장음표시 사용
251쪽
asa AN T. Rou. Ad INsTIT. lictis in simplum, duplum, triplum, quadruplum agi consueverit, ut adeo non opus sit, de hae tertia altionum divisione seorsum agere. Vid. Car. Sigon. de Iudic. I, 2I .p. 48 t. μγ. Illud tantum addimus, in quadruplum olim etiam condemnatos esse foeneratores improbos. Testem eius rei locupletissimum habemus Catonem de Re Rus. init . cuius locum supra Libro III. ni. XV. g. IV. exscripsimus. xxxvi XXXVI. Quarto actiones aliae sunt Bota Actionea NAE FIDEI, aliae STRICTI IURIS. aut, urbitr - ut rectius dicamus, aliae ARBITRARIAE sunt, νεφν' dualiae BONAE FIDEI, aliae STRICTI IURIS. Arbitrariae id habebant singulare, quod iudex primum ex aequo S bono aestimare iubere tur, quantum restitui deberet, S si reus non pareret , ei potestas esset, illum in maius quid condemnandi, e. g. in quadruplum, veluti in actione quod metus caussa, vel in quantum in litem actor iurasset. Theoph. g. 3I. IV. B. t. In actionibus stricti iuris Praetor certum quid exprimebat in formula, in quod reus esset condemnandus. Denique in bonae fidei iudiciis iudicis religioni
permittebat, in quantum reum eX aequitate putet condemnandum. Actionum bonae fidei tres erant formulae. In contractibus enim potissimum consensualibus actores utebantur formu
DEM FRAUDER. Rei denique uxoria actioni S actionibus arbitrariis propria erat
formula, QVANTUM AEQUIUS MELIUS. Quae
252쪽
Lia. IV. ΤIT. VI. ast Quae omnia discimus ex Cic. de me. III, 1 s. &pro Q. Roscio Comoedo IV. Hinc tales erant actio. num honae fidei formulae: AIO, ΤE MIHI
DOMUM LOCASSE , TEQUE MIHI EX AEQUO ET BONO DARE FACERE OPORTERE . QVIDQUID ALTERUM M-TERI LOCATI NOMINE DARE FACERE
OPORTET EX FIDE BONA. Cuius formu
lae exemplum est apud Valer. Μa . VIII, 2. I. Cons. L. 34. pr. D. locati. Item: AIO, ΜΕ ΤΙ-
BI PRAETER DOTEM ET PATRIMONIVM MEUM DEDISSE, TEQUE MIHI, QUANTUM AEQUIUS MELIVS SIT,
DARE OPORTERE. Item : AΙΟ, ΤΕ ΜΙ- HI DOMUM ILLAM, QUAM TIBI MANCUPAUI, UT MIHI REMANCIPARES. VT INTER BONOS BENE AGIER OPORTET, NE PROPTER TE TVAMQUE FIDEM FRAVDER , REMANCIPARE O
PORTERE. Arbitrariae vero actiones ita con
sTEM EXHIBERE DEBERE, VEL QUANTUM AEQUIUS MELIUS MIHI
DARE OPORTERE. L. pen. f. vis. D. Solat. matrim. Cicero Topie. XVIL Car. Sigon. de Iudie. Lar. p. s. stqv. Actiones stricti iuris, omissis illis formulis, in rem vel praestationem certam reo intendebantur. Differentia etiam ea erat inter has actiones, quod actiones bonae fidei &arbitrariae ab arbitris, actiones stricti iuris aiudicibus discuterentur. Illis libera erat nullis a stricta vinculis religio, ut detrahere aliquidpossent, N
253쪽
1sa AN T. RoΗ. AD INsTIT.ria suaderet ,sed'out humanitas sei misericordia imis pelleret , regerem. Senec. de Benef. I. 7. Hos Praetor includebat formula , adeoque omnia ad libellam, ut ait Cic.pro si Rose.*. adiudicare tene. hatur, hoc teruncιum, ut explicat Hadr. Turneh. Advers. XXIX, 36. Id quod tum demum intelligetur melius , ubi de iudicum da tione, praescriptisque eis a Praetore formu
xxxvII. XXXVII. Quinto aliis actionibus soli-
Actiones, dum, aliis minus, quam solidum consequimur. ἡuri' ..i Quoties enὲm reum, quantum facere poterat, eonseque. dare oportebat : toties minus quam solidum hantur, vel obtinebatur. Formula erat de peculio filii:
quod ni*y REos MVI VOS DEDISSE. TEQVS , QUANTUM EX EIUS PECVLIO FACERE POTERIS , MIHI DARE OPORTERE. Item de dote: AIO, ME TIBI NOMINE DOTIS MILLE DEDISSE, TEQUE MIHI, QUANTUM FACERE POTERIS, DARE
OPORTERE. Ita S a parente, patrono, s Cio, milite, donatore, non totum, sed quantum facere Poterant, obtineri poterat, ob beneficium competentiae. Eodemque modo agebatur cum eo, qui honis cesserat, si postea aliquid adquisivisset, de quibus omnibus plura Iu- reconsulti. Vid. Sigon. de Iudic. I, 22. p. 483. XXXuIII. XXXVIII. Sexto actiones vel ob factum Actyonum proprium reorum, vel filiorum familias servosi t div rimo caussa intendebantur. Huc pertinent
actiones QUOD IUSSU . de IN REM VER
SO , de PECULIO, TRIBUTORIA, EX-
254쪽
omnibus titulo proxime insequente ex institu-3o erit agendum.
