장음표시 사용
161쪽
niti uir unitate multitudine ver res enim multae ac diueris, quae unitatem Equandam inter se habeant, seu in sit,stantia seu in quantitate seu in qualitate sit haec unitas, inter se habent habitudinem unitatis. Huius generis simisimilia, aequalia,eadem siue genere siue specieseu ob materiam ac subiectum eadem silerint. Econtra quorumdam habitudo est secundum multitudinem ac diuisionem quandam, ut inaequalia, dissimilia, disserentia seu diuersa.
Tertius relativortim modus ille est atque inter ea, in quibus ex una tantum parte est habitudo secundum rem, ex altera uer3 parte habitudo non est, neque ordo ullus respondet, nisi secundum rationem nostram nostriimque intelligendi modum. huiusmodi uero relativa dicuntur se habere ut mensura ει mensuratum: nam mensurariim inquantum huiusmodi habitudinem ac Fordinem habet ad mensi iram sui : econtra uero mensiirae ad menseram renulla est habitudo; sed si fuerit aliqua, est secundum rationem nostram. huius rei exempla frequentia nobis occurrunt quotidie in hac ciuili vita, ut mmittam interim rerum naturam.Si quis enim Regem comitatur,is equidem comes est Regis, atque habitudo ipsius ad Regem est secundum rem: econtra uerὀsi dicamus Regem priuati comitem esse, qui offici j gratia Regem domo deducit, haec utique habitudo seu relatio Regis ad priuatum comitem non est nis secundum rationem. hoc pacto exterae res omnes se habent ad Deum optimum; quoniam relatio rerum ad primam causam est secum dum rem: At relatio vicissim primae causae ad res alias non est nisi secum dum rationem . nec tamen propterea concedendum est Deum esse causam vertim aut dominum non re sed ratione nostra. Nam re quidem est causa ac
dominus ; quia re terminus quidam est habitudinis ac relationis aliarum rerum ad ipsum: sicuti enim caetera re habet ad Deum habitudinem; ita etiam re non ratione Deus est illius habitudinis terminus, ac propterea re dominus est Sc causa omnium. Quod si hisce nominibus velimus significare habitudinem Dei ad res alias, quam nos concipimus, icquam more aliorum relativorum adaptamus primo principio; utique haec non erit secundum rem, sed ratione nostra apposta. quomodo etiam dicere possemus Regem comitem esse cui iaspiam priuati. Ecce ergo quonam pacto in hoc tertio modo relativoriam non est relatio securulum rem, praeterquam extunatantilia parte, ex altera uerovicissim non respondet relatio nis rationis. Eis ueQ,in usuibus non est quispiam ordo neque aliqua habitudo secundum rem, si relationes affingantur, rationis opus erit. smiliter si quis eandem rem conceperit duobus modis, ac eo pacto uideatur eiusdem ad se relationem esse; certe non erit nisi fecitndum rationem nostram: quia habitudo, quae re si .
requirit ea, inter quae si habitudo, esse etiam re distinctam. Illam uerὀ qu stionem, an scilicet relatio in re, quae relative dicitur, aliquid addat praetersundamentum relationis te si non addat, quonam pacto relatio ab aliis praedicamentis distinguatur, nunc omittendum reor:iniri fortasse nonnulla.
162쪽
' an RACTAT VI de uno atque ente ea speculatio proxima esse iure videri potest, qliae fuerit de uero ac ivino:
nam omnes res, quae quoquo pacto sunt, utriusque corum sunt etiam participes. etenim Aristoteles in secundo libro Primae philosophiae inquit, Vnumquod-lae ita se habere ad ueritatem , sicuti se habet ad esse.
