Epistolario di Coluccio Salutati

41쪽

DI VOLUCCIO SALUTATI. Sgrationem, iam abunde quadrageSimum annum regni moderamen anna m modello

adepta, ipsum in humanitati mansuetudine et iustici freno, mira cum subditorum consolatione Utilitateque omnium, cui Semper consuluit, gubernaVit ut Si presidentium virtus, clementia, iusticia atque benignitas possint regum Soli Stabilire, suum sceptrum debuerit esse firmissimum et in debitis subditorum favoribus conservari ' ingens igitur et magnifica, ut ad te reVertar, glorio. aaggior diviene a-

dunque clx gloria

sissime princeps, ingens, inquam, Si Sta Victoria, quam et ab di ut che la inse. avis tuis rebus gestis iure poSSumus et cunctis gentium hystoriis Io anteferre. caVe tamen, me tantorum SucceSSuum gloriam tibi tuisque consiliis in elatione menti aScribaS Sati enim superque satis tibi oriari licet, quod opificii rerum omnium faber Deus riopstro dour

tibi tam magnanimi pectorix robur infudit, quod inspirata tibi sty . V p ψβpς consilia, ne inania forent, Sua manu direxit, quod te paulo ante Ι rerum omnium indigum, ad tanti regni celsitudinem sublimavit. ipse, ipse quidem omnipotens Deus movit omnia fundamenta terres ' ; ipse te regem unxit ipse te in regnum Sua manu perduxit; ipse te, ne hostium tuorum redam fiereS, continue sociavit; ipSe procerum regni mentem in tuum favorem et ipsos populosa inclinavit; ipse hosti potentissimo tuo conSilium eripuit et eun

dem in valle Caudina, ubi tibi se obiecerat, pavidum reddidit et fugacem ipse tibi Neapolitane civitatis portas aperuit; ipse tibi populum illum reddidit obsequentem ipse dedendam tibi ipsam

reginam inclusit ipse hostem cum exercitu Suo Sine Sudore et a sanguine in manibus tuis dedit; et denique, quod Summe mira-cUlOSUm St, omne oppugnatore tuos, qui vel manu vel consiliis osticere poterant, in potestate tua tradendos, quaSi in utrem un-

luccio Salutare, ΙΙ. a

42쪽

26 EPISTOLARIO dique congregavit ut nichil tuis tuorumque votis, adeo feliciter

successerunt, Vel ad Xplendam Victoriam vel ad glorie cumulum non ascrive a se deficere Videatur non persuadeant itur tibi circunstantium

rii di si mir hil oretres, ovorum de more est blandiri dominis et simplices aures

principum, qui de integritate Sue puritatis aliorum more et ani Smos metiuntur, SSentationibu permulcere non perSuadeant, inquam, te ista tua Virtute Vel tui consiliis effecisse, que luce clarius ab illo in te et per te facta sunt, apud quem non est impoSSibile verbum ullum ' . fraudulentum est in ista societate mortalium sibi gloriam alterius hominis quesitam laboribus arrogare, sed immane Ioel sacrilegum est tituli Suis ascribere que ad divine maiestatis gloriam debeas predicare qui rapere conatur Dei gloriam, O- macelliandosi os tentiam Sine dubio raperet, si possibilitas preberetur quod quidem

di sacrilega Super

hi superbe mentis propositum fuisSe constat et nobiliorix creature, que mox ignobilior facta fuit, et parentum nostrorum in transgreS IJsione precepti, cum diis fieri similes putaverunt da gloriam domino Deo tuo dic non solium ore, sed corde ApoStolicum Ver- Ei su strumento tum illud inuicquid sum Dei gratia sum ' dic tecum Domine,

lonia divina, et homo natu et re Iactu et l)OSt1um V1ctor et tant bella glor1o-SiSSimus triumphator opera manuum tuarum Sum ego i ut hac overi confessione et debita reverentia tua in eadem Dei benignitate et gratia futuros sublimationis tu fructuS, Sicut SperamUS, afferas in tempore suo ad maiora quidem forte, quam cogiteS, te Deus tot manifestis miraculis XahaVit non UteS; parce, precor, si te forSan offendero, verum enim de te loquar, quod a Jraro solet ad aure principum, qui inter blandientium versantur insidias, perVenire non puteS, inquam, non credat Serenita illaeheloelesse acio, Deum ad tantam gloriam et ad illa mysteria, que o prodam, te

non per i Suoi me.

