장음표시 사용
51쪽
DI VOLUCCIO SALUTATI. SSerenitatem tuam, quod maximum regum et principum exitium est, innocentia circunVeniri; nec te impulso, nocere valebit in cosi proteggera n
Vidia que, regalium riuriarum Vernacula, insontes prosequitur, gli in uix deli' in bonis detrahit, virtutibus obstat, regna dividit et quasi venenum P pestiferum mentes inficiens, fidelibus oppressis consiliis, in precipicium reges ducit nulla curialium pestis maior cum aliquis flagello assimo honoratur, excandet cum laudatur, Obstrepit cum deprimitur, gaudet infernus te absorbeat, bestia mortifera, que Societatem mortalium occulta infectione corrumpiS; recipue boniS, ne emeri gant, laqueos tendis, insidias struis et offendicula machinaris obeatos reges, o felice principes, qui tua figmenta cognoscunt, qui sciunt a tuis Sagittis innocuo conservare, qui tua VerSutia non ignorant, UiVe te noverunt Xtinguere teque de circunstantium sibi mentibus extirpare et ut hoc cum Satyrico concludam:
IS pulsa, dinoscere cautus, cos sventer, ne
uid solidum crepet et picte tectoria lingue o niatori.
hic labor, hoc opus est; et denique te monituruSHis ego centenas auSi depOScere OceS, Centum ora et linguas optare in carmine centum a);
ain ut quanto me magi vides huius tu admonitionis avidum, tanto magis te in hoc prebeas circunspectum. Sed unde paulisper evagata est, iam ad te reVertatur ratio. satiari quidem nequit innata devotio illa scribendo colligere, que credam ad exaltationem tui culminis pertinere. Volo igitur, ut te a P verum regem exhibeas, quod iustas leges subditis previdendo per ius ir
componas et, quod illi auctoritatem dare potest, illarum sis pre Π Oςς rre' cor
cipuUS observator male quidem populi de legibus sentiunt, quas 'SS'
I. M vitium 3. M persequitur corretio in pros. 5. et in . M corrumpe Io instruis I2. 4e conservare I3. extinguerunt I6. M tectoriam I7. Timette hic, moniturus 22. evaginata 25 T qui e cos M ον' correttosopra in quod providendo 26 T qui M quid 27. sentiunt T statuerint
I PERS. at V as. a PERS. Sat. V 26 de secondo non a I primo di questi versi e tollo saprei additare a provenienga.
52쪽
euraene 'adempto a latoribu ObSerVari manifestiSSime non perpendunt et omne
onus, licet graViSSimum, minoribus leve creditur quod a maio- eonformaeleaippe ribu Sine differenti prerogatiVa Subitur memento, cum legem
inst1tues, te non Ibi, sed Subd1t1 et ipsi utilitati publice consul
ἰuatachiema turum Sit tibi semper ante oculos Propheticum illud: e qui s
condunt leges iniquas ' sit eadem ex omnibus tam indigene quam colono δ sit lex tua lex iusticie, ex veritatis et equitatiS. si legem iniustam tuleris, totiens renovabitur iniusticia tua, quotiens lex adimplebitur non semel peccat, qui legem condendo peccat habent cetera delicta mensuram, legis vero latori pec Iocatum quodammodo infinitum est fac legem, quam tu pSe Utare non Velis, quam Subditi et mente recipiant, poSteri non Subvertant et quam omnium OnSensu ratam esticiat non Ο-lum temporalia dispensent utiliter leges tue, sed edificent ad salutem non sint hiqueus simplicibus, non captio innocentibuS, non Srefugium subdolis, non telum calumniosis Sed denique sint recte, rationabiles, clare, simplices, immaculate et, quod Ummum pre-' Stabit, populorum assensu sint ad salutem omnium et utilitatem Elegga Carlo it publicam institute pone tale magistratus in regno, qui iusticiam
in benigna severitate ministrent, qui non insidientur divitibus, GO qui non circunveniant in calumniis sinapisces, qui denique iusti-
inaccessibili alia clam non mercentur non sine causa dico. an diu enim, quod
latatasi ovunque, quidem periculosissimum est et turpe, venundare delicta venit in morem et per totius regni limites inolevit. homicidas, fures, latroneS, Violento et omnes maXimorum delictorum reo corrum a Spens pecunia iudices tutos facit tolle pestem istam, tolle abominationem hanc, Xtingue tam scelesta flagitia,
Timeant peccare mali formidine penes 3).
