Epistolario di Coluccio Salutati

81쪽

DI VOLUCCIO SALUTATI.

Magnifici domino Nicola, Iohanni cie Casale domino Corto-

MAGNIFICE domine mi pro multis litteris a dominatione e Firenete,

stra receptis Super factis controversi plebis de Gropina ' Gli 41 tio .

pina,

disse. cupiebam aeninis facto potius quam litteris aespondere. io quid autem circa ipsum egerim referet Ser Antoni V de Uni si hi ' . s. ά' qui fuit hic ista negocia cum omni diligentia laudabiliter proseia ' Πῆψ' 'U cutus et in hoc enim et in cunctis opto quod michi tanquam meri uoi ser

. . . . Vigi Qui ad

servo fidelissimo iubeatis arduum aenim nichil erit michique Ugolino rissoni. multipliciter gratiosum aliquando OSSe rem gratam VeStri Sen-ID sibus expedire capitane, Pistorii, fratri meo carisSimo, super

1 Nicola Giovanni Casal era succedulo netragost de I 373 ne domini di Cortona a padre FranceSco, per a sua iovineZZ venne assidato alia tutela di Aggo baidini La peste o porto via dei 384 senga cheegli avesse Vulo naodo di complere nulla 'importante te antiche memori coriones io dipingono perbcome principe iacevole ed amante delia pace. Cf. ANGELIERI-ALTICO ZZI, I seti principi o signori della citi di Cortona delia fana de' Casal Ac., cap. IV ms Maru celi. C. 38O, , c. I J A iis B; UCCELLII Storia di Cortona, AreZZO, H 83S, p. 33 g. LITTA, p. cit. II, Clara a Pi taV. I. a La leve di Gropina e postane Valdarno superiore la sua hieSaandava e V annoverat se i ii vetusti monumenti de culto cristiano, conservati in oscana; cf. REPETTI, op. cit II, SI Sg. CAPPELLETTI, p. cit. XVIII, 23. a mancanga dei Volumi deli Missio pervili anni 1382-83 parte delP84 ci vieta di conoscereptu recisamente quat osse a controversia cui qui si allude. 3 Probabilmente i cancelliere dei Casali.

Coluccio Salutati, II.

82쪽

EPISTOLARIO facto domini Hugo lini libenter scribam, sicut in vestris litteris continetur 'h unum addam quod si in his, que ii habueritis

agere, mea opera, tanqUam servitoris fidelissimi vestri, non utemini, desperabo in Vestrorum numero computari et o non credere quod aliquid pro vobis possim, sciam aut aleam Operari. Florentie die vigesima Secunda aprilis, sexta indictione

Nobili viro Ilario de Grifonibus honorando civi bononiensi IO

et aprile a 383

RATER optime et plurimum honorande gaudeo quod aliquando 1 Et di..h potui tant Viri, UantUS U S, amici clam benignitate tua que- grata alant uomo rere, minUSqUe michi mole Stum est quod hic fuerit illa tua causa

1 Cf. a p. g. a Si notera come alla seconda persona plurale, di cui si vale PS. secondo si sostituita in L a singolare. Io h preferito eguire ii testo di M'. che deve rispondere a quello delia lettera originale, piutiost che Paltro, in cui parmi edere una redagioneriistia da Coluccio per ubbidire aicriter letterari e morali da lui piuvolte spost suillus de re votis. 3 Ilario di Giovanni rissoni, nato, non a Bologna, ensi a Reggio 'E- milia 'antica e nota famiglia, VeVaac quislato in Cortona una grande importanga, ched appunto agione delia Sua ruina. iacche, morio et 384Niccola Giovanni rimas egit, in foreta det aestament, di Francesco Casali, a capo ello Stato, come tutore di auigi Battista, figliuolo e successore deli'estinio Ma guccione Urbano, edendo propigia occasione di spogliare ella signoria it nipotelanciuilo, non volt perderia, e Oiche i Grissoni formav il piu graveosiacolo a suo disegni, e scoppiare ne settembre 384 un tumulto in cui

it dis avventurato ministro perdette miseramente la vita. f. ANGELIERI-ALTICO ZI, p. cit. c. 36B g. UCCELLI,

