Epistolario di Coluccio Salutati

91쪽

DICO LUCCIO SALUTATI. 7Scidium, Bersabee cognita perspectaque, perduxit Θ an fortis erat

resistere diabolo, qui continuus nobis hosti appositus, mille tentationum iaculis nos invadit Θ an poterat reSistere mundo, cuius amenitas pene cuncto mortalium Secum trahit doleamus no- biscum miserias, in quibus Vivi remansimus et illum optimo fine tot evasisse pericula gaudeamUS. His et aliis, que tum prudenti tu habituS, tum tuorum monita studiorum, tum di Vina gratia Suggerebat, non ambigo te tibi consolationi fuisse. quod si fecisti eteris et gaudeas; si autem percit 'inten-

1 id forte doloris magnitudo prohibuit, ad ista, te precor, discussis eri QRςφββ pD errorum et ignorantie tenebris, te converte: tuque et ego in hac migratione Antonii nostri, si quid dolor commoverit, salubriori consilio, vere rationis adminiculo consolemur illumque cum benedictionis tu munere et mente reStitue creditori imo patere si ieghi ora ai

divini voleri

13 potentissimum illum accomodatorem, Sicut sibi placuit, accepis Se . nec minus te, veri Dei cognitorem et monitis fidei christiane munitum, sortem rebeas, quam fecerint Xenophon et AnaXagoras, singulis amissis filiis, Pericles duobus, a Martius Rex a Cato Censorita S, aliquando in consulatu college, Horatius Pulvillus et et ipse Emilius Paulus ' , multique preterea, quo enumerare longum

esset, ceca gentilium superstitiones decepti cumque Videri e hiam in suo

omnia que in mundo et ipsum mundum esse mortalia, noli deSi gione. deria tua contra naturam rerum frustra dirigere, sed intra fortitudinis et virtutum arcem te colligens, quicquid ingruerit patiena ter ac forti pectore tolerato, tanto tutior quanto minus remanserit quod fortune prebere valeas feriendum. Vale meque, Si placet, inter tuos amico annumera ego quidem te, licet non coni. U R T Bersabes II peduxit 2 T continuo, opponitur 3. V an mundore. o. R potera . Timette mortalium . T suggerebant s. U I R Riconsolatum in literis Io. Timette forte cle 'altra an ca Icellato in R. II. Rierroris 2 L quis 4. Riciostituisce adminiculo a munere ea melle tue lecta 16. MI RI R R T cogn veri dei i7. R fuerunt 18. χmette Per duob. Ri Quintus Tmarchus sex 19. Aini R T Censorinus R Censorimus 21. I iometton eSSet 23. at rer. T rationem naturalem et 7 T connumera numera

92쪽

EPISTOLARIO cesseris, Semper amabo. iterum atque iterum vale. Florentie, vigesimo octavo iunii φ . XV. BENVENUT D IMOLA.

Magistro Benvenuto decimola Collucius.

1 egregie, frater et amice harissime. principium commenti, Ahionio da Cos SiVe lectUre Ue Uper prima cantica antis per manus lepidiphthespho de doma UVenit Antonii de Cortona ' iocundus accepi, avidus legi et

mento da lui fati . . . . . D. I.

della Comedia in . . . . . .

profundissime expositionis indagine omnia auctoris verba rimatur. Summe itaque placet, nec cunctandum reor quin illud opus in As i ii i ς' publicum possis emittere si tamen ea que nimis pedestri ser-

a Intorno a costu cf. lib. VII,

3 Risulta da queste parole pertissimo come it grande lavor del-PI molese, en iungi ait esse stato pubblicato et 373, se condoche eraSi continuato a ripetere in qui mal gradole iuste osservagioni deli HORTIs Studi, p. 4), ulla sede detrapocritalettera di Benvenuto a Petrarca, non VenisSe condotio a termine innangi alΙ383, ne fatio conoscere, in parte al-meno, agi studiosi se non qualchetempo opo. Per maggiori aggua-gli su codesta controversia f. la ialettera a pros. V. Crescini Per actio-pras di deno da mola Gi0rn Stor. della eller itat. XIV, 238 Sgg.), OVeperti io 'ero credulo in diritio 'as- Segnare la presente at 3 81, oichein L essa si trova unita ad epistole di que tempo. ius cito piutardi ad ottenere un'esatta collagione de nas di Cambrai, ove epistola datata, o ovulo invece assegnaria a I 383, sebbene i modo, o quale in C e riserita Pindigione XI per VI), mi fac cia nutrire qualch dubbio sul-Pesattega di tuit' intera cla data.