I ISA. , . re care boni virtutis amore , D. I, 2 Exod. XII, 49. XVI, 32, cf. ΟIGΤ, Florilegium Gottin- 3 Per a storia di quest deitato, ense in Romanische Forschungen, III, inspirato dati oragiano v Oderint pec 294, . 32.
53쪽
non nutriat indulgentia, non impunitas, non iudicum Varicia cum rigorosineli'appli-
regni deformatione delicta quid enim deformius quam iusticie xiri , Solem extinguere, quam illo Sublato, regna tutissima in latrocinia commutares si iusticiam opprimi patieris, nonne bonis securi tatem substuleris et malos effeceris in omnia scelera precipites et est renec quid prodest regi iusticia sua, Si ministrorum suorum iusticia non accedat quid prodeS iusta Statuere, bona velle, qua precipere et honesta iubere, Si in Xecutorum manibu corrumpantur Θ diligenter ergo respicias quibus regni tui stabilimenta
Spiritum Sanctum ore regio resonantem iudicate, inquit, egeno et pupillo. humilem et pauperem iustificat hoc est divine Vocis oraculum, hoc est illius vere ineffabilisque sapienti pre-IS ceptum, que dixit diligite iusticiam qui iudicatis terram et
ut ad Psalmum revertar, ostendam quosnam XStimaVerit US-sioni huiusmodi contemptores nescierunt, ait, neque intelleXerunt in tenebris ambulant et subdit movebuntur omnia fundamenta terre i Pseque convertens ad ipsoS, inquit: VOS Utem, Sicuta homines, moriemini et sicut unus de principibus cadetii AE . Videsne, princeps optime, quid dii, hoc est reges, quo in deorum numerum eca gentilitas referebat, si iusticiam dereliquerint, debeant expectare movebuntur equidem fundamenta terre, hoc St eo i quali altrimenti
rum, qui reguntur, hominum Voluntates, in quibu terrenorum re cipitano.
a gnorum fundamenta nituntur ipse namque Deus in ultionem neglecte iustici excitat contra reges et principe animo populorum; nec solum impetit illos humilium pena, quorum Si mori, non ruere, sed etiam illa terribili vertigine principum, qui quanto Super alios altius evecti sunt, tanto graVius, dum corrUUnt, Op-3o primuntur custodi itaque, sicut pupillam oculi tui, preceptum iStud Sitque constans et perpetua Volunta tua, ut tu Suum cunctiS
5. T abstuleris in malos II. T regis I 6 31 revertens quisnam Situ maneat 29. erecti
54쪽
EPISTOLARIO exhibeas faciasque ab his quos iustici ministros instituis exhi-
Ricordi che egit beri semperque in reoni dispensatione memineris te non in servos
pQp0li, atque mancipia, sed in liberos dominari. quod si, ut Macrobianus ille retextatus iubet, cum servis clementer vivendum S comiterque Sunt et in Sermonem et nonnunquam in neceSsarium consilium admittendi, et denique conandum est quod colant te potiUSservi tui quam timeant ' ; quidnam debes facere, gloriosissimenetrimporre loro princeps, qui non servis imperas, sed liberis antistaris' quid autem
c incolo di io debeat liberis imperari, si quid tibi privato iuberi velles te non decipiendo prospexeris et vere et facile proculdubio iudicabis. Ionon ne foret te in in primis enim quid cuiusque professioni conveniat, imperato. aliud decet agricolas, aliud pistoreS, aliud fabros, aliud mercatores, aliud nobiles, aliud vero plebeios, aliud milites, aliud iuris- peritos iubeatur igitur unicuique quod OVit. recum proVerbium St, quam quisque novit artem, in illa se exerceat ' . quod Squidem cum profecto Verum Sit, non minus tamen continet Ve- non li obbli lii a latis, a nemine, Si iubeas, Xigendum in quo me non noverit
sono capaci eXercere. qui enim que iussus ignorat facere precipit, non Vult