de in primo F illicorum itidem dicit, bonum dici aequaliter enti. iccirco nobis, quibus institutum est tractare de omnibus entibus, ac de eorum principijs , quatenus simi entia, nequaquam sunt omittenda illa, quae cuique enti conueniunt: praesertim quoniam , ut diximus superius, cum nequeamus unico conceptu attingere id , quod in primo en- te est simplex atque unicum, pluribus, quorum quisque deficiens est, id assequi conamur. Verum autem ac bonum primo uidentur deducta ad C entia ex facultatibus: animae. intellectit inquam Sc voluntate ; quarum neutra est determinati cuiusdam generis, sed omnia entia pertingit. ac
intellectus ea ratione uidetur attingere , respicereque ens, qua scilicet uerum est . voluntas uero in omne ens sertur, quatenus boni rationem habet. hinc utriusque conceptus atque appellatio emanauit ad entia omnia . inde postmodum euenit, ut propria etiam ratione utrumque conspexe fimus esse in entibus; longὰ priori illa, qua inesse entibus utrumque eonina diximus ex facultatibus animae sempta. Caeterum, quoniam intellectus prior est voluntate, videtur etiam tractatio de uero eam praecedere debere , quae est de bono. At econtra. quoniam res non intelia
linititur nisi secundum , qudd sunt in intellectu ; voluntas verδ ser- D tur in bonum secundum quod est extra voluntatem. & in rebus ipsis extat. c bd ita elli asserit Aristoteles in sexto libro Primae philosephiae: inquit enim, verum Se falsiim sent in intellectu, bonum & malum sent in rebus) res uero omnes prius in se ipsis sunt, quim in intellectu: iccirco alicui uideri posset, tractatus de bono ei praeserri debere, qui est de uerti: sed quoniam nos de utroque eorum nobis agendum duximus, eo praecipuὸ modo quo conueniunt entibus, qui alius est ab eo quo ὸ facultatibus animae utrumque eorum deductum est ad entia: ac ratio ueri hoc pacto sempta, ut uidebimus infri, maxime coniuncta si rationi unius: iccirco putamus de uero prius agendum esse, postmodum accedemus adtractationem de bono. Verum igitur primo apparuit in intellectu, nee ta-
163쪽
men promiscue inquavis eius operatione,sed in ea,quae composito ac diu;- Esio dici consueuit, in qua etiam est affirmatio de negatio. nam, ut Aristoteles in pluribus locis testatur, ac luculenter Plato in Cratylo, conceptu simplici neque dicitur uerum neque salsam i ut puta si quis dicat hominem aut pecudum , siue marmor, acsi plurium rerum imagines depictas habeas, ac eartim quamuis depromas, certe nec veritas nec falsitas ibi conspicitur in simplici
ea prolatione imaginum. At si coeperis imagines adaptare rebus,atque cum exemplaribus componere, & bouis imaginem adaptaueris equo, alter uerisboui, confestim prodit veritas ac falsitas; tuamque compositionem seu adaptationem malueris, dicemus falsam: alterius uero qui bovis imaginem coniunxerit bovi, ut exemplari, asseremus ueram fuisse: non dissimili ratione sis bouem aut equum hominem e conceperis mente , utique in ea conceptione nec falsitas nec veritas ulla apparet . at s mente incipias alteram alteri componere, uel secundum amrmationem, aut secundum negationem, iam
incipiet tibi elucere veritas salsitasque. Sed postmodum cum primae operationis intellechis simplex conceptus ab aliqua re sit deductus, & cuiusdam .entis imago sit; dicimus quidem simplicitim intellectum verum esse; quia .