riti, tui meriti aSSumpSiSSe retracta tecum, ut puericiam mittam,

2 T Omette glorie . da assentationibus per correrisne praemulcere . fraudolentium esse e si per sibi Io. ulterius abrogare 23. offeraS29 tralascia omittam

43쪽

ttae tempora pubertati : One tecum omnium copitationum tua gia he gli non

rum atque factorum diligentissimam rationem; noli, si quid per di ψ'p', te erratum St, OSt terga proicere pone te ante te dic tibi et conscienti tu hec bona neglexi, hec mala feci, in hoc divine maiestatis numen offendi et quoniam in mundo es, in quo mundus eSse non potes, noli te Seducere tibique ipsi mentiri, dicendo quia peccatum non est in me ' ; sed mundum dividendo cum Apostolo dic in hoc concupiscentia carni pollutu Sum in hoc per concupiScentiam oculorum nimis mihi complacui, in hoc nimis perio ite superbiam sum elatus ' . cum hoc diligenter feceris, tunc enumera bona, si voles, et tecum ipse considera quid apud examen illius districti iudicis merearis non dubito, quoniam peccatorUm, ut Satyricus ait a

prima hec est ultio, quod se IJ Iudice, nemo nocens absolvitur,

quin non fatearis tot et tanta tibi supra merita serVenisse; in m per sua bonia:

defensionem siquidem fidei christiane et in declarationem iusticie d Chi g, veri vicari Iesu Christi domini nostri Urbani seXti, te DeUS regem fecit et supra mortalium vires in mirabili potentia sua voluit 2 SSe Victorem nam licet viderit iniversus orbis, quicquid de metus impressione contendat genus illud Viperarum Urbanum in conculaando gli

scismatici,

Summum pontificem sublimatum licet illi post muliebrem, quem Obiciunt, metum, in tranquilla Urbe et plaudenti populo Urbanum coronaVerint, inthronigaverint dederintque universis fidelibus 2 in summum pontificem venerandum licet eidem astiterint in conciStoriis et aliis actibus, qui nequeunt nisi per Sedem Apostolicam explicari, et multis mensibus, sine suspitione et mur eli rasulano di i-

L conosce legittimo

mure intrusionis, ipsim et eundem in verum papam habuerint, se pontefice ςh'

cedente attamen universi mulios faciunt de domini nostri iusticia ς ς' ' 3, dubitare multosque, sicut videmus, principes et populo in Suam Sententiam attraXerunt nec pudet eos in tantum furorem et tam

3. Aspericere T quod ii T quod 14 A est hec ultro 26. M consistoriis Io T dubitatore e sint per sicut

44쪽

28 EPISTOLARIO ingentem mentis cecitatem collapsi sunt; quod singuli scripserint privatis eorum litteris cunctis pene mundi principibus atque O

pulis canonicam SSumptionem Urbani, ipsum verum pontificem asserentes ad horum igitur confusionem, imo forsitan ad Salutem, Graii glori 'or' tot et tanta in te miracula facta sunt te felicem, o te super ς

dii A.,'' ' η' Omnes mundi principes gloriosum, si dederit Deus hanc abominationem Scismaticam tuis manibus opprimi aut lacerum Ecclesie corpus in unitatem veri pontificis reuniri faciet hoc itaque Deus, si te in huius secundo fortune tu cursu talem exhibeaS, quod fieri ante rei auctor et principium merearis erexit et te IODeus, ut populis, qui se tibi favorabiles rebuerunt, in iusticia et equitate consulere eosque de servitute scismatis apostatici libe- ald appoggio rares erexit et te Deus, ut fidelibus sacratissimi an suini regii,

'in Vς'β, quos mi in him agnominavit antiquitas, salubre fores presidium et asilum nec tibi parvum videatur esse quod dico. pium qui IJ dem et electum genus hominum uelphi Sunt amatore paciS, fedeli gemitori dei mei USticteque cultores, qui Semper sevientibus seculi principibus

In Ecclesiam, as ictis Summ1 ponim cibu astiterunt et quoniam sempre alia su hoc hominum aenus incluti progenitores tui semper fuerunt fa-

stirpe deVOti. - . . .

