s Sonum inquam musica considerat non ob aurium oble Etamentum quod plurimis uisum est, sed cognitionis gratia, Quare inter contemplatrices scientias est reserenida, Ex his constat tres istas scientias diminute esse,& in persecte traditas, Quod, ni fallor, innumerorum ac graintitum errorum causa in illis suit.
133쪽
ctiones ad opus dirigente. ε Raeter speculatiuum intellectu habet homo activii I cuius distinctio a speculativo tum a finessu ab obiecto, tum etiam ab actu sumi potest, primo quidem & praecipue a fine, pace Scoti, nec solum in habitu acquisitosed
etiam in acquirendosecundario uero ab obiecto, postremo ab actu.
x Finis speculatiui quis sit iam diximus, Practici est opus, Eius obiectum est bonum no quidem omne sed quod in
o operatione consistit, Atque intellectus hic non mensuratur a rebus sed illarum ipse est mensura. s Bonum autem cognoscit tum componendo, tum etiam Stairrendo,componit quidem uniuersales propositiones nullam particularem intelligendo, Discursus quo. i que sunt uniuersales, Quare neque secundum se, nequer cogitatiuae anneXus minorem propositionem particula . rem assumit, & particulare colligit, ut communiter exu
4 Bonum porro hoc in operatione consistens dupIex est. aliud quidem agibile,aliud effectibile, auare duplicem quoque habitum poterit intellectus practicus sibi comis
parare prudentiam & artem. 3 Est quidem Ars habitus cum ratione uera in saciendo positus, Quam artem illa pertractare,quae aliter cadere posia sunt uoluit sexto Ethicorum Aristoteles, nec in iis quaeri natura ortum habent uersari, continent enim princiγpium haec in seipsis omnia, Artificiosorum aute princi pium situm est in eo qui facit non in eo quod efficitur. 6 Praeter cuius sententiam affirmare primus non verebor. Quamuis nonnullae artes in ente per accidens Hersentur, atq; opus suum ex pluribus entibus essiciant ac costruat,
134쪽
ut Architectus domum, plures tamen ea quae a natura fiunt pertractare,atq; illam imitantes eius effectibus opera quam simillima reddere. γ Nec solum similia,sed etiam eadem,non proportione,sed genere,& specie, cum ars naturae opera ad exitum saepe perducat, haec item ab arte inchoata perficiat, Idem au tem specie ab intellectu atque a natura fieri quid prohibet cum ille ob eius praestantiam rerum naturas com Plectatur, ac reserat. ε Hae igitur sormae ex arte tactae, aut illarum dispositiones nullam subiecto uim afferent, Neque ad illas materia in potentia neutra se habebit,sed in potentia passiva per se de naturali, sicut se habet ad naturales formas.' . Artium porro alias ratione, alias assuetudine, alias rursus ratione,& assuetudine a nobis acquiri uoluit Aucrroes, sed rectius, ni fallor dicemus omnes ratione, & assiletu dine comparari. 3o Rerum causas artifices contemplantur, non omnes quidE
sed proximas,ac per illas definiunt, Nec tamen Simpli cio est adhaerendum duplicem operationem arti tribue rem, alteram quidem internam, de secundum habitum, ratione cuius scientia sit finis artificum, reliquam extra tendentem,& ab appetitu procedentem, Nullo enim pacto Ars est contemplatrix ut scientia est artificum finis. x x Sed nec essectio ad opus est finis artis cum sit praestantii In omni autem arte tria sunt animaduerteda,subiectum, finis, & instrumetitum, Est quidem artium subiectum' quod exornare, & ei aliquid tribuere studemus, Finis uero quod assequi contendimus, At instrumentum est, i medium ad propositum finem c5sequendum idoneum, in cuius natura, & usu cognoscendo omnem operam