Op. cit. p. 6 g. Ne su pago diquesto guccione ma Otto pretestoche lario avea anneggiat di forti somme o Stato, ostenne in prigione Giovanna, a sua edova, ed i gliuoli Codesta in giusta condotta indign6 i Florentini, i quali memori

83쪽

DI COLUCCIO SALUTAT I.

fatigata, si hic effectus est quod pro te fuerim aliquid operatus Rhnolo tamen michi , ratias referas. habere quidem tibi gratias ' 00ἰς emp

debeo, qui me requirere sis dignatus si quid tibi gratum feci, gaudeo; perSuaSum autem amici cie tu velim quod illud quod defecit re vel tempore Votis tuis, impotentie, non Voluntati culpa fuit pro filio tuo, domino Hugolino, libenter scribam tui amore ac etiam sui, quem ob patrui memoriam fraterne diligo rogo quod se Antonius de Cortona tibi sit recommendatus ' . inveni quidem eum te diligere, et, sicut inquit Cicero ad Brutum, nichil IO minus hominis Videtur, quam non respondere in amore his a quibus provocere hacque eadem auctoritate me diligas te enim diligo vale felix Florentie, die vigesimo seXto aprilis, sexta indictione.

Fara per i dilui figlio quanto gli ara possibile.

Gli raeconianda se Antonio da

Cortona.

dei servigi loro res dat Grissoni, si diedero a procurare in dat 384 laliberagione di que miseri. Ma i loro

tentativi a nulla giovarono 'alche ilio dicembre di queli'anno coSI riSpon- levano a Bolognesi, che si avevanoessi pure di ci sollecitati: mong Oportet nos circa favores exhibendos pro liberatione prolis et coniugis quondam larii de Grisonibus incisi tare iam enim tam iVe Vocis ra-

culo, quam per multiplicatas litteras pro viribus fuimus quantum esticare citer fieri potuit operati, et intendisi mus nunquam desistere, donec videre rimus illam infelicem miserandamque familiam libertati plenissime restitu re tam n Arch. di Stato in Firenge, Min. reg. 2Ο, c. 44 A. Alle rei terate

istange i Casali rispos sina inente parecchi est opo, liberando Ἀ-gliuoli maggiori de Grissoni, a trai- tenne rigionier i tu teneri 'eta; crudelia inutile, hem Florentini lirinlacciavan il o agost 138 reg

cit. c. 984 , innovando te regii iere,perche anche si reliquos illos UerOS, infantes, innocentes et, de quibus compassio debet haberi, miseros et derelictos, placeat pro honore VeStro atque contemplatione nostri com si munis cum benignitate reSpicere . Soltanto Panno appresso perti, e quando

a Florentini si un anche i Conte di Virtu, que disgragiati poterono essertuit sottrati agit artigii dei tirannu-

Ι gennato I 86. 1 Allud sors alta questione accennata et epistola precedente.

et Nel Pepistola precedente laetio de Cunio B. dunque qui o lacin-

84쪽

EPISTOLARIO XIIII. A DONAT DEGLI ALBANEAN δ

Iiasigni viro magistro Donato de Albanxanis domini marchionis

a giugno V quonam principio, quave scribendi occasione cum caritate

desiderio 'entra tua OSSem Jchoare Sermone et meo, licet rudi, calamo tecum

con Donato, O qu1 eoque demum magis ad hoc unpellebar, quia de tuorum Io

Castigii on Aretino comitate morum, de Studiorum Summa cienti eque tu prorund1

tate et glor1a, rellatione opima iuvenis Marc de Castilione Aretino, qui nunc Homesticus et commensalis meu est, certior factu Sc ' 'η ' stiri y , ut licet hactenus fama celebri te claro nomine circun-5. Cos L : Λ R Ri Magistro Donato de Casentino Per eundem de morte cuiusdam . R in eo, vili II. LI, R Ri mor com comuni charitates summe ML R R Ri scientie 12. R optimus Castillion 13. Ain