vorabiliter prosecuti, dicam breviter quantum e litterarum o 2 Onimenti accepimus, unde processerit pars guelphorum, ut ad hOS fovendos per maiorum tuorum Vestigia gradienS, propenSiu ani-meris quod facturi paulo altius ordiemur. Come si e nate Tempore quo Henricus, durus persecutor Ecclesie, quem aliqui

in Italia de Iarti

de' guelsi de' ghi tertium, aliqui quartum volunt auspiciis infelicibus imperavit, a

Enrico V impς idem princeps detestabilem persecutionem mente concipiens, totam undique divisit Italiam magnamque eius partem contra paStoreSEccleSi concitavit sectasque, que postea uelpha et ebellina dicte sunt, dum opprimere querit Ecclesiam, introduXit que Siquidem partes, durantes dissensione inter summo Iontifice et GoI. T quare . in te T interim . M eius cassam e sostituito con huius Io. Qui continoia i framment T cognominavit 5 auxilium sarvum tibi p parvum aggiunge quidem 17. T se victoribus secuti M principiis 2o. monumenti corretio in monim. 22. graditus 23. ordinemur 24. V proSequior 26. V prosequilonem in concipies et 8 septasque 3 o. T diSCUS sione, fors dissensione

45쪽

DI VOLUCCIO SALUTATI 29 imperatores, mira Sunt pertinacia confirmate adeoque contrariis Italicorum studiis increverunt, quod nedum illius elatis homines venenum huius gemine fictionis infecerit, sed quasi hereditarium ius in filios atque posteros transierunt nomina vero dicuntur an duobus Alemanni principibus, qui bellum Simul gerentes patriam

ali tradunt, Gulphus, qui et comitisse Mathil dis vir, licet inutilis, Og ii ς, fuisse creditur, nomen SSet alter Gebellinu diceretur, vocabulum his factionibus indidere sive autem hec fuerit ratio no-IO minum. Sive ut quidam volunt, ebellini dicti sint quasi bella

gerentes. eo quod illud genus hominum, imperatoribus obse coloro che e for

quens, bellis et novitatibus atque sanguine delectetur; uelphi Vero, quasi gerentes fidem, appellati sint, eo quod pro fide et Romana Ecclesia summisque pontificibus semper decertaverunt ' ;

IS ista tamen nomina a maioribus nostris accepta Sque ad OStra tempora pervenerunt AE . nec ignoro quosdam miraculoSe minusque verisimiliter tradidisse, Volentes horum nominum reddere rationem, in monStro, quod in aere quidem apparuiSse credi Volunt, hec nomina prius in voce tonitrui sonuisse. dicunt enim, Voglion per al-

da hibellino leeredan derivate. Fors preser i

nomi dat indole dil. adeo quod corretio 'altra mano. I- . in fit atque poster hered ius transierit in luος di transierunt dis suscitavit e invece di nomina da nam 5 Halamante 6 T diviserunt pervenisse enim Tautem velut Guelsus omelle et 3M Matheldis vir T viribus 8 alteri 9 inuidere io. sunt II. M obsequiis 2 delectatur 3. M V sunt certaverunt I 6. mimisque verisimile

1 CL AP DA CASTI GLION CHIO, Epistola ossi rugion cit par. III, p. I. a Cf. G. VILLANI, Istor fior lib. IV, cap. XX e lib. V cap. XXXVIII. 3 CL LAPO DA CASTIGLION CHIO, Op. cit par. III, p. 79 e cf. anche BARTOL A SAXOFERRAΤO, Tractat de puelphis et ebellinis. Venetiis, II 8S,

4 Intorno a codesta queStione pa- recchi scriti eran appars alta luce, prima che PS. fiorisse ed a temptauoi. Se crediam a BEN VENUTO, Comm. Parad. XVI, 36 V, I 63, Baldo, si ii vil- lan 'Aguglione , re fecit librum de tam detestanda materia, quem diu Florentini secuti sunt . Anche Gerid'Areggo i celebre letterato vissuto sui primi de sec. XIV, VeVa compo-Sto su a Soggetto u libro, che Lapoda Castigii onchio cita Epistola ossia rugion cit. p. 78 . Di u Cristianoda Camerino, autor 'un poemetto

su guelsi e i hibellini ci paria ilS. medesimo eli epistola allo Stella. Maggiori agguagi suli argo mento in