artes Ponuntas a Quarum artium eum aliae sint architectonicae, esiae ilIis subseruientes, architectonicarum subiectum proximum, in hom opus igitur,& finis erit aliquid homini tritae
135쪽
dum, Instrumentum uero quod erit opportunum, At
deseriuentium homo est remotum subiectum,proximuliero architectonicae instrumentum, cui earum opera &fines deseruiunt. ει Inter Architectonicas igitur,& subministrantes artes tum a subiecto,tum a fine, tum in instrumento erit accipien
da distinctio primo quidem a subiecto, secundo a fine,
a 4 Architectonicarum autem inter seipsas distinctio a subie cto rapi semper non potest, Ab eo tamen quandoque accipi nihil prohibet,quamuis homo sit omnium stibiectu, saepe autem a fine, at semper ah instrumeto sumi potest, subseruientes quoque artes instrumento semper distin guuntur, Verum ipsae praeterea fine,& subiecto,ut plurimum separantur, Arti opponitur in scitia, Quae est habitus cum ratione salsa aliquid efficiendi. a s Alterum intellectus practici habitum diximus esse prud&tiam, Q iam patet non esse scientiam,neq; artem, sed est habitus intellectus practici ad ea agenda idoneus, quae
uitae hominum conductitat uel obsunt. is Haec experientia adipiscitur, experientia uero memoria comparatur, tam uirtutem esse nonnulli salso credide runt,cum sit uirtutibus Praestantior, atque illarum prino cipium, tu uinculum.
xν Vna est prudentia non plures, Disputandi tamen causa plures quoque specie prudentias esse singulis uirtutibusi respondentes,atque ab inuicem separari, Sc singulas a reliquis disiunctas consistere posse defendam, praeter Aristotelis sententiam. . x Ex prudentia ortum ducunt virtutes,quarum usus est se, i u licitas humana, Sc activa illorum pace, qui in honore, uoluptate, aut diuitiis beatitudinem collocarunt, Feli citatis porro ratio est Virtuti congruens operatio in uitac Persecta.
is Non enim, quicquid Stoici pertinaciter defendant pa
136쪽
per, aegrotus,5 magnis calamitatibus oppressiis,etsi pru - dens sit atque studiosus,beatus dici potest, sed qui pra
terea corporis atque fortunae' bonis mediocriter astiuar, ut uirtutibus uti commode possit. xo Sunt quidem animi de corporis bona in nobis, fortunae uero extra nos,Quare his praeclariora sunt illa,Dicuntur autem quae a fortuna bona,non quia aliquod bene s e ha
ς. beat,quia in ipso sint,sed quia ad illud reseratur , horum
igitur bonorum praestantia omnis in relatione consistit. aa Inter praestantiora autem fortunae bona honor,dc nobili ras iure censentur, Honor quidem signum est opinionis quod is uirtutes exerceat cui desertur, Honoratur enime honesta opera,ut uirtutes uere laudantur. Atque id est
discriminis inter honorem dc laudem. a Quem honorem in honorato, atque honorante ideo esse, A quia iucunditas quae honorem consequitur fit in utroq;, non est,ut mea seri sententia,affirmandum, cum potius nec in honorato neq; in honorate sit honor, magis tameQ in honorante esse quam in honorato dici deheat. as Nobilitate autem florere est maiores uirtute claros lia huisse, Quare boni uiri, aut principes nobiles non sunti existimandi nisi eorum maiores uirtute Praestantes era