93쪽

DICO LUCCIO SALUTATI. 77

mone prosequeri ad aures, ut arbitror, communis domini nostri, Rφ, OV ' OlgR

quem illius libri dedicatione dignaris, accommodato λ altiori a d ' rumper stilo curabis attollere sicut enim est sublimi stili caractere vilia tractare vitiOSum, Sic attenuate figure genere altitu dinem materi deprimere, me iudicio, turpe est qui enim saphirum aut carbunculum pretiosum plumbeo ligat in anulo Θquis candidas margaritas in ordine specioso dispositas turpi cilicio superponit aptanda sunt verba rebuS et Secundum diverSitatem Devonsi a con

materi debemus sermones et dictamina variare qui enim tot concie; 1 divinarum et humanarum rerum dignitatem, tantam nobilium hystoriarum seriem, tot SubtiliSSimo SenSUS, tam inaudita tamqUe talahe , est nobile

mente deitati,

tione percurret aliud profecto ab auctoritate et opinione tua dicendi genus edecumatum atque expolitum, et ego et alii tam 1 3 in hoc quam in ceteris expectamus habemus commenta a qualitiscrisse Ma

crobii qui michi visus est cum Arpinate nostro de dicendi gloria publica, concertare habemus et Boetii commentario in Topica Cice Boestio a Tolea

fundere an tu, studiosissime vir, cum tanta gloria super aliosa in his que exponis emergas, in dicendo multis, pinguiori minerva nitentibus, te postpones adde igitur maiestatem illam sermoni Voglia dunque

. . eleva io stile al-

quam tuis sum epistolis admiratuS; ostende te nobis non solum 'alieeta de pen-

in his que mirabili prorsus ingenio beneficio stupende expositionis enucleas, sed etiam in ipsa dignitate dicendi nam, ut inquit a Cicero fieri autem potest, ut recte quis sentiat, et id quod sentit polite eloqui non possit sed mandare quenquam litteris cogitatione suaS, qui ea nec diSponere, nec illuStrare possit, nec delectatione aliqua lectorem allicere, hominis S intemperate abU-

1 I u communis dominus B non libro Comm. I, Ι-6, e cf. ROSSI-CASE, puo essere che Niccolyd'Este, at quale Di m. Benv d mola, p. 87 lib. IIII, Benvenuto intitolorealmentei propri ep. XVII, I, IJ, nota η.

94쪽

78 EPISTOLARIO

e, se non altro, tot tenti et otio et litteris ' quod Si omnia forte contempseris,

Dante apparenZ unum precor, emenda: et ubi auctoris vitam et laudem am-

'' plecteris, noli fratrum religiosorum morem sequi ' an tibi deficit adminiculum ciceronis nonne potes exordiri, marrare, dividere, confirmare confutare et demum in magna venustate I puerile ricer concludere ouid recurris ad illos, qui ad mensuram et, quod

si labica nulla pro apud Tullium nostrum puerile est pari ferme numero sillabarum orationis membra distinguunt non exigo quod non possis, imo quod te decet expostulo. noli hanc orationis maie- Statem, in qua qui excellunt supra homines sunt, que ve tibi abunde Iosuccessit, tam inhoneste negligere. sed hec satis. Passa pol a di Nunc autem ad illium antis versiculum, in quo videtur in

scutereri interpre l

'RTU ', uere quod Virgilius sub Iulio natus sit, quod a multis indocte

damnatur, a te vero mira Subtilitate defenditur veniam scio in Maronis vita legi et hoc idem per Eusebium in Libro Jtemporum affirmari si quod natus sit Pompeio et M. Crasso consulibus, quod quidem et ego non nego. attamen quantum ad Virgilii natale pertinet, sub Iulio Cesare natum fuisse non ambigo, quod ut ostendam, pauca, precor, adVertito. Vigesimo octaVoetatis anno, ut Vult Servius 7 utque tu ipse testaris , Bucolica Oconstat Virgilium incepisse, quem librum post devictum Antonium et assignatos militibus Cremonensium agros et additos

7 L fere mette questa parota Io L omette supra satis habunde I . Cdessendit 5 C Nasonis, Embebium I 6 C et in Crasso 7. M GR mellono quidem omette et o. buccolicam C buccolia 22. C Creme nencium sto. 23. patet C pater

contemporanea, regolata ancora da tra re tu .XXVII annorum, quando primo digioni schiettamente medievali. coepit scribere o P c a m n.