46쪽

3 EPISTOLARIO cuni se cui Saba ter ouo precipuus fuit Sabai Mala spina, qui tuorum

MalaSpina, . . . . . .

maiorum gesta Salii incompte, ne dicam insulse, descripsit, in nativitate Mani redi, quem adulterio natum tradunt, in partibUSehe questi nomi Tusci aere rutilo duas nubium imasines femineas apparuisse,

abbiano origine da .

uia celeste prodi aspectu terribiles simulque brachiis per mutua nexis, diu magna cum admiratione Videntium colluctantes ut nunc ista, nunc illa proSterni, nunc Una nunc altera Sublevari, alternatis vicibus et Valentior insurgere videretur et aere mugitu voceque tonitrua unam uelpham, alteramque gebellinam vocari a cunctis audientibus deprehensum 'h quod quidem, etsi verum esse potuerit, o Comunque se di pro magnitudine tamen miraculi non audeam assirmare quicquid circa questa plaga auten homine de nominibus huiusmodi fabulentur, certa tamen

assiigge P Italia,

est Italicorum ista divisio, qua iam, sicut per hystorias perpendere possumus, ad ducentesimum atque quaSi trigesimum septimum annum, flenda cum VaStitate patrie plurimum etandendo a

ne egger d af SangUinem, decertamUS nec arbitror pestem hanc finem nostris

astri tessi su cio temporibuS habituram. nam 1 Strologie tractatoribus credendum

est, has factione et secta et quicquid apud Ortale agitur celorum et siderum influentia suis viribus introducit quanVi enim sidera voluntates hominum non cogant, fatentur tamen etiam Vere Ofidei tractatores ipsum celum in mentes nostras influere et liberum nostre voluntatis arbitrium ad hoc potius quam ad illud citra necessitatis tamen violentiam inclinare quod, cum in privatorum actibia multum valeat, plurimum tamen in alicuius universitatis deliberationibus operatur volunt igitur hi, qui X flectibus vir a Reggono iove tute corporum celeStium deprehendere Sunt conati, temporalem

della Chies e dei felic1tatem et infelic1tatem Ecclesie secundum Iovis et Solis do-

guel fi

minationem, situm et fortitudinem variari, quos etiam planetasal Pinfluggo di , pro Uelphorum Significationibus tradiderunt; ipsum vero Satur-

I. V sabbas . diu T divina . V validior et voceque continua Io. V ag g iunge est II. M per magnitudinem quid 2. certum 3. quam scandere I. . Omette qualia I 5. cum Ttamen I 8. V septas I9. influenti et Uintroducunt 2Ο. Voluntatem 23 T quare tamen plur. 27. secundumJ V ut

I SABA MALAsΡ1NA, Rer Sicular AZΑR1o. Chron. in MURATORI, Rer. historia, lib. I, cap. 1, in MURATORI, t. Scr. XVI, 299. Rer. D. Scr. VIII, 787 cf. anche P.

47쪽

DI VOLUCCIO SALUTATI. Inum et Nartem fortune statu Romano imperio et ipsis tradere tumo e di arte

Rebellinis solares igitur et ioviales homines o uelphi sunt et iuxta per ed i bibul traditiones rastrologorum, benigni, gratiOSi, Venerabile. in facie, dolid. , egi degli

aspectu pulcri, pacilici, mite et retigio Si e contra Ver Satur gli altri.

nini et martiales, quale gebellino VOllant, mali, maliciosi, iracundi, superbi, crudeles et irrequieti ut in tanta varietate morum et quasi quadam contrarietate nature et adVerSa primorum motuum qualitates, dissicile sit hominum concordiam reperire, precipue cum necesse fiat inSurgere Scandala propter peccata morta-1 Eum, quibus quotidie Creatoris nostri maiestas offenditur et ad has delictorum punitione per iusticiam invitatur non igitur derelinquas optima maiorum tuorum VeStigia, qui Semper hoc benignum genus hominum con Verunt confirma EccleSiam con Cario spetia