comm . Otius

Ferrara, Ome e generale credenZa, manen ne per alcumtem po tanga a Ravenna cf. lib. IIII ep. VI), Onde non prima et 7 passo, in qualita di cancelliere se prestiam fede ait 'indiriggoch ha a presente in 'uno dei marchesi e probabit mente, 'Alberto. Niun dato intrinseco ci concede disissare ii tempo in cui quest' epistola fuscritia, e gli argo menti sterni non Son troppo sicuri perche in L Pordine cronologico delle epistole comin

che allor insteriva, a morte de figliuolo di Donato, donde ali epistolas porge OccaSione. a Costui eratrato, fors qua nota ioco adiutore, ella cancelleria Sten Se, da que Sta era passato pol ella io-rentina, come Si deduce a quanto Scrive netrepistola eguente Coluccio a Benvenuto Firenge non i

85쪽

DICO LUCCIO SALUTATI. 69ferret et inter insignes viros nostri temporis et ex ipsi. inter

primo, facile numeraret ex quo te non visum non mediocri 'in yς mor

affectione diligerem attestatione tamen Marci nostri te et pluris 4''m' i 0 fecerim et ardentioris flamma caritatis amarim quid enim Vir tute clarius, quid amabilius probitates clara profecto virtus est, cuius splendorem etiam virtuti hostes intra se mirantur et non extollere laudibus erubescunt et, licet vitiis impliciti virtutibus probentur esse contrarii, illius tamen credi volunt et reputari cupiunt amatoreS ego tamen, et Si VirtuΟSu non Sim, cuncto ta-Ι me in quibus ne dum virtutem, sed virtutis opinionem aut Vestigium viderim semper cum veneratione dilexi inter quos patiare te num a me amari nec duru sis, quo nichil minus, ut Ciceroni placet, hominis est, quam non respondere in amore illis a quibus, ut Spicis, proVoceris imo amantem te ama. Sed, IJ ut ad inceptum redeam, cogitabam tibi scribere et aliqUam mecUm Attende. per

letam atque 1 ocundam mater1am Scribend quidem VldUS me dies sione favorevole;

tabar expectabamque quod aliquid nobi occurreret, quo OSSemus concepte caritati ardorem exprimere, teque ad aliquid rescribendum, ut participem tu facundie me facereS, inVitare. Sed mea in miSerum, quam Verissimum est Persianum illud:

curas hominum, quantum est in rebus inanel a futiles namque sunt cogitationes noStre Vana consilia, pes ina come e elle cose

2. Ri muneraret po probitate aggitange quanta Sit Vi VirtutiS, glossa en-trata ne test per error di copista. 6. L in virtutis .i in laudib. 9. UR R T autem R Ri sum Io T atque vestimentum II. Timelle cum I 2. nichilominus 3. iis ulti i mss. mettono quam non e scripon nobis per illis I . T te amo 5 T incepta tibi scrib. cogitab. I 5-I6. et tecum letam l. ioc. at I7. T quoque R Ovrette quo e Ricilinii On ut I9. ut fac tu partic. Io. I illud Pers. 21. To quantum 23. Timeti et

ferino a iungo e tetro consigito de S. dolo con quel Marco C familiaris tuus , egi abbandono i post che vi teneva di cui Teonardo Brunt, richi estone per altro tu agguardevole che gli si premurosa mente dat S., vili inviava ossisiva Non mi par fuori dei vero che notigie cf. L. BRUNI, p. lib. I, p. VI, Marco tesso abbia portat a Ferrara te I, IO. due epistole at Albangani ed a Ram I CIC. p. ad Errat. I, Ι. baldi De id os viveva a Roma, sep 2 PERS. Sal. I, I. pure o non 'inganno sidentifican 3 SENEC. Trag. Oedip. OO4-S.