95쪽

DICO LUCCIO SALUTATI. 79 igitur a conSulatu Cesaris usque ad devictum Antonium diligentissime tempora, cui Cesari decreta est Gallia cisalpina ed additum Issiricum ac etiam Gallia transalpina, in cuius ditionem patet Mantuam deputari decennio bellum gallicum confectum est huic succesSit quadrienni sequenti civile, post quod triennio Cesar regnat. deinde rempublicam inVadit Augustus, qui teste Eutropio atque Orosio J duodecim annis cum Antonio dominatur; que quidem annorum Summa ad Vigesimum nonum attingit ut facile pateat Maronem in provincia Cesaris et sub eius Io OnSulatu, non urbico, Sed externo, de matri utero prodiisse.

potuit etiam illo decennio Pompeio et Crasso consulatus in Urbe decerni, ut, iuxta Eusebium, illis in Urbe consulibus, hoc vero

provinciam suam ac Mantuam administrante, Sicut auctor Vult,

incomparabilem vatem Virgilium sub incomparabili principe natum

Miror etiam id quod in eodem versiculo subditur, hoc est quanVis tardum fuerit, Satis resistente littera, cum precedenti parte coniungi, cum iudicio meo, longe planius legi debeat cum Sequenti qui enim nescit quod tu is ipse testaris o-

a luisse in Bucolicis Virgilium, quod omam, ubi libertatem

accepit, tardius acceSsisset, ubi sub Augusto floruit atque vixit Θputo igitur sic illos duos versiculos construendoS: natu Sum sub Iulio; et quod huic subiungatur Versiculus SequenS: et vix Rome, quanvii fuerit clardum, sub optimo AuguSto, tem-2 pore falsorum et mendacium deorum ut, licet illa oratio infinitata quanuis fuerit tardum, sequentem coniunctionem Videatur in teXtu precedere debeamus tamen illam in ordinatione Vere sententi sine dubio postlocare i .

96쪽

LO forta ama Hec laabui circa tua, Velociter per me tranScurSa, que dicerem,

parere suu inter ut si hic noster levi senSus placeat, probes si vero minus tuis

β'Mάτ' i , i coneris litteri improbare ' Vale felix statum meum Marcus ἶμ' 'μ' ' noster, qui, maiora secutus, me Volentem reliquit, diseret ' Florentie vigesima octava iunii, indictione sexta anno ab incar Gnatione Domini MCCCLXXXIII.

XVI.

Prudentibus viris se Anthonio se Chelli et se Piero Pieri ci vibus florentinis.

ESPONSUM petit generatio, non dicam perVersa et adultera, sed pusilanimis, formidolosa et, ut quod volo breviter attingam,

amici desiderosi di . . . . . . in .

2 C opo si aggiunge et 3 C teneris . CM G volente . U MI G omeDion indictione - MCCCLXXXIII. Cison a SeXta a, in numeri, a letione errata .XII. 11. Cosii B Colutius Salutatus Antonio se Nelli et otio s. p. d. MI G Ser Antonio se Chelli et se Piero se Pieri S Ser Antonio sechelli et se Per se Peri R Ser Antonio se Chelli 14. B M G R R metton et inanr a formid. Waygiunge opoformid consternata pol quid et libenter in attinguamst acqui sub iulio cesar Et vissi ad Oroma otio ' buono augusto, ancor che osse tardi quasi dolendos che non Venne prima ad augusto n. i Nulla sappiam detrac cogitengache Benvenui fece alle censure del-Pamico falle sue interpretagioni CS-sendo questa 'ustima epistola a uidiretia che rimanga ne carieggio Co- lucciano Ma se fors gradi te prime, non tenne certo conto delle seconde; poichynei suo Commento niuna tracciane appare.

et Cloe Marco da Castigiione Aretino, per u cf. Pep. antecedente. 3 Da se Chello di se Iacopo da Santiniato acquero due figli, Nic- colo ed Antonio ii qua ustimo non

di Chello dimic colli, altro notato fio rentino di quel tempo, di cui ci restano protocolli dat 39 at 393. Ser Antonio a avuta una parte non dispre-gevole negli affari pubblici Cos net 138 ei fu in caricato instem a Bruno dilaolo di portare a Cariora Durageto