suis iussionibus obediri importabile quidem onus est impotentibus quod validis levissimum videretur fossam facile deducet o agricola, quam urbicis deliciis enutriti ne dum laboriose, sed ne ficaciter conarentur disputarent in magna subtilitate philosophique abhorrente a studii litterarum, ne dum invenire nescirent, sed etiam inventa et in medium clarissima expositione prolata intellectu percipere non valerent. VeriSSime quidem poeta noSter SMantuanuS, cuiu cineres gloriosa tua Neapoli meruit conser- Vare, dixit:
Iubeas igitur singulis et precipias universis quod facile possit impleri quodque non solum Supra vires non sit, sed cunctis facilii Go
1 MACROB. Gat. lib. I, cap. XI,
55쪽
DI VOLUCCIO SALUTATI. 39mum videatur, quodUe non ad vexationem subditorum, sed ad rivoli a bene ge
reipublice necessitatem et utilitatem omnium videatur inVentum. observa populis Veterum regum more et conSuetudines approbatas; si quid ultra indictum fuerit, benigne remitte maximum ius regis est; sed cum in subditos illi cuncta possint, modica tamen licent; et si forte liceant, Saltem non decent et, quod maxime principibus ponderandum est, Saltem non expediunt re cum subditis pol ch e re e sud-
unum corpus sunt ille caput, illi membra cetera repreSentant, orpo nemo Sic capiti curam gerit, quod pede negligat, nec sic Subiecta 1 capiti membra custodit, quod illius curam omittat de subditis ergo, tanquam de te ipso, curam habe tanta benignitate utaris in cunctis, quod predeceSSOrum tuorum tempora non XOptent, quod te diutius incolumem velint, quod tuorum beneficiorum memore aut pOSteri obsequantur audi patienter omnes auditis 1 in clementies humanitate responde sit tibi ante oculos illius Gli si in o di
optimi principis Titi Vespasiani dictum non decet aliquem a facie di Tito, principis tristem abire recordareque quod idem imperator, Vespasiano patre liberalior, cum cenan in memoriam reVocaret e nullis ea die gratiosum aliquid indulsisse, apud conviva astanteSao conqueStu Sit dicens amici, hodie diem perdidi ' quibus vocibus quid claudabilius soluit ex ore principis prodiisSe iure speeehio de prin- igitur dignus imperio una cum patre eodemque curru VectUS de Ierosolymis et tota Iude gloriosissime triumphavit et a senatu populoque Romano Domitiano fratri prelatus est fuge igitur 23 onera OV Statuere cogita te, OVum regem, de tuorum OpUlorum viribus plenam noticiam non habere, nec omnino tantam, quantam habuerunt predecessores tui. quod illi subtraxerint, noli reponere quod illi non indixerint, noli iubere sentiant noVi regni tui cum exoneratione dulcedinem. si viderint populi te in huius Alleggerisca le
3 auspicio dominatus aliquid de solita pensitatione dimittere letabuntur, gaudebunt, teque miris laudum preconiis celebrabunt; nec iam hominem, sed quasi deum celo dimissum, venerabuntur et
I T quod ut 4. ulterius . Tismette et inan iis quod . 314e- praeheSentant Io T capitis 29. pop. tui I. M laudium
56쪽
Dietro Pesem molent. mement imperatorem Optimum Hadrianum, qui Traiano
rispertos de be SucceSS1t, seplUS Ocem illam prudentissimam replicasse, qua dixit
ita se rempublicam geSturum, ut Sciret rem populi SSe, non propriam Jh hoc aureum Verbum Septu tecum repete, Ut cum Videris te subditorum tuorum, non tuam rem gerere, taliter admi Jnistres imperium, quod iure non possit tuis commissisque tibi populis displicere scio quicquid feceris quicquidve iusseris neminem in tuis oculi damnaturum; et, utinam, si tu confirmationisfugga it perleolo, non Xpediat, non habea laudatores maxima quidem infelicitate