XXXIX. Hactenus, quo pacto actiones in- XXXIX.
tendere soliti sint veteres , ostendimus. Eas ostulatio rei vel negando excipiebant, vel excipiendo vας ε excludere conabantur, ceu infra ad titulum de Exceptionibus docebimus. Vbi ergo reus actio. nis fundamentum vel negando, vel excipiendo eliserat, ct sponsiones ea, qua antea diximus, ratione fuerant factae: proximum erat, ut vel iudices, vel arbitri, vel recuperatores postularentur. Iudex cognoscebat de actionibus omnibus,maxime vero, quae erant stricti iuris. Arbitri ad
diiudicandas causas bonae fidei S arbitrarias dabantur, horumque latior erat iudicandi potestas. Festus p. 2 3. Arbiter est, qui totius rei arbitrium habet o potesatem. Vnde hi arbitri cum compromissariis non sunt confundendi. Deonique, si de persequutione rei agebatur, dabantur Recuperatores, ita dicti, quod per eos suum quisque recuperaret. c ceu post Festum voce
Recuperatiost. 893. recte Observat Theophil. ad 3. 4. Inst. si ui , ex quib. cavis manum. non licet. Si A. Caecinae Recuperatores dabantur, ut tota cice
so Nullum est dubium , quin initio ob rem tantum
persequendam dati sint Recuperatores. Id enim vel ipsum indicat vocabulum. Postea tamen & alii iudices hoc nomen tulisse videntur. Nam & ad aestimationem iniuriarum Recuperatores datos legimus. Tae. Annal. I, 7 . Gell. XX. r. nec non in vindiciis se
cundum libertatem. Suet. Vespas III. quin & pro o tinenda corona murali. Liv. AXUL 8.
255쪽
ΣL. Foris mula P . Bulandi iudicem vel arbiis
Ciceronis oratio docet. Tales etiam in Provinciis datos esse legimus. Cic. Verr. H. II. I 3. UU. XLIII, I. Invaluit tamen postea, utS Centumis viri , quos Praetor in consilio habebat, caussas graviores dissicilioresque cognoscerent. Sen de Aenes III, 7. Quod ab Augusti demum temporis hus frequentius fieri coepisse, haut obscure colligas ex Tacito de Orat. XXXVIII. ubi ita auctor, quisquis sit: Primus tertio Cossulatu Cn.Pompeius adstrinxit, imposuitque veluti fraenos eloquensiae , ita tamen, ut omnia in foro, omnia in legibus , omnia apud Praetores gererentur, apud quos quanto maiora olim negotia exerceri solita sunt, quod maius a gumentum est,quam quod caussae Centumvirales,quaenam primum obtinent locum, adeo splendore aliorum iudiciorum obruebantur, ut neque Ciceronis, neque Caesaris, neque Bruti, neque Caelii, neque Calvi, non denique ullius magni oratoris liber apud Centumviros
dictas legatur, exceptis orationibus Asinii Pollionis e XL. Iudices ergo hi postulabantur a litigantibus , ita, ut actor primum iudicem adversario ferret, quem ipsi commodum erat, in Verba sponsionis, NI ITA ESSET, rogaretque, Ut eo contentus esset, nec alium posceret, Vel pro-Caret. Verbo enim PROCARE hac in re usos Veteres, docet Festus voce Procum.p. 3 8o. Est enim procare poscere, ut cum dicitur in iudice collocando: SI
ALIUM PROCAS, NIUE EUM PROCAS.
hoe es, poscis. Quod si ergo iudicem probaret
reus, tum iude X convenire dicebatur. Valer. Max.