eo attingimus rem illam, cuius conceptum habemus: non tamen propte- .rea confitendum est in simplici conceptu ueritatem ullam esse. Multum namque h. ec disserunt, quoniam simplici illa intelligentia non exprimimus, quod attingamus rem culus conceptum gerimus; seu quod non attingamus. non est ergo in conceptu simplici veritas ulla, licet conceptus smplex si Gi erus, quemadmodum in tertio libro de Anima Aristoteles dicit,asseverans intellectim ipsius, quod quid est semper esse verum. Hic tamen aduertendum, quod veritati huiusnodi simplicis intelligentiae non opponitur sal- stas , sed ignorantia: quemadmodum item Aristoteles testatur in nono Primae philosephiae : nisi simplexis conceptus compositionem aliquam in se habeat; ratione cuius dici posset falsiis: ut s quis existimaret definitionem alicuius rei es. animal insensibile. huiusmodi ergo est veritas intellectis, quae primum nobis illiixit: inde deducta est veritas ad res ipsenex habitudine tamen, quam habent ad intellechim prius, deinde postea diuersa
etiam quadam ratione, qiram exponemus paulo inserius. Ad intellectimuerd res duobus modis referri possitiat. aut sicuti esse his illius intellectis, Had quem reseruntur; seu scuti cause intellectionis ac scientiae. Res omnes, quae natura constant intellechii nostio collata se habent uti causae intellectionis ac scientiae: nam cognitio nostra gignitur a rebus. a quibus intellectionem haurimus. At res artificio consectae intellectili artificis collatae se habent ut esse his ad causam: nam secundum ideam seu formam domus mente artificis conceptam domus constituitur: simili ratione statua omniaque huiusmodi constant. Ab intellectu igitur ad res ipsas deducta est veritas it quaedam ueraedicantur res, quaedam falla. ad illas res, quae natura constant, ac sent causa intellectionis nostrae, veritas ac salsias quodammodo
Hr accidens ac remore attribuuntius. quoniam rea non per se habent habi-
164쪽
x tadinem ad intellectionem nostram, sed sicuti mensi ira ad menseratum, de quo arrodo habitudinum scipsa diximus. ergo res dicunmr zae piae natae sunt gignere in nobis cognitionem ueram. at salis 'liae in siebenti unde facili decipi possumus sic dicimus uenim hominem: pse mile- ris, dicimus salsum hominem . Eadem ratione uerum aurum, mpmentum dicimus aurum falsum. falsim etiam liommem appellamus π cem & fictum ratione non dissimili. . Hoc ergo pacto ab ustro ad res natura constantes deducta est veritas ac salsitas. At ea quae re consecta sunt. cidim sint effectus mentis artisipis arte praediti, ac ab alete In deam. magis proprie atque intimius uera ulsi ve dici B Ee nostra. dicimus namquς ueram domum, θuae respondet Ieceptae; falsam uero domum . quae deficit ab idea illa . i sust modo latici serpit veritas ac falsias. Nam cum Vnusinusque nem ger sui principij, is effectias, qui principi se suo accedit. ueriis appellanrotest: at ille qui deficit, falsus; ac quanto magis effemis accessit ad causim, tanto plus etiam Veritatis obtinςbit; 'itanto Mero defecerit, tanto quo que magis obtinebit fit statis. c erum quo'i m omnia enti imo ente, tanqua a causi efficiente, ut i 'sta lucidissime essicacissimisque rationibus probabimus ac quandam entis primi similitudium assequan-riin iccirco ueritas adaequata est emitati, ut unumquodque ens etiam uerum dicatur: atque ea ratione. qtiaens Unumquodque deficit ab ente primo, tan-C o etiam minus compos si ueritatis, atque ad salsitatem accedat . sicuti accedit ad non esse. Hinc apparet illud, quod patalo ante dici amus, uerum tialde propinquum esse uni. Nanque quanto effectus magis est unus cum causa , anto etiam magis obtinebit veritatis. inde fit, primumn incipium est, maxime sibi ipsi unum, neque aliud, sed ad seipsum refertor scuti est maxime ens, ac maxime unum, ita etiam sit maxime ac praecin uerum ; utpote quδd sit omnibus alijs causa entitatis, Vnitatis,ac Veritati; ipsum uero sbi ipsi, & i seipso si ens unum ac uerum. Quapropter Aristotelas in secundo libro Primae philosophiae inquit eandem esseque dispositionem entitatis ac veritatis , quem Iocum . Quamobrem prima quaeque princi ia entium, quia
quoque uera esse . ex hisce compertum cuilibut ςOpe Iriim dici aeuualiterenti. de quo quoniam satis dichim uideri potest, pr
erimbendii. aucis inobis agendum est de falso, quod op-
nonitur uero . Falsum, scuti etiam uerum, primo deprehendimus in intellectit. ac in secunda operatione intellectiis, quae siue sat
siue diuisione ac negatione; si non respondet rei, quam fgnificax ,
Acmmcupatur. prima uero rusmplex mentis intelligentia licet dicatur u ea salia tamen merito dici non potest nisi per accidens ratione alicuitis cori