enim benivolentiam dominorum adeo studiose querunt quod Vereantur ipsos, etiam Si honesta consulant aut Veritatem proferant, contristare; et sic dum esse molesti dominis suis fugiunt, eos in maXimos errore precipitant et inducunt tu itaque sic vive cum ipsis, quod verum tibi dicere non formident quod equidem 3 facies, si fideliter consulentibus placidus acquiesces; si te gratius audire monstraVeris asperam Veritatem quam blanda mendacia; eabborrisea perelo Si te non Viderint asSentationibus delectari si signum dederis, te
veritatem mixtam blandiciis abhorrere; si Gnatonicos applausoreS fugeri et Verum cum severitate dicentibus te ostenderis dele 2 Octari si mendaces ne dum moleste feres, sed punies; sique tibi hoc unum firmiter persuadeas, semper ad deceptionem adulationes strui sique semper habueris in ore Propertianum illum versiculum O nullis tutum credere blandiciis ); a denique super hoc ne diutius insistam te et alios moniturus eiusdem poete auctoritate concludam: Quisquis es, assiduas aufuge blandicias 3).
9. quidem T quod Io T inveniat M omnem corretio in omnes II. M qui I 2. M preferant I 5. T qui quare quid. I7. Tilandimenta I9. M abhorreri 2o T veritate 22. M adulatoribus 8 corretio in adulationes
57쪽
DICO LUCCIO SALUTATI. IEt ut unde discessit revertatur orati, et exonerandorum Non ogli esser
populorUm monita reaSSumam, pone sumptibus tuis modum. δ vi VbbbςQ; noli subditorum damno nimis esse munificus; sic liberalitatem exerceas, quod unum diViciis abundare non facias de spoliis plu- rimorum non solum inhoneStum et turpe est, sed odiosum aliena largiri ea liberalitate utaris, que sic accipientibus prosit, quod nemini noceat. quin etiam sic pace et bello rependi disci in pace e in guer-
plinam instituas, quod onera subditis non indicas. habes singu uddui pi buxi;
larissimi imperatorix exemplum, divi Marci Antonini, de quo
I teste Helio Spartiano, ut arbitror, sed, sicut in quibusdam odio ψηφ00icibus legitur, Iulio Capitolino auctore, legimus, quod adeo extraordinem tributa noluerit indicere, quod cum bellum contra Germano et Marcomannos maxima tum virtute tum felicitate gereret, exhauSt erario induci non potuit quod provincialibus extra I ordinem aliquid imperaret; sed in foro divi Traiani auctionem Ornamentorum imperialium fecit vendiditque, ut eiusdem auctoris
Verba referam, aurea pocula, riStallina, myrrina, VaSa etiam regia et VeStem UXOriam Sericam et auratam gemma etiam, quas multas in repositorio sanctiore Hadriani repererat et per duOS a quidem menses hec venditio celebrata est ac, ne provincialibUSeSSet OleStUS, preter VeStes et VaSa aurea adhuc et Signa cum tabulis magnorum artificum vendidit demum vero e pre labelli Marcomannici tantum auri retulit, quod poteStatem emptoribus fecit, ut si quis vellet empta reddere atque aurum recipere,
a Scire licere nec molestus ulli fuit qui vel non reddidit empta vel reddidit Jh quod quidem optimi principis ossicium in medium proponere Volui, ut tam benigni ducis exemplo ad aliquid maius
vel simile faciendum tua serenitas invitetur nec mirum tibi Videatur, si postquam ille nature debitum solvit, in remunerationem 3 tante iustici et pro admiratione mansuetudini et Virtuti SenatUS
4. II qui . Tinnthonii 2. Inoluerint corretto I3. M gerent Orreti ingereret I5. inquireret I7. minima I9. M sanctiores In I manca 25. I illi corretio in ulli 27. praeponere