II, 8. in L. 8o. D. de iudie. S hinc nihil erat
U Licebat ergo eumdem reiicere, & eierare, quod fiebat
256쪽
LIB. IV. TIT. VI. 2rs reliquum, quam ut eum postularent a Praetore, Iod his verbis factum esse, docent Cicero pro furaena XII. S Valerius Probus in Notis:
Eodem modo postulabantur Recuperatores. Cic. Verrin. III, s8. Coepit Scandilias Recuperatores aut iudicem postulare. Centumviri non postulabantur, nisi uterque litigantium in eos subscripsisset. Plin. Epist. V, 1. XLI. Iudices postulati a Praetore, daban-XLI. Iutur, addebantur, adigebantur, vel addicebantur, L. 8o.D. de iudic. Cuiac. Obs. IV, IS. Squidem cum diti et certa formula, quae intentioni actionis reique exceptioni respondebat. Semper his in foris mulis Praetores utebantur voce PARET, quod idem esse videtur, ae adparet, unde S Festus ne. gat, hoc vocabulum duplici R. scribi oportere. Eius verba in voce Parret talia sunt: Parret, quod est in formulis, debuit*producta priore Fllabar nunciari, N non gemino R. scribi, τι feret paret,quod es inveniatur, ut comparet, adparet. Sic, si quis rei instituisset vindicationem, negante reo. iudeX
in haec verba dari solebat: C. AQUILI, IUDEX
ESTO, SI PARET, FUNDUM CAPENATEM,
fiebat formultat EIERO, QUEM TULISTI IUDICEM, IN l QV US EST : vel, HUNC NOLO, TIΜIDUS ES T, vel, NOLO EUM
ELIGERE. Cie. de orat. II, 7 . Plin. Paneg. XXXVI, 4. Conf. Brisson. de Form. V. p. 369. Ex quo facit patet, unde natum sit iusiurandum peris horrescentiae, quod postεa invexit Ius Canonicum fCv. I. de Re'νυι. in ε.
257쪽
DEMNA. Sin exceperat reus, formulae hui etiam addebatur exceptio, veluti: EXTRA
ΤVLI ESSE. Ita aliis quoque actionibus
formulae accommodabantur, ceu iam per Omnes actionum species ostenderunt Car. Sigon. de Iudic. Rom. I, 24. p. 69s. seqv. Barn. Brisson. de Form. V. p. 37o. xLir. Nu. XLII. Postremo Praetor numerum testi- metua te- um, quibus denunciaretur testimonium, praesium scribebat, quorum plerumque decem fuisse, ex , . ' Valerii Probi notis & lege Μanilia de limitibus apud Frontinum ostendit Sigonius de Ludie. I,
Satisdatio. zS. Satis dabant tum quoque litisantes eo modo, quem infra Tit. XI. uberius declarabi-Litia eon mus. Denique fiebat litis contestatio. Haec in tio. quid fuerit, non adeo clarum atque expeditum est. Festus ait, tum demum litigantes contestari litem dici. quum ordinato iudicio Utraque ars
dicerei; TESTES ESTOTE. Testes itaque adhibiti videntur ad probandum, fuisse hanc actionem institutam, reum hoc vel illo modo contradixisse , sponsiones has inter litigantes
intercessisse, datumque hac formula iudicem, ceu adparet eX L. πη. C. de litis contest. Quo factum. ut per litis contestationem diceretur quas contrahi. L. S. D. D. deIecul. Cous Noodi. de IuriId.
258쪽
LIB. IV. TIT. VII. Iurisae L II. I 7. Huber. Praeteri . ad Digesta
XLIII. Et haec quidem, quae hactenus diximus, IN IURE FIERI dicebantur: reliqua IN IVDICIO expediri solebant. De iudicum vero notione eognoscendique ordino infra ad Tit. XUII. agemus. TIT. VII.