.14 Veniunt porro homines natura in societatem, Homo stac enim solitariam uitam degens, aut Deus est, aut bestia. . Atque societas omnis honi alicuius gratia constituta est, e maxime autem secundum naturam societas est mari cistamina, Cuius societatis finis est procreatio liberorum, . non solum ut id naturae tributum serat homines,Verum euam ut commoda inde suscipiant. Praeest atque imperat uir uxori civiliter, Uxoris uirtutes sunt pudicitia, &sedulitas absque illiberalitate, ossicia. autem liberos nutrire, partas facultates custodire, &t quae domi sunt recte administrare, Viri ipsiusi ossicia sunt liberos erudire, facultates augese, di negocia e
137쪽
as Secunda igitur societas ex prima orta erit patris, & nato rum, quibus regie' pater imperat, Tertia autem domini& serui, cui seruo praeest dominus ut Tyrannus, & haec quoq; societas multorum pace, est naturalis, Serui enim
natura sertiiunt, ac parent, Dominus uero natura impe
aν Ex his constituitur domus, in domibus Pagi,eX pagis ue ro ciuitates fiunt, Homo enim natura ciuilis est non si
Ium societati aptus, Quare homo, domus, ct pagi sunt
gratia ciuitatis. a s Est autem ciuitas persecta societas ad bene beat i uiuen dum, Atque a domo specie dissert,non enim magna domus est sicut parua ciuitas, Ut nonnulli credebant. a 3 Persecta inquam societas liberorum hominum,de praesertim honoriim,serui autem,artifices, mercatores, & agri colae, limites, ni fallor, assequi nequeunt, Quare ciues non sunt censendi. so Idem enim munus, atque eadem uirtus est boni ciuis,&uiri optimi,atque idem finis est ciuitatis Sc unius homunis, nam beata uita ambobus proponitur, Quare ciuilis scientia,& prudentia idem erunt animi habitus diuersa ratione sumptus. x a Qtiae ciuitas est ueluti corpus quoddam magnum anima tum,Eius autem uita est respublica, Quae est ordinatio ciuitatis circa omnes magistratus, Respublicae autem species tres sunt rectae,Regia gubematio, optimatum,& Po pularis,quae communi nomine Respublica uocatur. a x'Reliquae porro omnes harum sunt euersiones, inter has uero quae sit optima non facile est iudicare, cum mari, mi, de grauissimi Philosophi inter se distentiant, crede rem tamen Regnum & secundum Aristotelis sentetiam, in de secundum ueritatem esse praestantissimam guber
nandi specie huic proximam optimatu postrem
138쪽
r 3 pilios autem, uxores, de lacultates communes esse non est ciuitati utile ut Socrates censebat, Cum Omnia commu l nia iacere fit ciuitatem euertere,atq; eam domu esticere. 34 Quae ciuitas iustitia conseruatur, Iusta enim sunt quae beatam uitam, ac eius partes in ciuili.societate efficiunt, ac tuentur, Non est autem Iustitia uirtus aliqua, sed liabi tus medius in operationibus ciuilibus, Atque a virtute, differt,quia haec est circa passiones, illa uero circa opera lis tiones,haec passionum media illa operationia, haec inter, uitia,illa inter Partias operationes, & iniustitias posita. 33 Amplectitur porro generalis iustitia uirtutes omnes, nec absque eis consistere potest, Quae etiam legitima dici
tur, cum de ea leges serantur, leges autem sunt rebus publicis accommodandae, atque in communes, de Pro. . Prias Partiuntur.3 6 Omnes tamen tum communes,tum propriae si rectet Ialae fuerint naturales sunt censendae, Etsi sorte rectius pro, prias non a natura sed ab hominum arbitrio,dc uoluntate uim accipere dicendum fit. 1ν Vriiuersae autem iustitiae pars est, quae in aequitate const.. stit , atque partitur in distributivam, de commutati.