2 Veiistentis, ut pia diximus.
z6Bνhiae libro AristotelesHicit, hutiusmodi ueritati primorum intelle
n opponi salsitatem, sed ignorantiam. Ad res stmodum deducta
165쪽
est falsitas. Ac primiὶm salsae quaedam dicuntur, eo quod natae simi dece- Eptionem parere ac falsitatem, ut falsiim aurum auri pigmentum, & sel, salsum mei: inde salsitas etiam transferri potest ad essestiis illos'. qui deficiunt ὀ causa sua, ut sicuti quatenus causam assequuntur, dici possunt ueri; ita etiam, quatenus i causa deficiunt, salsi nuncupantur ac veluti spurij. de huiusmodi falsitate tractare pertinet ad primum philosephum, quemadmodum etiam tractatio de uero, quod fallo huic opponitur, est philosephiae primae. Hoc igitur salsem ad multitudinem pertinet, & ad non esse. tiam sicuti uertim dicit indiuisionem & unitatem effectus cum causa; ita contra falsum diuisonem significat, quae multitudinis est 3e non entis: Be quemadmodum ea ratione, qua unumquodque assequitur aliquam similitudinem Fentis, diciturens, ac econtra, qua ratione deficit 2 persecta ratione entis, dici potest non ens: ita etiam quatenus unumquodque attingit ad ens, dicitur de concipitur ut uerum: quia tamen quodvis il persecta ratione entis deficit; iccirco in unoquoque est falsitas, praeterquam in primo principio omnium. Et sicuti non ens non elistit nis in quopiam ente, & multitudo non constat
nisi loquapiam un; tate; ita et lairi salsum minimE tbnstat praeterquam in quopiam uero, ut exploratum cuilibet facilὸ esse potest . illud autem quod penitus salsum est, neque in ulla parte nititur vero, utique neque dici neque intelligi potest; ven i pertinet ad abyssum illam multitudinis, a qua omnis
unitas sit remota, scaa densissimas tenebras non entis, nequaquam ab acie mentis penetrabiles. de uero Sc salso hactenus. postremo nune loco de bono Gnobis agendum est.Boni conceptus quemadmodum sepra diximus, principio deductas est ab appetitu, quod superius annotauimus; ut id scilicet diceretur bonum, in quod appetitus sertur. quamobrem Aristoteles in principio Ethicorum dixit, bonum esse quod omnia appetunt.'Sed quoniam appetitus tendit in res, prout in se sunt, non autem secundum quod sitnt in appetitu; ideo bonum magis attinet ad res ipsas, quam uerum: quoniam intellectus rem quampiam non intelligit, nisi prout res est in intellectu intelligente. Bonum igitur sgnificat id, quod appetibile est. Veriam pota modum tum ad ulteriora intellectus processit, inspexitque nihil esse appetibile praeterquam persectum , & inquantum persectionem quandam habet, post primum illum conceptum boni Sc post rationem appetibilis, Hadinvenit atque applicuit conceptum boni perfecto, rei cuicunque, quae
persectionis esset compos. Et cum omne ens, quatenus est particeps entis, si etiam persectionis esse cuilispiam particeps, omne ens concepit ut
bonum quodpiam: sicque bonum enti aequum factum fuit; quamuis aliam rationem dicat ens, aliam uero bonum: id namque, quod si pra dictum est, pluries quoque est repetendum, eo quod intellectus nostri con-ehptus desciunt a simplici illo, cui haec omnia primis conueniunt: icelido ad id quod simplici intelligentia assequi non potuimus, multis coniseeptibus permenire conamur. Bonum ergo idem est cum ente & uno e
sed ratio boni alia quaedam est ab utrius me eorum ratione . nam bonum
166쪽