Sule regno nitarisque Iac1M nomen tibi a nativitate inditum Ir non solum intra tui dominatus fines, sed per totam Italiam propagare teque totum iuxta Omini tui Significatum cunctis ire e adempire te pro-

beas gratiosum arolus enim a ciu au i s rece, latine u a fila, nome suo. et olon, totus, dicitur, hoc est tm ti Si glOriosissimum profecto nomen, et quod debeat omni conamine iuxta a vocabulorum illud componentium significata totisque nixibus adimpleri. Et quoniam ad illam partem, quam in ultimi reserVaVi, en Ramment i do-

veri de regnante;

tum St, Ut te non admoneam, sed exhorter ad ea que debeant tuum stabilire Sceptrum tuique nominis gloriam propagare, Volo a quod primo cogites te regem SSe, quod quidem nomen, a me kem di VenienS, non a regnando, non minu oneri Significat quam plendoris reaere quidem diomitatis est, est etiam per i quale it

et laboris, ut si hunc deseras, illam perdas non est iciosum Q Q r Vi ut ς

I. Romano et vario 2. M iovales omette homines 5 T quos . Omette crudeles . Tu er natureum, nec et adversas correttsi I adverSus Io Tma- gestas Stenditur II. Tergo I 6. intelle iunctis 17 caris I 8. quasi per hoc est e gratissimum 2 o. nexibus e qui termina in ess il rammento. 24. Tvoloque 25. M op quidem dis esse cancellato. 26. honoris 27 T dignitas

48쪽

3a EPISTOLARIO

Arduo compito nomen regiS, On Si facile munus aliis imperare, ut non imme-

reggere e sorti di

uno Si to; rito Tiberius, qui laudabile principium sui imperii crudelitate luxuriaque corrupit, persuadentibu amicis quod inire non cunctaretur dominium, tradatur increpans respondisse nescitis quanta belluasit imperium; et tandem, quasi coactus, conquerens miSeram et onerosam Sibi iniungi Servitutem, rerum moderamina suscepisS H. cosi eche tu da quod quidem nec illum, quisqui fuerit, regem latuit, qui oblatumina' che da bra diadema fertur aliquandiu considerasses demumque ut Valerii

verbis utar ' , dixisse: o nobilem magis quam felicem annum, quem Si quis penitus agnoscat, quam multis sollicitudinibus et Opericulis et miseriis sit refertus, ne humi quidem iacentem tollere vellet quod Si posset, ut verum Si miseris mortalibu perSUaderi, nunquam forent pro regnando certamina, nec decepti in splendore dignitatum mentibus ambitione dominii, respublice qua-Prima cheali at terentur rei igitur es incipe prius tibi quam aliis imperare; IS

ςj p . . φ .Q; rege te ipsum, noli regendorum subditorum studio uim et derelinquere moderamen unu homo maXimum regnum est imperet et Sceptrum teneat in te ratio regulet Voluntatem, contineat tenga chiavi i pro primos motus, comprimat iram, extingua libidinem, obtundat cupiditate et, cum te talem senseris, tunc aliis imperato. sit tibi QOfedius quorum superari virtutibus, quam aliorum armiS turpe quidem est atque ridiculum minus bonum melioribus residere: si degno deli 'at non tantum dignitate tuis, Sed Virtutibus antecellaS conare quod

quidem regnum est, quod delatum creditur ad indignum si patres, Ssi illos, Si fratres, si amicos et alios quoscunque nobi amore, sanguine vel assinitate coniunctos, non solum bonoS, Sed optimOS exoptamus quid velle de regibus subditos arbitrari. si pudet magnos Subesse minoribus, cui non minus bonis subesse pudeat Vero Ovrano e meliores ille verus rex est, quem reficit ratio, non quem a Go

mrxun tivitas exhibet potentia imprimit vel electio facit ratione autem

3. T qui mire magisque 2 T qui I 6 T studiorum subditorum 23. tamen

1 SUET. Tib. Caes. XXIV. a VAL MAX. Faci dici mem lib. VII, II, Xt. S.

49쪽

DI VOLUCCIO SALUTATI. 33 preest quem ita super alios perfecit virtus, quod in eius compara uione colloca sultionem aliquid non videatur aliis non deesse. miclail inter tyrannum et resem interest, nisi quia hic bonus, ille malus est apud antiquos Tam vale ap-

presso vili antichi

enim et tyranni reges et rege tyranni vocabantur litteris qui x qu*nx tiran

dem hec nomina, non significationibus differebant. fortitudine namque tyranni dicti Sunt enim grece, latine s unde et D rim era fortes milites appellamus hinc etiam Maro

noster Eneam Suum nunc regem, Unc tyrannum appellat: Rex erat Eneas nobis, quo iustior alterio Nec pietate fuit nec bello maior et armis Q.