86쪽

70 EPISTOLARIOporeis oculis videmus, quicquid in hoc mundo diligimus, quicquid

in hoc carnis contubernio posSidemus et pena vanitatis et Vanitas est. nam que in mundo diligimus et habemus continui timoris amaritudine con Spersa sunt, dumque tenentur, manibus Huunt et in aspicientium oculi eVanescunt eaque, cum peritura cognOScimuS, cura perpetui timori eXcruciant et, si non cogitamuSesse caduca inopinato sue fluxionis eventu incauta mente commovent et perturbant di Scurre parumper animo per cuncta qUe mundus iste diligenda proponit discurre, precor, tecum et per Tutio e labit sin aulla meditare invenies profecto cuncta nedum momentanea Io

atque fluxa, sed omnino vanisSima et, ne per multa trahamUr, tutio oggiace alla sed ad apostolice divis1onis compendium nos vertamus, quicquid

Es Ράi 2 vj. bu Si in mundo aut concupiScentia carni est, aut concupiscentia d*ὶὶμ λ μ oculorum, aut superbia vite ' . id autem, ne dicam fedius aut bestialius, sed quid inanius a 3L'inanit, de'pia concupiscentia carnis hec enim aut circa gulam aut circa

bidinem, quam luxuriam dicimus, obversatur de isti autem Sigule principium queris, inanitas est Si finem, vacuatio est Si durationem momentanea est ut enim repleamus inane satiari querimuS. quod si nature necessitate metiamur, refectio est; si oautem Voluptate mensuremus, in gule Vitium commutatur. OSt-

quam Ver corpori nostri pater ille familias ingesta digesserit, nonne partim in Secessum emittitur, partim in par et exinde per Omnes corporis particulas dispensaturo quam diu autem durat illa voluptas certe omnis gustus nostri suavita trium digito 2Jrum latitudine terminatur; unde non immerito Philoxenus Eryxius refertur oraSse deos guttur suum longius gruis fieri ' ; vere digna

1. MI R R T vid. c. I i metton quicquid in hoc mundo diligimus 4. T consparsa Ain is manib. 5. R Rr omellono in I oculos Tismelle peritura 6 L T perpetua e T in luogo di non cris vere . R doso animo pone u que chesu CaSSato. 9. T Omette iste , cui ostituisce tibi pol discutes et omelle diligenda II. T aquarum fluxa, vacuissima, traham et My mette ad et Omelle compendium I 5-I6. T vere fetidam et bestialem et quidem inanem concupiscentiam 7. R Riobservatur versatur 7-I8. Ri invece di si gule cris singulae 8. R vanitas 2I. y commutamur commutamus postea 22. nostri corp. at 23. L SeceSSuT et partim 25. trium Taeuui 26 T coesius eroxius

87쪽

DI COLUCCIO SALUTATI TIprofessione Tetitio. nec dubitem illum, si aliquod noli cie sue maximum animal occurrisset, quod totius corporis liniamenta solo gutture terminaret, se totum in illud transformari, Si viveret, pe

Libido vero, que quanto communior nobi cum brutis ani Ga ranua delia limantibus St, tanto minuS Si homini S, quam vana sit ex Demosthene datur intelligi, qui, cum Laidi concubitum, formosissime meretricis, que tunc in recta mirabilis habebatur, avidus postulasset et illa medium talentum petivi SSet in pretium, reSpon- Io disse fertur se non emere tanto pretio penitere 'h finis ergo libidinis est penitere quid autem vanius quam id agere quod

fecisse tandem oporteat pertesum ire concupiscentia vero ocu concupiscena

I. I. 1 degri occhi,

lorum, que circa fluxa Solum atque caduca Versatur, et que multis annis congregat quod unum momentum evacuat, quid potest

Ι inanius cogitari Θ

Ιpsa autem Superbia ite quam vana Sit, qui Subito elatorum la tollega della

Superbia

, casus inspiciat quique humane vite fragilitatem consideret, facile iudicabit superbiunt mulieres forma et, quod turpissimum est, Superbiunt viri, si tamen viri dicendi sunt quos illa caduca a formositas, in quam coniurant mille morborum genera et demum diu viventibus fatalis et inevitanda senectus, potuit delectare. superbiunt Viribus, que Sicut de mullis antiquorum legitur, multiS morti, sed omnibus sunt labori. Superbiunt splendore fame, quecum vulgi nitatur alloquio, quo nichil mutabilius, aut in igno- a miniam vertitur aut in pSorum predicantium oribus Vanescit. Superbiunt tremularum culinine dignitatum, quas qui tenent, Ut