A persectium quoddam dicit: hoc uerd neque ens, neque unum primo significat, licet, ut saepe diximus, in uniuscuiusque eorum ratione appareat ratio aliorum. Cum igitur ita se habeat ratio boni ad entis rationem: hinc est, ut quamuis bonum aequaliter enti dicatur, nihilominus ens simpliciter, de bonum simpliciter differant: nam pereumachim, quo unumquodque existit, id est, perachinalcformam substantialem reses simpliciter: per actum secundum id ultimam persectionem res est secundum quid, non simplicitur: is namque actus posterior accidens est. econtra ueta per ultimam persectionem dc actum secundum res est bona simpliciter: per adhina ueta stab- stantialem est secundum quid bona: quoniam ratio entis si imitur ab eo, id-B que primo significat, quo aliquid existit. at ratio boni si imitur ab eo, quo quodpiam persectum sit & consitammatum. iccirco cum acha siil,stantiali res existant; achi neris secundo, qui accidens est, minimὀ; simi quoque entia simpliciter Scab lute abactii siil,stantiali, non ab actu secundo. At quoniam unaquaeque res consiimmata & persecta est sita operatione actuque se-oindo, non autem sorma sit,stantiali &achi primo; ideo unumquodque est simpliciter bonum per achim secundum, qui posterior est . non autemper priorem substantialem scilicet. Quoniam ergo ratio boni in persereone consistit, persectiam ne id quatenus est persemina, S est appetibile, & persectionem suam communicat eis, qliae capacia illius simila ita namque Aristoteles dicit in secundo ac tertio libro de Anima, quod animatum cum ad perse-C monem peruenerit, gignitiuum est si ii similis: iccirco bonum meo iudicio praeter rationem finis,quam dicit, est enim appetibile, significat praeterea rationem causae esscientis: quoniam, ut diximus, persecti est si iam persectionem capacibus eius impartiri. atque ex hac boni ratione deductiim est, uedicatur bonum esse communicabile, boni non esse inuidere, honi esse ama-
ie. Huiusmodi omnia ut ego censeo,non ita uidentur couenire bono, prout
est appetibile, Se proue dicit rationem finis; quemadmodum conueniunt bono, quatenus persectrum est: persecti namque est perscere, ac suam perse--ctionem aliis impertiri. Omnia uero haec praecipue inueniuntur in primo &simmo bono, in caeteris uerd bonis, prout si int bona, pro cuiusque captu. Hisce hactenus demonstratis compertum iam cuicunque esse potest, quam uis unumquodque quod est, quatenus particeps est entitatis, esse etiam particeps bonitatis : non tamen propterea uere & propriὰ posse dici bonum nisi persemonem eam adeptum suerit, quae ipsi natura deseatur . ea uero, quae deficiunt a persemone natura sibi conueniente, nequaquam posse dici proprie bona: ideo ex huiusmodi priuatione malum originem habet, ut inserius ostendemus. Bonum igitur, quoniam appetibile est. Si quia ex persectionis redundantia impertiri his, quae capacia sunt, bonitatem suam quaerit; ideo ex bono originem trahit amor, quem iuxta duplicem eam boni rationem duplicem quoque non iniuria ponemus: nam quoniam bonum appetIbile est , iccirco unumquodque appetit, amatque bonum suum. hic au tem amor non omnino plenus est, sed natus, ut inquit Plato in Conui-
167쪽
Dio, ex abundantiale penuria. Etenim quoniam amans persectionis&ho- Enitatis capax est, ideo hac in parte uidetur abundans esse: nam quoddam honum est, quaedamque persectio esse boni capax) quatenus uero eo caret, quod assequi cupit, uidetur esse indigens. quando uero bonum quod appetebat, fuerit quodpiam consecutum, atque in eo quiescat, cessat prior ille amor, qui desderium quoddam est illius potiundi, & voluptas consequitur, quae est quaedam quies in bono concupito prius, cuius compos sit sachim. Alter uero amor radicem habet in bono, non quatenus appetibile est, sed ratione qua persectium est. Huic amori in amante nulla est cognatio cum indigentia, immo totus est in perfectione& redundantia persectionis eonstitutust sed si locus silerit indigentiae, erit in re amata, modo prorsus Fpriori amoris speciei opposito. nam in amante indigentia erat, in amato a-hundantia. Hic econtra est, ac quidem longe persectior est posterior hic amoris modus. ille namque qui amat priori eo amoris genere, bonum quod appetit,sibi, non amato cupit. At illud, quod persectum in se est amatque, ut impertiatur bonum quod possdet, tuerὰ ac propriὰ non se amat, neque sbi bonum cupit, sed alteri . huiusinodi uero amor naturam boni consequitur, sicuti risibilitas naturam hominis. Qua in re mihi uidetur Avicenna ualde