ii uam, In illa Geometrica proportio seruanda est, in hae
Ariclinaetica.ba Est autem commutatiua iustitia mediocritas Inter sacere,. de accipere iniuriam,atque in plures species distribuitur, o : li Iniuriarum Porro quaedam sunt circa honore, quas qui secerit poenas luere oporte Qui autem acceperit ulcisci iniustum est. Quare, ni fallor, singulare certamen non est iustum,aut ciuiliter concedendum, Quod ut Pietas,& resigio vetat,ita humana prudentia damnar. Ν46 Quod si populariter,atque eae hominum iam recepto utiloquendum est, quando ad singulare certamen deuenie
dum fit quaeso inspiciamus, Est quidem honor populariter sumptus signum opinionis quod is cui honor deser
139쪽
riir aut beneficia contulerit, aut conferre possit aut Itb ' nor nec uitae, nec sanitati,ut puto est praeserendus. 4t Ei opponitur contemptus,qui est signum opinionis,quod is qui contemni mr nihili aestimetur, paries contemptus sunt despectus, uexatio, & contumelia, per quae honor
4x Si autem contemptor iit, aut insidiis i muria aliquem affecerit ipse existimationem amittit, Nee iniuria affectus illum ad singulare certamen prouocare,aut initiriam ut cisci tenetur,cum autem iniuria est ulciscenda non aequali sed semper maiori iniuria est propulsanda. 1 Quod si actor non fuerit miles aut sit princeps, ac ma gnis dignitatibus exornatus, reus uero ei Ionge inferior' illum actor uel per se ipsum uel per alios iii aut insidiis aggredi,& interficere potest absque singulari certamine, nec aliquam ut puto, ignominiae notam subit. vel si ei uidebitur alium substituere poterit, qui pro eo singulariter certet. Miles Mer6, si senectute, aut mombo non gravetur, reum ad singulare certamen prouoca
s Atque reus ad singulare certamen uocatus cuiuscunq; di gnitatis,ordinis aut aetatis fuerit, iure recusare no Potest, quisquis suerit actor, modo non sit infamis. Nec aliquid refert an contemptum & tu iuria affectum a 4 contemptore iure lacessitum esse deprehendatur, an in iuria, Quod si deprehendi non postis tunc ad singulare certamen sit deueniendum, quamuis inde sortasse sin gulare certamen ortum duXerit, utcunque enim res se habeat eadem uis est contumeliae, Quare eadem est cera tandi occasio. et Ceterum huiuscemodi controuersias paces quandoque sedant, ac dirimunt, atque certandi occasionem auserunt, cum damnum resarciant, Quae paces si uolens ac sciensi reus actore iniuria affecerit,nec uerba sint ambigua,nun quam,ut mea seri sententia, recte confici queunt. . a m
140쪽
r ris altero aliquid damni cotrahente semper fierI postati
ac re quidem plurimum lucri faciente, reo autem de trimentum accipiente paces conficiuntur, cum reus in
actoris manum te totum libere tradit, de sui potestatem illi iacit, atque inique se gessiste latetur,sed singula qua, que persequi nimis longum esset, haec igitur pro senten tia nostra breuiter iudicanda sufficient. ρ' ima autem hane ciuilem scientiam,atque prudentiam, ut homines perciperent suit Politica a Philosophis conis.' scripta,cilius subiectum est homo quatenus habet in tela lectum praeticum, Finis optima uita aestiua, Instrumen
tum item' optimae ciuitatis constitutio.
so Cuius auditores idonei sunt solum liberi, de qui ciues esse possunt, eX his uero pueri sunt eNcipiendi, No iuuenes, hi nanque sunt maxime apti, Incontinentes etiam sunt expellendi, Quos tamen fructum ex hac scientia perci pere defendam. 3 i Haec cum sit architectonica & principalis tacilitas, Artimilitari, Rhetoricae, imitatricibus artibus, & historica imperat, Inter quas subseruientes prima eli militaris, ' ius subtemim est ciuitas moribus,& legibus instituta, Finis ures conseruatio eius ab externis populis. Isi At instrumentum est bellum,quod iustum esse potest, etsi i gratia pacis sit inserendum, ut negocium gratia odii. δύ necessaria, atque initia honestorum gratia quaerunriir. 33 Ammilitari persectione proxima est Rhetorica, Qitae
villis cst,atque etiam necessaria, Ars autem non est.
s4 Sed facultas perspiciendi, inueniendi Me quid in quaquere possit esse persuadibile, Quare circa indeterminat1' genus uersatur, Et Dialecticae aequipollet,Idem enim est persuadibile, atque probabile. 33 Et quamuis de omni proposita quaestione disserere ualeat, de ciuilibus solum agit,& in illis uersatur, atque ob id a Dialectica distinguitur, ac proprias sedes, & argume