58쪽
4 EPISTOLARIO populusque Romanus, gentilitatis more, memori sue diVino consecraverunt lonore. pSumque communi consensu, quod nec
elle vivo aueora UUS nec OStea factum accepimuS, ante conditum funus deum
ctos invasit, quod omnibus iudicatus erat irreligiosus atque acri Slegus, qui, cum per fortune indulgentiam posset, in domo propria inter penates deos Marci Antonini statuam non haberet Rh hec merita virtutibus reddebat ossiciosa gentilitas nostra Ver tempora non in Senatus populique favore, sed in terni et veri Dei benignitate, que Semper citra demerita punit et supra merita mi Iorabili largitione retribuit, vite beate statum et celeStem patriam pollicentur ut tibi, qui Dei digito perductus es ad regii culininis statum, maXima Videatur indicta necessitas sic agendi, quod Virtutibus ab illo gentili principe, licet philosopho, qui nec Verum
Deum nec eram iusticiam cognoverat, non VincariS. III ungo arebbe Tongum est, gloriosissime princepS, Omnia que res em decent
esporre auito Gio U . . . . . .
che a princip . exprimere quicquid enim privati monentur, quicquid philosophia precipit, quicquid integritas christiane fidei dogmatigat, omnia principem decent omnia que in aliis commendamus debent in principibus admirari: sicut dignitas eos super cetero poSuit, ita OVirtuS Xornet quid enim prodest nitere vestibus, fulgere diademate et thronum auro fulgidum insidere, si desit splendor orna-Basti aeeentiar USque Virtutum denique OnSidera parumper mysteria regalium
ficat de regali ornamentorum et ut 4 , ii m atques fila di dimittam,
mente, a palla e pomum illud aureum, quod sinistra, sceptrumque, quod a deXtera regit, Solummodo contemplemur; non quod nunc Sit nostri propositi cuncta duorum istorum mysteria pertractare, Sed ut in ipsis facile et manifeste perpendas quanta deceat rege perfectione fulgere. Forma fra tuti Inter corporum figuras, ut geometre Volunt, nulla perfectior O
nullaque capacior forma perica reperitur ad hanc quidem celos
I. T consecraverant 4 T vocaverant M quod correti in qui . T interque M. Anthonii M virtutibus cancellam e pol iscritto sopra II. T scutum 12. I pollicetur 3. T agendum 7. 'Iopprimere corretio in expr. omen enim 26 T contemplemus in quo
59쪽
DI VOLUCCIO SALUTATI. 43 et celorum ornamenta, perpetuo illos ignes, quos stellas et sidera dicimus, et ipsorum elementorum corpora, universi huius opificii fabricator Deus, sicut ratio docet et omni ratione certior experientia ipsa demonstrat, formavit et fecit ut ex huius divine ele- ctionis argumento satis cuilibet SSe debeat persuasum, quod forma illa, quam universi mundi corpus, perfectissimum omnium, Deus ipse voluit obtinere, ceteris corporum formis sine dubio debeat eSSe perfectior. Verum rotundorum duple est disserentia quedam enim undique superficie deducta in spiram lineis in se rever- 1 tentibus solius puncti patiuntur in plano contactum hec proprie rotunda dicimus, quale Videmus pomum, Se pilam, quam regia
sinistra sustentat. alia Vero, a forma perica totaliter non rece ed essa e assuma,
dentia, protenduntur in longum, quasi QS regia Virga, que deStera b idi' 'retinetur hanc formam proprie non rotundam, sed teretem p Π' 'R i