laborare, neque satis attigi se huius amoris naturam: ac propterea neque satis perspexisse quaenam sit boni,ac persectione redundatis natura.In eo namque loco ubi tractat, quomodo res a primo principio productae suerint, uidetur non posse satis intelligere, quonam pacto agens quodpiam ex propo- Gsito in agendo sibi ipsi bonum non quaerat: multumque in hoc nodo uertitur; tanquam amor omnis significet in amante indigentiam qiundam cuius perficiendae gratia amet. At nos dicimus persectum ac redun)ans bonum amare, atque ex amore agere, non ut sbi bonum cupiat at quaerat, uerum
ut his impertiat, quae capacia sint. Quinimmo hic amor in bono existens excitet secundum amorem in indigente; secitque ut indigens ac persectibite persectionem ac bonum sutim cupiat,quaerat,ac tandem adipiscatur. Lon- melius Plato in Timaeo, Causam etenim productionis reriam cum adferret, innui . conditor optimus erat: ac optimi non est inuidere: nam inuidia procul abest a natur persecti Scanatura potioris illius amoris, quo bonum aliis quaeritur: sed cum eo amore. qui indigentis est, satis conuenire Hinuidia potest: qui s expellere uoluerit inuidentiae virus, necesse est, ut pro viribus priorem illum amorem aemuletur; ut scilicet qui amat ibonum cupiat capacibus boni siue id iam adeptasint,siue desiderio in id ferantur,quod ab ipse tribui illis queat, uel ab alio quopiam. Caeterum de modo productionis rerum a prima causa,ac de amore plura processu operis a nobis dicentur . Negotio, de qoo in praesentia agimus, haec snt satis; s illud tantum
adium erimus, utrumque amorem extasim amantis facere. Nam in posteriore amoris genere, quo aliquid cupitur ut bonum & appetibile, amatumst forma amantis, otia ratione nescio quonam pacto amas in amatum trans.
formatur ac extra se fit. No dissimili modo in priori quoque amoris genere, quo
168쪽
A otio boniam amat ea, quae sunt persectionis capacia suamque eis bonitatem imperiit. extra se fit l)onum: ac nescio quonam modo incipit esse in altero , eo scilicet cui se imperiijt. Conseqtiens tractatui de bono est, ut nonnulla de malo differamus. quod bono opponitur, ceu falsim uero, Scunt mulutum. Nonnulli existimaucre. in quibus Pythagorici suisse uidentur, malum esse naturam quandam bono oppositam. At cuna ea, quae sunt esse his, ad primas causis, pri imaque principia quaedam reducatitur, inuenere principia prima malorum diuersa. cuin potius opposta principiis bonorum At quoniam Pythagorici magni faeiebant numeros, at ine inter caeteros denarium; ideo constituξm decem malorum principit; 'ς qi bus; Arit' teles B meminit in primo libro Metophysces: sed Themistis 1 latius i itertio Psy-
scoriim. Ab histe nonnulli disiensere. Ae quoni M inultitudo Annus ad unitatem reduci, ad e mque Rendere uidebatur, unum quoquq Lxςrunt principium malorum oppositim primo bono in principio. Hanς pos-tionem longius refellere sivellem, acta, ut dici sole ogerent: cum i simmis viris,mams pulcherrimitque ol ribus sint huiusino ipqstiones consit
tae. Nobis tantum id sessiciat dixi Te, Omnem naturam,quatenus esse habet. bonam esse; neque omnino ab appetitu honi recedere posse: quamuis sortasse i potiori bono ad inserius retrocedat; fieri tamen nequit, ut omnino ab appetitu bono destituatur, ne 've ipsa quodpiam honum non si, Sed dicet quispiam, Si malum natura ni illa est, quo modo ergo erit malum in re-C bus, quae tamen plurima esse quilibet exploratum habet hule respondemus, malum non esse in rebus veluti naturam, sed tanquam priuationem quandam, ratione cuius subaei timi, in quo est, atque natura evi adiunm est huiusmodi carentia, mala dici confiseuere. sicuti ergo non ens non existit. nisi coniunctim alicui enti; quomodo namque non ens per se existat ita malum esse nequit praeterquam bono coniunctum. Nam cum ab ipso b