POTESTATE EST, NEGOTIUM GESTUM ESSE DICITUR. AGi apud Romanos poterat non solum
cum iis, quibuscum factum aliquod in tercesserat, sed oc cum iis, quorum in potestate erant alii, qui vel contraxerant, vel deliinctum aliquod commiserant. De his actionibus hoc S insequente titulo agendum. I. Prima, quae huc pertinet, actio, de qua I. Actacialiquid ex Antiquitate monendum sit, est IN Institoria. ST1TORIA, ad quam intelligendam, praecipue ostendendum, quaenam olim Romae suerit mercatorum conditio. Romulus, qui Rempublicam suam non nisi ad militare studium
comparatam esse volebat, etiam mercatura in Mereato. terdixerat eivibus, eamque non secus ac artes res qu sellularias a servis tantum exereeri iusserat. Φος RV
Dionys Halic. II, p. 98. Postea, crescente ei- i μ' vium numero, crescente luxu, ubi maior esse coeperat rerum necessitas, paullo benignius coeperunt de hoc vitae genere sentire, adeo ut
259쪽
. AN T. ROM. AD INsTIT. A. V. C. CCLIX. Claudio Servilioque CosLcollegium mercatorum Romae institueretur, quod ab aede Mercurii, in qua sacra facere solebant, Mercuriale dictum est. De eo Liv. LL,
27. Certamen Consulibus inciderat, uter dedicaret Mercurii aede . Senatus a sie rem ad populum rei cit. Viri eorum dedicatio tu supopuli data esset, eum praeesse annonae, mercatorum collegium instituere ,
follemnia p=o Pontifice iussit suscipere. Sed S Ovidius Fas. V. v. 6 2. de Mercurio: Te, o uicumque Das profitentur vendere merces, Thure dato, tribuas Ut sbi lucra, rogant. Fuit S aliud mercatorum collegium, quod Capitolinum distum est, cuius S Livius & Cicero meminerunt. Horum vero alii mercatores kα ' alii negotiatores dicebantur, quo rum illi Romae, hi in Provinciis negotiabantur, si rei te rem explicavit Sigon. de Antiquo iure civitim Rom. II, Io. p. 3I9. Hinc apud Reines.
Acr. Claf. I, i7o alius vocatur MERCATOR NAVICULARIVS : alius Cis . I. I78. NEGOTIATOR CRETARIUS, vel, uti apud Grui. ρ. DCXII, 3. 4. legitur, NEGOTIATOR ARTIS CRETARIA L. Quamvis vero ab hisece temporibus Romani mercaturae paullo maius, quam Olim, statuerint pretium: mansit tamen inter eosdem Opinio. adhaerere huic vitae generi nescio quid illiberale, & viro honesto indignum. Satis id adparet ex loco Ciceronis de me. I. 42. ubi ex instituto de mercatura disserit hir. Hoc loco Cicero primum distinguit inter propolas. vel arritatores, ct negotiatores, quos Apuleius magnarios vocat. De illis : Sordidi
260쪽
etiam, inquit, putandi, qui mercantur a mercatoriis bus, quodstatim vendant. Nihil enim proficiunt, ni AEadmodum mentiantur. Nec vero quidquam est tum pius vanitate. EOS Vero, qui magnariam exercent mercaturam , multaque undique adpo
tant, multisque sine Vanitate impertiuntur. non admodum vituperandos putat Cicero , sed tum demum laudandos ,ssariati quaesu, vel contenti potius, ut saepe ex alto in portum ,sc ex ipso portu se in agros possessionesque receperint. II. Quum ergo mercaturae cuicumque in-H. Instito. esse videretur aliquid illiberale: non facile sole-yς P hant mercatores magnarit ipla In tabernis Ver quomodosari, sed vel servos, vel libertos, vel liberos ho- institutamines mercede conductos negotiationibus prae- αδ ficere , quos INSTITORES adpellabant eo, μ' 'quod negotio gerendo instarent. L. 3. L. S. L. 13. g. vltim. D. de institor. act. Instare autem est negotiari, uti Graecis τὸ ἐν νειν, teste Hesychio, idem ac ἔα χειν. Hinc Nonius: Instaι mercatuis ram , credo rem faciet, frugi es homo. unde Paullus Rec. Sent. III, 4. 72. Vbi servorum varia recen set genera, institores inter ministeria urbana refert. Quo loco , INSTRUCTORES legendum, frustra contendit Tho. Reines. Vide Notam adtestam novae editioni Gruteri Inscripi. p. I Lxxv, P. Si quis ergo cum INSTITORECOntraXerat, poterat ipsum dominum vel negotiatorem convenire. Et tunc actio hunc in
modum intendebatur: AIO. ME STICHOMAEUII SERUO . QUEM MALUIVS INSTITOREM SUUM FECERAT. C. AUREOS CREDIDISSE , EUM E EIUS R a REI