13 pellamuS. ita prima, que in se undique conversa reVertitur, quid aliud denotat quam perfectionem, quam in se ipsis debent habere reges, quibus populorum moderamina sunt commissa secunda Ver forma, que Se ut diximus, extendit in longum, quid aliud significat quam administrationis regie, quasi Sideris cuiusdam, cui 2 o perica eS forma emissum radium, quo ad ultima regni sui limina pertingit et venies nam si velis diligenti consideratione respicere, Sidera, que inter celestia corpora perfectiora sunt, et orbem habent, ut pila, in sui centri globo Sitate, et radiOS, Ut Sceptrum. rege autem in terra quid aliud sunt quam sidera illa quidem a celum illuminant, isti terram illa celi speras movent, isti cuncta terreStria cures igitur, ut in te ipso perfectus sis, sicut illa forma pile, quam Sinistra regum portat, inter alia corporum liniamenta, sive trigona Sint Sive quadrangula aut alia quacunque differentia geometrica distinguantur, distinitur esse perfectior quotiensque te 3 ad alterum iusticia, Severitate, constantia vel pietate, prudentia, vel alia quavis virtute quasi radios emittendo protenderiS, ab illa circulari perfectione quicquid egeris, non recedas nec Obli Son pol uno e
Viscari et Sceptrum et pilam aurea fore que quidem, licet de tali
5. recava prima induogo iii cuilibet rina parsia ora indec rabile. 5. illa pr. 6. I perfectiones quas o. forma est 23. M pilam- in sceptrum 24. regis aut intra quod Afista 26. M ille 27. M limamenta 29. 31 distinguatur Tomette te II. M pretenderis
60쪽
44 EPISTOLARIO materia ob preciositatem videantur ab initio fabricata, ne vilis
it pili regios de Materia regiis manibUS tractaretur, habet tamen et ipsum aurum
periectioniS, Uam In te aeSidero, atqU regalium propr1etatum maximum argumentum aurum quidem inter cetera metalla per- come attestano a sectius est, quod docent facile complexio, color et ipsa duratio ci
it colore R est enim aurium, ut tradunt qui de mineralibus tractaverunt ' com-
plexione calidum et humidum, ex quibus duobus multi philosophorum obierunt Omnia gigni et genita conservari e quibus humoribus astruunt physici vitam hominum certissima ratione constare; ut, siVe deSiccetur humidum radicate nimium excrescente Iocalore, sive ille calor ingenitus extinguatur, humido nimium Xundante, mors hominis sine dubio subsequatur quandiu vero inter illos humores debita proportio conservetur, animal ipsum Vita fruatur et aleat; quorum di Sproportio morbo generat atque mortem color autem pSe Sidereus, licet propter auri densitatem in 13 tenebrarum opacitate non luceat, fulget tamen in claritate luminis et renidet, et quanto fortiori immalleatione concutitur, tanto in clarioris fulgorem luminis X citatur age nunc considera quanta sit auri duratio, quod quidem nullis temporum Seculis corrumpatur, nulla possit rei alterius infectione corrodi igne sepius E 2Οquefactum, si quid extraneum habuerit admiXtum, purum remanet
Codeste qualita et Sincerum, omnem ignobiliori rei respuens societatem. collige
sovrano applicar nunc Singula et an regem deceant videamus. quid aliud te et
com PQr0 β.ς alios reges admonet vita is illa complexio, quam te in Vitam et
conservationem Subditorum regem esse creatum Si calore u 2Spiditatum efferveat rex, si accendatur libidine, si Xcandescat iracundia, que mater Si crudelitatis, nonne est subiectis regi dictioni miserabiliter pereundum P si mollici deliciarum, quasi copia humorum effluat, nonne re et regnum dabuntur, si quid ingruat, in ruinam possem omnium istorum plurima tibi Oevitando que viai Xenipla proponere. Sed recordare, ut Paridem hospitalis hori
1 Cf. B. ALBERΤ MAGNI De mineralibus, lib. IV, cap. VII. ii opera, Lugduni, DCLI, II, 264 gg.