no recedimus, iam in particularibus bonis incipit apparere persem boni desectus ac priuatio; quoddam videlicet vestigium mali. quod si adhue instatetenderimus, inueniemus in bonis contractioribus non tantum deseruimsimmi absolutique boni, vertimetiam desechim boni; quod alioqui naturae illi deberetur. ac tunc primum tum uideri, tum esse malum incipit. Propria
D namque id malum dicere selemus cui deest quodpiam bonum, quod illi natura debeturi ut id scilicet sit malum, quod i natura sita degenerat. Praeterea bona haec contracta ob imperfectionem Sc contractionem sal, smul esse non possunt; sed unius adeptionem consequutionemque seqviciar abolitio corniptioque alterius: immis inuicem incipiunt esse inimica, aduersantia atque cotraria: inde fit, ut alterum alteri corruptionem atque interitum moliatur. Hinc turba illa malorum prodit:quae tamen omnia licet vicissim sibi sint mala ac perniciosa, attamen absolutὸ mala non sunt, sed contracta bona. Ex desecta emo Se priuatione malum, neque habet per se causam espcientem, sed ut probe inquit Augus imis, malum causam habet deficientem . nisi sor lasse per accidens: quoniam causa generationis cuiuspiam rei, item causa est
169쪽
zό-Mionis alterius rei per acciden&: i circo e Mnasidc priuationi per Eaccidens causa est. Malum igitur non opponitur bono, ut natura
sed ut priuatio; quae tamen non existeret, nisi in bono esset M bono cuipiam adiun . Verum cum in operatione cuiuspiam dese S, & pruiatio huiu1- , modi fuerit, id propriὰ peccatum diei solet. Unde etiam naturam icitur, cum monstrum generatur. sn uero ea actio agentis rationalis Herit iam non tantum peccatum, sed etiam culpa est. inde habitus ac dispositiones ad huiusmodi operationes uel rectas uel prauas, dicuntur uirtutes ac uicia:
Ac iam inter bona malaque huiusce ordinis incipit apparere contrarietaS, ut malum non tantum boni priuatio sit, sed etiam bono contrarium. Crai rum quoniam de bono & malo generi morum proprio non est primae phi- Ρ losophiae speculari, sed illius doctrinae, quae moralis seu ciuilis dici solet. Iccirco haec in praesentia missa faciamus,dicamusque quamuis sumptum non sit quicunque desectus boni, sed priuatio, id est, desectus boni, quod alioqui naturae illi deberetur: tamen, latius si rationem mali ρο-
tendamus, quicunque boni desectus poterit dici malum. atque hoc pacti
nullum ens praeter primum erit immune a malo; sicuti etiam primo immune est multitudinis non entis, te salsi, ut supri ostendimus. Aesicuti non ens purum immixtum enti, id est, in quo nihil omnino sit emis, de ea multi .udo, quae omnino sit expers cuiuscunqtie unitatis; & falsum, in quo
nihil ulla in parte sit veri, non tantum existere non possi int, sed neque etiam intellisti: ita malum illud i quod omni ex parte sit tinni expers, non tantum existere suapte vi poterit, sed neque percipi mente poterit. Haec sere prodita sunt ab antiquioribus philosophis tanquam enti aequalia. Avicena post priscos excellens auctor, quatuor histe addit, rem & aliquid. Sed quoniam res dicitur tanquam quae esse ratum habeat; Se aliquid veluti non aliud quida seipso, sed sibi indiuisum; ideo res attinens quoddam, a latumque enit m-dez: aliquid uero uni, nam non esse aliud quid i seipso si quis dixerit, dicet utique illud esse ἱ se ipso indiuisum, quod est unum esse. Quamobrem cum