at alibi de eodem ait:

Pars michi pacis erit dextram tetigisse tyranni; et mo subiit: Vos cuncti regi mea nunc mandata referte δ), IS sed potentiores et ipsi reges fortitudine atque viribus abutentes 'abus del

virtutis nomen in vitii vocabulum transtulerunt unde et tyranni x'ultimo vocabolo

iniusti domini dicti sunt sive ergo iniuste intraverit sive iniuste ' regat, tyrannUS Si Sola VirtuS, non tituluS, non Unctio, non diadema, non conSecratio regium nomen gignit habes optimi vatis ain testimonioe superioribus versiculis quid reo em deceat iusticia, Vero Ovrano

pietas, bellique doctrina hec regem faciunt, hec regium sceptrum m*0x xζgni, ornant iusticia quidem in omneS, pietas in SuperOS, armorUmeXercitium ad propulsandas, non ad inferenda iniurias multos decepit licentia regia, qui, cum supra leges sint, libitum inicitum osservando e leg-2 conVerterunt paucissimi cum divis Severo et Antonino dicunt:

licet legibus soluti simus, legibus tamen vivimus semel dictum, perpetuo perSUaSum est quod principi placuit, legis habet

I. I praefuit comparationes T omni omette suum II. T dextrum I9. T regni 23. praeputS. 24 T superi in reges falsa correrisne per legeSprima critto.

I VERG. m. I, 344-4s. sitio anche da PAPIA, Diction. s. v. a VERG. Aen. II, 266-67 il esto Iussit. lib. II tit. XVII Quibus per ne a verso da si contra . modis testamenta infirmen- 3 Tutio questo proviene a ISID. tur, S .

50쪽

34 EPISTOLARIO

sottoponendo vigorem nec Sicut TheodoSi augusto visum est, maius imperio

esse ii proprio Vo

lore, putant legibus Submittere principatum beatas respublicas, o felicia regna, quorum reges et principes iusti sunt et sic se le-e inturetando la gibu Subiciunt, quod domesticos, qui de regia maiestate presu

nistri che elegge munt, imo plerumque regali potentia per superbiam abutuntur, GeXemplo Suo moneant quid ipsos oporteat observare maxima quidem diligentia cavendum est, ne quos quotidie consuli quiVetibi iugiter assistunt, potentiam eis traditam vel permissam con- Protegga dun vertant ad iniuriam infirmorum audi pauperes exaudi miSei OS,

boli impotentes radiuVa, Vidua fove, pupillos protege; memento te Ioparvi presidium esSe, maioribus vero frenum ; noli committere delle liti de suo maiorum cauSa maioribus tu ipse iudica quid sit de familia-

se mutuo iudicabunt invicem cedunt, similia de similibus expectantes; UOS Vero OnVersationi insolentia parumper tu male ISperche i iudici Stati facit XtraneOS, quomodo putas aut qualem de purpuratis et

ordinari non Sano

palesar inglust te stipatoribus tuis, Uibu indigent, quo reVerentur, QUOS metUunt,

quorumVe Suffragia Xoptant, ferre sententiam Θ nec pauperum etiam iESSimas contemne causas plerumque quidem, licet minimum sit quod in litem deducitur, de maiore parte cenSUS aU- Operi agitatur omni fere pauperis questio de tota Substantia est; non minor est sibi iactura vituli quam diviti sit armenti et ut ehiud gli recchi ad familiares tuos redeam, cave ne detractionibu aure prebeaS,

alle delagioni.

licet verum noveris quod defertur, licet verum forte tecum tacitus opineris Ostende te non credere perpendant detractores te O 2 Sleste ferre quod suggerunt et si quid habes, quod de insusurrantibus cillatum sit, sive verum Sive falsum credas, OptimUmpureercando dico erit obicere, ne putent et ipsi accusatoribus e carere diligenter

tamen adVerte quod dicatur et quire cautissime quod aΠertur inVenta, non Suggesta corripias si hoc feceris, non poterit apud OO