2. Ri lineamenta d. V mette que I. I inteli dat Trai Thaidis fortissime . R R Ri ometton mirabilis omette avidus Ri avidius Io I penitentiam quippe II. T penitentia 12. perpesum 3. M R R R T solum circa fluxa in qui I 6. I quam sub. 17. L aspiciat quicumque I9. tunc Viri 2 o. et in coniurant messo quam 21. M potuerit 22 T sicuti multis antiquorum O R R cunctis conflictibus 23. mortibus, inretiendo Sed 24. R vitatur, donis i vitiatur R nil 25. Ri ore

88쪽

7 EPISTOLARIO conServare OSSint, Sepe pluribu et inhonestioribus quam imperent famulantur denique quicquid in mundo diligimus vel mi

ramur, aut OrS, que cuncti animantibus rescripta est, aut ita ex oculis aufert OStris. son seneta sempli Nec iam tibi, viro studiosissimo, ut fides de predictis fiat, s

oportet Xempla proponere. plane quidem et ubertim tam divine quam secularet littere, Si quis reas aut legerit aut lectas in memoriam revocarit, testimoniis X uberant et exemplis formaehi non hieosda quidem, cuiu fiducia fecit Paridem de rapienda regina recte,

della sua bella, illa formosissima Helena, cogitare, et illum vita et illam testi ΙΟmonio castitatis, que Summa matronarum dos St, priVavit Asiamque et Europam infaustissim, bello permiscuit, in quo tot viri Assalonne in essa forte totque res es et principes cecidere. forma sulcerrimum

pure fidente, . ' φ . . . . . . . .

extulit Absalonem et in patris excidium sevientem capillicio, quo Milone, che troppo maXime Tollebat, SUSpenSum AEX tinxit Milonem crotoniatem, a

manibu conatur educere, digitis captum ipse vires lacerandum feris bestiis tradiderunt ' quot et quanto gloriose fame cu- Cesare e molli ai pido decepit quo potentissimis viris, ut in C. Cesare constat

' ψ ψ ψ t musti post ipsum imperatoribus, ipsa dignitas fuit ad cede nil ao dolori asse quid autem de filii loquar, qui Si mali Sunt, parentes continuo

tione discruciant; si moriuntur, ternis in lacrimis flebili cum a

la cui perdita e mentatione demergunt Scio in omnium coniunctorum morte,

cagione di tormen . , . . . .

to ineffabile, et precipue filiorum, maXlme cum boni mi, etiam Sapientum 23 come Nestore in ranimo commo Veri Sic NeStor ille, qui sapienti titulum inter

β'' Achivos habebat, quique paulo ante ceteros de filiorum cedibus solabatur, mox in Antiloci cede resolutus in lacrimas caniciem

I. T servare e quibus per quam pol, che non capaci sens de contesto, ostitur deceret ad imperent 2. T quid . Ri melle et q. I fiduciam ς aes m uespitnto regia Io U in test. I . T mette et I6. R Omette dum I7.Rδcapta spunto. 8 L feriis 8-I9. gloriosissime fame decepit auspicium 19 3 R potentissimus R R G. Cesares Gi ullo Cayo o. Multis principibus ipsisque imp R imperantibus in sedem i. Ri sint 22 d conficiuntur, inluος di diui mortis cris divini moris i cogitatione 25. Ri sunt 27. R Sedibus Ri sedibus 28 Ant. Sui

89쪽

DICO LUCCIO SALUTATI. 73 manibus vellen et unguibus ora disterminans, iam trium Seculorum vitam militi deorum munere patientem, quam adeo diligimUS, condemnabat I Sed sicut humanum est in morte mortalium perturbari, sic Stul- tum non opponere fragilitati nature robur et fortitudinem rationis diutiusque quam oporteat lamentari, precipue cum illos fletus ni *xo '

chil omnino videris profuturos licet enim diu fleas, ut Terentiano 'i

verbo Utar, Ille reviviscet iam nunquam a).