97쪽

concepto et morti S, quam timere Stultissimum est, putas Dei manum eludere et eius inevitabilem sententiam fugiens evitare. quanto melius S Set cogente ratione fateri quod Deus ubique St, iasi mando la loro

quod ipse Statuit nobis ternariatam, quem preterire non licet, et

parva munuscula B che a repub-blica gli offriva e che i principe ri-cuso Diar. 'auo u sor. p. 266 4I6). Partito ii Ioagosto, se Antonio era pochi gloria dopo di ritorno it 18 infatii ci appare testimone alia promessa satia da certi Pistotesilano me delcomune loro di pagare quattro militire forenti ne a comune di irenge cometor parte elle spes per a societastretia tra te due citia Arch di Stato in Firenge, AVSS. reg. 8, c. 6 B 16 A) il o ello tesso mesecio Vediam pol indenniggato delle spes di Viaggio, che salivano a fiorini sellantad'oro Diar cit. p. 29), exit 29 ottobreestratio notato de Signori Diar. it. p. 42 e Delia te d. rud. 0sc. XVI, 44).L'anno eguente gli era implegatonella cancelleria; iacche Lorengo de Ridolfi, aliora studente a Bologna, scrivendo it 24 dicembre a S., glirac comanda di ricordario a se Antonio re coalutori vestro B cod. Pal. Panc. II, 6, c. I B). a peste, che comincio a Serpeggiare in Firenge ulla fine det 1382, o indusse a fuggirsene S. Miniat in sieme ad altri conciti adini colleghi edi probabile che a Firenge non ritornasse se non quando epidemia si fu spenta, sebbenemelle Deliri citate, XVII, 4 S, sia detio notato de priori dat 'luglio 383 a tutio agost IJ84. De 1384 and a Napoli ex Nocera; non so se in forma ussiciale o quale semplice agente di Angelo e di Donato Acciaiuoli presso it pontefice; ch'ei si occupasse de gli assari di co-stor risulta infatii da due Sue lettere, Puna fors deli otiobre, ' altra del-PI novembre, che stanno ne carieg-gio Acciaiuoli cod. Laur Ashb. 183O, Ins A). Altre sue notigi dei 38 si hannomelle Deli te citate XVII, 234. Per gli anni eguenti poco sappiam odi tui; et 39 fu rogato delia carta di pace fraci Pitti ex Corbigi P 1111,

gi adori di uel lubgo. Del 38 su

delle qualicia tu importante fu quella Roberto imperatore, in cui ebbe ap-punt a compagno it Pitti; cf. Arch. di Stato in Firenge, MiSS. reg. 24, c. 27 A, 2 labbraio 4OO. Ne cod. 331 della accolla Mor-Coluccio Salutati, II.

98쪽

8 EPISTOLARIO quod illa Dei providentia, cuncta disponens, ab terno preVidit et ante seculum ordinavit fixe atque immobiliter ubi, quomodo

et quando cuique moriendum est, ut plane fatendum sit hanc

non fruti di pru fuciam, Qua nunc fervet patria nostra non cautionem, sed in-

deneta, adilallia, . . . . .

saniam SSe inSaniam, inquam, Vanorum hominum, qui malunt Sfugiendo suam pusilanimitatem ostendere, quam divinam dispositionem cuncta regere confiteri quique cum timeant videre Sepelire mortuos, auderent Se iactare parato armati congredi, qUOS di paue, ire ignaVia primo conSpectu Vic possent inter gladios intueri. qui enim mortuo fugiunt, quomodo cum viVentibu pugnam Io committerens ite ergo, vilissime muliercule, patriam linquite, fugientesque finitimis de vobis spectacullam exhibete docete cuncto Vestram ignaViam profundite Vestras pecunias, et hic ad noVitate et redam latrunculos invitate quam iustum iudicium foret, quod relicta patria o non reciperet redeunte et, cum Jfugientes nolueritis proXimorum X equias honorare, o Videat turba ridens per solos pollinctores inglorio funere passim efferrithec hactenUS. Non stupisc n Nunc ad scripta vestra respondens, per Deum, cui non cre'

di isti buhes ditis, ObteStor enim credereti in eum, nunquam induceretis Ioin animum mortem, quam vobis preparaverit, fugiendo posse diffugere quare, si non instaret pestis, miraremini moderatiUS, Si totiens requisitus mon decreverim respondere antiquissimum proverbium est et in Varrone in primo De agri cultura