satis superius tractatum i nobis sit tum de ente tum de uno , non est quod praeterea uel de re uel de aliquo quippiam sit addendum. Verum quoniam praecipua entis diuisio deductioque est peractum de potentiam, ope pre- merit, maximebue ad primam philosophiam accommodatum, ut pau- ca quaedam perstringamus de utroque honim . Nam si plurimum vellem in ea re immorari, de qua Aristoteles summus philosophus accurate luculenterque disseruit in nono libro Primae philosophiae; ineptus merito ha ripossem. Potentia propriὸ sumpta duplex est,activa inquam de passiva. a I-ua potentia est principium agendi in alterum, inquantum alterum. potentia uero passua est principium, quo quodpiam potest ab altero patuinquantum alterum. Non dicimus transmutandi, ut Aristoteles, ne pressius accI-pere potentiam uideamur: eam scilicet, quae est in rebus mobilibus. hic etenim etiam actionem te passionem latissmὸ capimus, non eam pressam Quae non est absque alteratione . Potentia uero assiua, quae est agendi prim
170쪽
A cipium. primo quidem duplex est, rationalis scilicet Se irrationalis: irratioanalis potentia est tantum ad unum. ut pitta potentia calefaciendi in igne, des igefaciendi in aqua. Rationalis itero potentia eadem est contrariorilm, quoniam eadem etiam est ratio contrariorum, eademque scientia. icci co hitiusmodi rationalis potentia cum simul agere contraria nequeant, ex se uer3 sit indeterminata ad contraria, inacham non prodit, nisi per electi nem definiatur ad alteriitrum. Passiua uerd potentia, quae est principium patiendi. qilaedam quae migis propriὰ etiam potentia esie ledici consileuit . ea est ouae amim excludit. Allaueris potentia est, quae actum non excludit ς id est, quae esie nequit absque actu stio, cui sebijcitur : Sc ideo potentia & si & dicatur. Prioris ordinis potentia passim eadem est contrari rum: non enim carere actu unius contra ij potest, nisi perficiatur ab altero comDarique contrario: dc idcirco eadem est, quae ab utroque contrario-lnim, quamuis non sinui potest perfici. Contraria namque, ut sirpra dixtiimus, conuenit int in eodem genere atqne in eodem subiecto. non tamen inficias tuerim, hanc potentiam, quae contrariorum est, magis propensam n
tura esse, potitisque habere id contraritim ex duobus quἀd se habet ut habitus, &perfectius est, quim alteriimmi Id uel impersemus est, uelut priuatio se habeat. At illa potentia quae actum non excludit, sed subi jcitura- inii proprio, ab eoque perficitur; eadem non est contrariorum, quia eo-riim alterum tantumsbi adsciuit ut propflum: ac huiusmodi potentia i C uenitur in corporibus coelestibus; necnon etiam in substantiis illis . quas proprietatilnis quibuslam natura in niuit,'ut puta ignem caliditate&aquam humiditate . quocirca Aristoteles ta Praedicamentis cita dixisset il- Ionim esse aliquid medium, quorum non est necessarium alterum inesse si sceptibili, subdit, nisi si ψia eorum alterum natura sibi praescribat. Iahisce tamen ubi uera est contrarpetas, quamuis eadem sebstantia completa , ut puta ignis uel aqua, non sit sit steptiua contrariorum; materia tamen, ex qua constant huiusiriodi si listamiae, eadem susceptiua est contrario rum. Tot igitur fiant poteritiae species. quibus illud commune est, ut sint quaedam inchoationes actus pie persectionis r quamobrem inchoatio te potentia ad imperfectionem, seu ad priuationem &corruptionem 4 nobis potentia nono dicetur, sed impotentia : Nam quemadmodum illud, quod non notest quapiam persectione perfici. impotens Si est. Se dicitur; ita etiam illud, quod potest imperfici. seu persectione quapiam priuari .impotens est, ac per impotentiam imbecillitatemque, non autem per potentiam. dicitur posse incommodum illud pati. econtra resistere ac repugnare corrumpenti imperficienti e est ex potentia. Vtergo diximus. uera potentia est quaedam actis inchoatio, diuersa tamen ratione inchoatio actus intelligitur in potentia passiua Se in activa. Nam passiva potentia inchoatio qtiaedam est actus, qui pertinet ad id, in quo est potentia, immo qui perfectio est illius
potentiae. At is actus, cuius inchoatio est potentia aestitia, non est persectio.agentis aut potentiae activae . sed patientis ac passuae potentiae. M