Io quod si quis in morte non esse quicquam mali forte contenderit, cum in ea nil turpe sit, non iam lugenti mortem cuiuspiam ut ne sola in cot li

inquit Cicero luctum, sed stulticiam detraxerit. ex quo non 'Rioni prosic ς- sine contumelia et stultici obiectione quemquam de filiorum aut coniunctorum mortibuS OnSolamur.

1; uid igitur faciam, mi Monate, quem Deus in unici filii I sa Donato,

morte Sicut estu audivi, non multi elapSi mensibus, visita gl/0,vit scio te sapientem esse iamque tibimet te ipsum perSua che avra chlamato

sisse mortem mortalium non esse deflendam. sed inquies opti procem dolis buo-

mum filium amisi. an quod bonus fuerit dolendum censes an, 2 AEX UO Oriturus erat, maluisses illum contaminatum fuisse flagiciis noli, quod maxime consolationi tibi debet accedere, depravata ratione in alimentum doloris et egritudinis usurpare non

I Cf. IVV. Sat. X, 233. priva di data, cos ignoravas Sinora a TERENT He ra, III, V, 466. in qua anno osse avvenula la morte 3 CIC. Titsc. III, 32 77. 'Antonio, che moi possiam adeSSO costui queli Antonio, che it fissa re verso a fine dei 382. Da

Petrarca prediligeva e di cui voleva un'Angela di Verona Antonio avevasere u altro e teSSO cf. PETR. Sen. Vuto u figlio, per Ome FranceSco, XI, p. 7 XIII, p. 3 FRACASsΕΤΤΙ, checi' avo legittimo et 1388 existitui Leit Sen. 0 . II, sine 286. Sicco me erede delle proprie sostanete in uno allar epistola con cui Donato annungi la figlia Camilla, maritata ad Antonio dasventura occatagii a Tomeo da Mon Flesso, citiadino ferrarese, o testa-tagna, antico Suo alunno, e et s. mento pubblicato P margo Id II nellaonde la trasse PHORTIS, Studi, p. 727, agrestia di S. Francesco in errara. Coluccio Salutati, II. S

90쪽

74 EPISTOLARIO

Vςiς 00β0'δη se lentibus adllibere puto quidem, dum ille infirmabatur, dum piritum emittebat, dum elato funere, ferebatur humandus, licet illa omnia mentis firmitudinem commoverent, te tamen ad Studia

ch'egli tesso si tua retulisse tibique tecum, excitatis doloribus. contuliSse: cur

moveris, mortalis et infirma caro quid doles an aliquid inusitatum experiri. nonne sic intravit, ut tardius aut citius ad defunctorum agmina properaret cur non addiscis te, licet post illum remaneas, eandem tamen viam irremediabiliter intraturam Θan doles quod de corruptione ad immortalitatem transferatur Ioan affligeris quod de fluxorum contubernio, quibus quotidie Olluebatur, aut certe coinquinari poterat, ad ternorum OnSortium et immarcescibilem illam beatitudinis gloriam evocetur cur, miser et miSerrimus carcer et fetida caro, que hanc animam ligatam teneS illum e carcere suo affligeris evolares quo pergit SAntonius meum nonne vides quanta cordis amaritudine ipsum penitet erratorum; nonne vide eum, licet iuvenem, libenter excreaturis ad suum intendere creatorem Θ an melius est expectare quod subito forsan et improviso mortis adventu, ubi nulla penitendi copia, nulla recognoscendi rationi sue calculum Odentur pacta, vite presentis false dulcedini subtrahatur an forte doles orbitatem tuam Θ nonne melius illum premiseris Ubi cum eo cunctis temporibus converserisse quid mecum faciebat certe terrena tractabat, labilia, fluxa et in quibus qui-clinque Versantur mille in terne maiestatis offensam quotidie a Serrata committunt an hic manens poterat non peccare an sortis erat carni reSistere, que David, de quo dicebat Deus inveni hominem iuXta cor meum φ in adulterium, proditionem et homi-

1 Reg. II, 3 S.