I. B ad quodque ista- vidit et et i a 3. O δ mettono quando et cui M G per cuique anno ubique 4-5. vilaniam fore 6 f mette Suam T. Omelle cuncta , per tim. vid. Sep. cris videant sepeliri 9 A vic intueri Boostitita. sce Sufferre non possunt 2 L fugite que qui de R expectac. 4. R pred jmI5. B pospone patria a redeuntes I 6. volueritis proximos exequiis B videret 17. B poli noctiores et polluctores B lan ingl. o. U vos obt.2o-2 L in eum cred nunq. in anim mort induc 24. B principio

99쪽

DICO LUCCIO SALUTATI. 83 memori traditum homo bulla est y bulla quidem non enea, visa e pur

sed qualis certa, pluvio pellucida celo Surgere bulla solet a);

aut qualem de fenestris ex crasso liquore ludentes puelle cannulis insufflant. quod cum ita Sit, cur pesti ad Scribendum debet in che non 'eoa

pellere, cum certissimum Sit mortem nobis cunctis temporibus temere per essa in

I x tempora peste piu

imminere sed si vos magis hoc tempore timetis, ego vere non ς' φ in lyri RSi timeo; nam licet frequentiora funera Videam, non me magis scio IO quam alia esse mortalem, nec de morte Sum certior nec minus de hora morti incertus vos, qui trepido pectore quod fugi nequit effugitis, si clarioris intellectus lumen habetis, oppressisse huius infectionem veneni quos non videtis quosve diligitis pre- sagite; ego ero quo efferri Videor, mortuo Sciam quo eXpi- IJ rasse nunciatum erit, defuncto credam quo ViVOS SpeXero, letu amplectar quos vivere percepero, letabor aura frui de quibus nil audiam, non minus vivos quam mortuo arbitrabor. Nunc, quod avide petitis, scitote me cum tota familia valere Egli ed i uoi

quod et de vobis, licet, ut creditis, a ibriore celo fruamini, crebro ' η'Vῖς. 2 audire desidero. valete. Florentie, Septimo sextiliS.

XVII.

1 uere, quam videre te metu morti consternatum et attonitum, Si allegra di

moram aliqualiter exarsisse. iam en1m michi Signum ded1Sti non punio ma osseso

100쪽

84 EPISTOLARIO

dalla sua epistola, adeo formidinem illam pectu congelaSSe tuum, qui adhuc paululum caloris remanSerit, qui, si concitetur, forsitan in vitalis flamme lumen, nisi te iterum ad pavorem converteris, adolebit; divinitusque factum arbitror, ut cum in te paulisper fuerim invectuS, tu non minu urente Sagitta emittereS. e quo meum illum versiculum aliquando verissimum video: Spicula speret apis, digitum qui porrigit alveo Q. si enim nec te, nec alios, qui mortis horrore patriam fluctuantem et dubiam reliquistis in evidenti periculo, sicut e improviso pene

rimprov*ri R apicule aculeis armate uno entibus, in me tam acriter irruissent.

et quoniam, Ut X epidemia morti periculum evadatis, tu et ceteri, quos idem metu eXagitat, patri caritatis immemores, urbem hanc, que illos in tantis divitiis genuit, in totque deliciis enutrivit, tot et tantis honorum Splendoribus XornaVit et, ut te tangam, Stibi et reliquis tot emolumenta peperit, in sordidorum hominum manibus, quorum quali Sit mens et quanta discretio horrendo quadraginta dierum imperio, quibus pestis illa deseviit, notum est i , poleti questo gli turpiter dimisistis per immortali Dei maiestatem et numen, vi-

dar argomento a

disput re i deamus, ut breviter disputanda perstrino am, an honestum fuerit a O

d. d. ha 6'.11 Sic patriam fugere, et an peSti sit remedium ad loca salubria se tranSferre. OStea, ne tuarum rationum aciem, erecti Signis, hoi.hi 'o i 6 quaS Uictricem in campo dimittam, cum illa facile michi certa

men erit, Ut cognΟSca quanti m errori tenebr1 tu et tu, qua Sequuntur hanc sententiam, involvaris et aliquando disca contra SVeritatem parcius delatrare. nec hanc materiam, Sicut en calebat, exuberanter, sed strictim attingam. forte quidem alias,

4 L fuer paul. 5. M reca abnale di emitteres erasa. 2. M G ometton ex in omette tu I7 L sint mentes 24 Myra errorum 25 L hanc Sent. Seq. 27. J Xuberantem strictius